− Ainur Ábdirásilqyzy, taiaýda ǵana Qazaqstannyń batys óńirlerinde qyzmettik issaparda bolyp qaitqanyńyzdy BAQ betterinen oqydyq. Issaparda kórgen-bilgenińizben bólisseńiz. Batystaǵy aǵaiynnyń hali neshik eken?
− Batys óńirine bizder Respýblikalyq aqparattyq-túsindirý tobynyń quramynda saparladyq. El – aman, jurt – tynysh, degenmen kóptiń kókeiinde qordalanyp qalǵan san saýal bar.
Sapar barysynda birneshe baǵytqa bólinip jumys júrgizdik. Aqparattyq-túsindirý toptarynyń músheleri, «Dintaný negizderi» pániniń muǵalimderi, arnaiy orta bilim berý mekemeleriniń oqytýshylary men stýdentteri, meditsina jáne quqyq salasynyń mamandary, jastar jáne áielder uiymdarynyń ókilderi, eńbek ujymdary, turǵyn halyq ókilderi, túzetý mekemesinde jazasyn óteýshiler sekildi birneshe sanat qamtyldy.
Ár aýditoriianyń dini ahýaldy túsiný jáne baǵalaý deńgeii ártúrli, qyzyqtyratyn máseleleri san alýan, degenmen aiqyn ańǵarylǵan eki jait bar. Birinshisi – sońǵy kezeń oqiǵalary din salasyna qatysty qaýiptený aralas qyzyǵýshylyqty kúsheite túsken, soǵan sáikes turǵyn halyqtyń aqparattaný deńgeii joǵarylaǵan. Ekinshisi – salafilikke tyiym salý máselesi el arasynda eń qyzý talqylanyp, kún tártibinen túspeitin máselege ainalyp otyr.
Aqparattyq-túsindirý toptarynyń múshelerine eń jii qoiylǵany – «Ulttyq dástúrlerdiń islammen bailanysy qandai?», «Dástúrli dindi qalai saqtap qala alamyz?», «Dástúrli emes aǵym ókilderin qalai ajyratýǵa bolady?», «Olarǵa qarsy kúresýdiń qandai joldary bar?», «Salafilikke zańmen tyiym salyna ma?» degen suraqtar boldy.
Jalpy turǵyn halyqty qashanǵydai dinniń shariǵi-senimdik máselelerinen góri kúndelikti ómirmen qabysyp jatatyn qarapaiym áleýmettik-turmystyq máseleleri kóbirek qyzyqtyrady. Olardyń qatarynda eshqashan ózektiligin joimaityn din men dástúr sabaqtastyǵyna qatysty saýaldar da bar.
Sheshimin tappaǵan máselelerdiń úlken bir bóligi bilim berý júiesine qatysty ekeni aiqyndaldy. Bul oraida mektep formasyna qatysty bilim salasyndaǵy ýákiletti organ men onyń jergilikti mekemeleriniń is-áreketi tolyq úilesim tappai otyrǵany baiqalady. «Dintaný negizderi» páni muǵalimderiniń tarapynan qoiylǵan saýaldar da dintanýdyń mazmundyq máselelerine emes, negizinen bilim salasynyń ishki máselelerine kóbirek baǵyttaldy.
– Ár sapardan keiin «Ne isteý kerek?» degen dástúrli saýal kókeige oralyp otyratyn bolsa kerek...
– Iá, sol saýalǵa san jaýap juptai kelgen jaiymyz bar. Eń mańyzdysy – salafilikke zań jolymen tyiym salý máselesi bolsa, oǵan qatysty Elbasy tapsyrmasyna sáikes qazir Vedomostvoaralyq top qurylyp, osy máseleni jan-jaqty zerttep-zerdeleýde. Tiisti sheshim qabyldanar aldynda ol halyqtyń da, halyq qalaýlylarynyń da talqysyna salynady.
Bir baiqaǵanymyz, aqparattyq-túsindirý jumystaryn endigi jerde tek din taqyrybymen ǵana shekteý múmkin de, mindetti de emes bolyp otyr. Qazir qoǵam ishine dendep enetin, qoǵamdyq oiǵa qozǵaý salatyn osy toptardan basqa eshbir balama tetik joq. Demek, osy talaily kezeńde bizdiń mańdaiymyzǵa tek dinniń emes, tutas ult rýhaniiatynyń júgin kóterý jazylǵanyn moiyndaýymyz kerek.
Sondyqtan aýdandyq, aýyldyq deńgeide de Aqparattyq-túsindirý toptaryn qurý erekshe mańyzdy bolmaq. Oǵan buǵan deiin de aityp, atqaryp júrgenimizdei, el ishindegi esti sóz aitatyn aqsaqal-qarasaqaldardy, bedeldi tulǵalar men belsendi jastardy, qalam ustaǵan qairatkerlerdi kóbirek tartý qajet. Basty maqsat – qoǵamdy qaraýsyz qaldyrmaý. Qoǵam tárbiesin qoǵam músheleriniń óz qolyna bergen jón. «Ái» deitin áje, «qoi!» deitin qoja bar ekenin árbir adam sezinýi tiis.
«Paidasyz myń kitapty oqyǵansha, paidaly bir kitapty myń ret oqy» degen qanatty sóz bar. Qazir bizdiń qoǵamǵa dástúrli qazaq musylmandyǵyna, qazaq mádenieti men islam dininiń tereń tamyrlastyǵyna qatysty aqparattardy barynsha sińire túsý áli de qajet eken. Sondyqtan bizdiń Ortalyq tarapynan 2014 jyly jaryq kórgen «Din salasyndaǵy ózekti máselelerge qatysty 20 suraq-jaýap» seriiasynyń «Din jáne dástúr», «Din jáne qoǵam» sekildi shyǵarylymdaryn jappai kóbeitip taratý qajettigine kózimiz jetti. Osyndai ádebietter júz myńdap taralyp, árbir otbasynyń tórinde turmaiynsha dástúrli qundylyqtardy ult sanasynda qaita jańǵyrtý múmkin bolyp tabylmaidy. Bul kitaptardyń bir ereksheligi – suraq-jaýap sipatynda jeńil tilmen jazylyp, qyzyqty mazmunǵa qurylǵandyǵy. Ustaǵan jerde qalyp qoiatyn salmaqsyz búkteme emes, ustaýdan da tartynatyn qalyń kitap emes, jinaqy shaǵyn kitapsha túrinde jasaqtalǵan osyndai eńbekter qazirgi oqyrman suranysyna sai keleri aiqyn.
Taǵy bir túigenimiz – mektep qabyrǵasynda balǵyndardy dintaný álippesimen sýsyndatatyn «Dintaný negizderi» muǵalimderin aqparattandyrý, oqytý, qaita daiarlaý, testileý arqyly bilimin synaý sharalaryn odan ári jetildirý qajet. Bilim salasyna qatysty qordalanyp qalǵan máselelerdi Bilim jáne ǵylym ministrliginiń nazaryna salmai taǵy bolmaidy.
Bizdiń bastamamyzben joǵarǵy oqý oryndarynda ashylyp, jumys júrgizip jatqan «Qyz Jibek» klýbtaryn aýdandyq, qalalyq, aýyldyq deńgeilerde mektep qabyrǵasynan bastap qurý óskeleń býyn úshin teńdesi joq balama ideia bolaryna sapar saiyn kózimiz jetip keledi. Radikaldy aǵymdarǵa qarsy is-qimyl máselesine kelgende bolary bolyp, boiaýy sińgenderden góri aman qalǵan aýditoriiamen jumysty jandandyrý kerek.
− Osy tustan saýalymyzdy qazirgi qoǵamda keńinen talqylanyp otyrǵan máselelerge oiystyrsaq. Sońǵy kezeń oqiǵalary lańkestik taqyrybyn kún tártibinen túsirmei otyr. Aqtóbedegi jaǵdaiǵa qatysty kóptegen materialdar jaryq kórdi. Sizdiń de «Aqtóbe oqiǵasy sáláfiliktiń qaýiptiligin aiqyn dáleldedi» atty maqalańyz kópshilik tarapynan qyzý talqylandy. Osy oraida Aqtóbede lańkestiktiń oryn alýyn óńirdegi quqyq jáne din salasyndaǵy mamandardyń tiisti deńgeide jumys júrgize almaýynan dep baǵalaýshylarǵa qandai pikir aitar edińiz?
− Kemshiliksiz qyzmet tarihta bolmaǵan. Ár salanyń kúrdelilik deńgeiine sáikes óz qiyndyqtary, turaqty túrde týyndap otyratyn kúrmeýli máseleleri bolady. Ol – memleket tirshiliginiń ajyramas zańdy úderisi.
Al Aqtóbedegi oqiǵany sala mamandarynyń tiisti deńgeide jumys júrgizbeýiniń saldary degen pikirmen múlde kelispeimin. Ádette sol salanyń tynys-tirshiliginen beihabar adamdar ǵana osyndai ústirt áńgimege áýes keledi. Ádilettilik úshin aitaiyn, tek din salasyna toqtalar bolsam, elimizdegi on alty óńirdiń ishinde qyzmet belsendiligi jóninen aqtóbelik áriptesterimiz oq boiy ozyq tur der edim. Bul óńirde jergilikti ákimdik quramyndaǵy Din isteri basqarmasy, onyń bastamasymen ashylǵan «Ansar» ońaltý ortalyǵy, jergilikti quqyqtyq baqylaý organdary jáne Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy filialdarynyń birlesken jumysy jaqsy jolǵa qoiylǵan. Sońǵy tórt jylda óńirdegi dini ahýaldyń turaqtanýy – osy qurylymdardyń orasan zor kúsh-jigeriniń nátijesi.
Elimizde teris piǵyldy jáne radikaldy aǵymǵa arbalǵandardy raiynan qaitarý jónindegi alǵashqy ádistemelik quraldy jasaqtaǵan jáne ony tájiribe júzinde qoldanyp, eleýli nátijege qol jetkizgen de aqtóbelik mamandar bolatyn.
«Endeshe, nege dál osy óńirde lańkestik qaita bas kóterdi?» degen saýaldyń kókeide turǵany aiqyn, soǵan keleiik.
Ol óńirdiń tutastai alǵandaǵy ahýalyna bailanysty másele. 2011-2012 jyldardaǵy lańkestiktiń eń jii oryn alǵan óńiri – Aqtóbe ekenin kópshilik áli umyta qoimaǵan bolar. Aqtóbeniń ǵana emes, jalpy batys óńiriniń dini ahýaly shiryǵysty bolyp qalyptasty. Onyń birneshe sebebi bar.
Birinshiden, Qazaqstannyń batys óńiri – shekaralyq aimaq, onyń Reseimen shektesýiniń dini ahýalǵa ózindik áseri boldy. 2000-2011 jyldar aralyǵynda Daǵystanda ótken tolassyz terroristik aktilerdiń jańǵyryǵy birinshi kezekte batys óńirine jetti. Daǵystanǵa jarylys jasaý úshin ketken qazaqstandyqtardyń batys óńiriniń týmalary bolǵany belgili. Iaǵni kórshi eldegi dúmpýler men lańkestik ideialar belgili bir dárejede batystyqtar sanasyna áser etti.
Ekinshiden, munaily-óndiristi batys óńiri – strategiialyq mańyzy zor aimaq. Geosaiasi múddelerdi kózdegen syrtqy kúiretýshi kúshterdiń Qazaqstannyń osy óńiriniń ishki turaqtylyǵyn álsiretýge jáne sol jerde tuǵyrlaryn ornyqtyrýǵa kóbirek nazar aýdaratyny aiqyn. Sondyqtan kezinde batys óńirlerine syrt elderden qoldaý tapqan dástúrli emes dini aǵym ókilderi kóbirek shoǵyrlanyp, belsene jumys júrgizdi. Olarǵa qarsy tiisti aqparattyq-túsindirý jumystary jáne qajet jaǵdaida shuǵyl sharalar da júrgizilgenimen, «ustalmaǵan ury emes» – quryqtalmaǵan talailar el arasyna sińip ketti. Ýaqyt óte kele onyń silemi qaita aiqyndalýda.
Úshinshiden, óndiristi óńirlerge tán toptasý men uiysýǵa beiimdilik sipaty turǵyn halyq boiynda belsendi ideologiialyq baǵdarlarǵa degen qajettilikti oiatady. Bul qajettilikti de dástúrli aǵym ókilderi óz maqsattaryna paidalanyp, agressiiashyl ideialaryn tańyp úlgerdi.
Tórtinshiden, ár óńirdiń mentalitetiniń erekshelikterine qarai dinge qulshynysy men dini qundylyqtarǵa qatynasy ártúrli bolatyny belgili. Bul máselede ońtústik óńirinde salystyrmaly belsendi, ortalyq ólkelerde baisaldy, soltústikte salqynqandylaý qatynas ornyqqan bolsa, batystyq azamattarda qundylyqtarǵa qaltqysyz berilý minezi basym. Din qundylyqtaryn qyzǵyshtai qorityn jaýyngerlik minezdi basqa baǵytqa beiimdep alýǵa da bolatynyn dástúrli emes aǵymdar áreketi aiǵaqtap otyr.
Qazaqstan Respýblikasy aýmaǵynda búginde deiin sot sheshimimen tyiym salynǵan 670 ekstremistik mazmundaǵy materialdyń teń jartysy, iaǵni 334-i salafilik aǵymyna tiesili bolsa, sonyń 226-syna batys óńirlerdegi jergilikti sottar tarapynan tyiym salý jóninde sheshim shyǵarylǵan eken. Osynyń ózi óńirdiń tutastai alǵandaǵy dini ahýalynyń belgili bir kórsetkishteri bolyp tabylady.
− Sońǵy jaitty tarata aitsańyz. Sot sheshimimen tyiym salynǵan salafilik materialdar kimderge tán?
− Bul materialdar arasynda salafilik aǵymynyń belgili ideologtary sanalatyn Ibn Táimiia, Ibn Baazdan bastap, qazirgi zamanǵy jetekshileriniń, pátýa berýshi sheihtarynyń, belsendi ýaǵyzshylarynyń kóptegen eńbekteri bar. Materialdar arasynda kólemdi kitaptar ǵana emes, ártúrli kólemdegi ǵalamtor materialdary, onyń ishinde mátinder, dybystyq-beine jazbalar, dárister, ýaǵyz-nasihattar men úndeýler kezdesedi. Eńbekterine tyiym salynǵan salafilik ýaǵyzshylar arasynda ókinishke orai, Dilmurat Ábý Muhammad sekildi óz otandastarymyz da bar.
Bul materialdardy taldap-túsindirý, ziiandy ideialaryn tarata aitý qazirgi Qazaqstan qoǵamy úshin mańyzdy bolǵandyqtan, bizdiń Ortalyq qyzmetkerleri taiaýda osy taqyrypta jeke taldaý materialyn jariialamaq.
- Salafilikke tyiym salý máselesine qatysty ǵalamtordaǵy talqylaýlarda «Uiym retinde toptaspaǵan aǵymǵa tyiym salýǵa negiz joq» degen sekildi tujyrymdar boi kórsetip qalady. Oraiy kelip turǵanda osy jaitqa taldaý jasap ótseńiz: aǵymǵa tyiym salý tájiribede bar úrdis pe?
− Bolǵanda qandai! Dástúrli emes dini aǵymdardan bizden burynyraq jáne aýyryraq zardap shekken Tájikstan, Daǵystan, Ózbekstanda salafiliktiń atyn atap, túsin tústep, keibiri tipti ýahhabilikke qosaqtap turyp, tyiym salatyn zańnamalyq qujattar qabyldanǵan.
Aita ketý kerek, Reseide boi kórsetpese de, terroristik uiym retinde tyiym salynǵan «Al-Kaida v stranah islamskogo Magriba» uiymynyń alǵashqy ataýy «Salafistskaia grýppa propovedi i djihada» bolatyn. Sondai-aq óz aýmaǵyndaǵy eshbir tirkelgen dini birlestikke nemese uiymǵa qatysty bolmasa da reseilikter «Nurshylar halyqaralyq uiymyna» jáne «nurshylyq ideologiiany nasihattaidy» degen dáiekpen túrik litseileriniń qyzmetine tyiym saldy. Memleket qaýipsizdigine qater tóndirse, tutas ideologiia turmaq, jekelegen ideialarǵa, ataýlar men nyshan-rámizderge de tyiym salý sharalaryn kóptegen memleketter qoldaidy.
Alysqa barmai-aq ózimizdiń Qazaqstan Respýblikasynyń «Ekstremizmge qarsy is-qimyl týraly», «Terrorizmge qarsy is-qimyl týraly», «Ulttyq qaýipsizdik týraly» zańdaryna kóz salaiyqshy. «Ekstremizmge qarsy is-qimyl týraly» zańnyń 3-babynda kózdelgendei, elimizde ekstremistik dep tanylǵan uiymdardyń ataýlaryn jańadan qurylatyn uiymdar ataýyna paidalanýǵa jol berilmeidi. Osy zańnyń 13-babynda beibit mitingiler men sherýler ótkizý barysynda ekstremizm nyshandaryn paidalanýǵa jol berilmeitini aitylǵan. Máselen siz izgi maqsattaǵy qoǵamdyq aktsiialar ótkizý barysynda bilip-bilmei tyiym salynǵan ekstremistik uiymǵa qatysty bir nyshandy, aitalyq DAISh uiymynyń qara tústi týyn nemese onyń sýretin qoldana qalsańyz, ol ekstremizm nyshanyn paidalaný retinde aiyptalady.
«Terrorizmge qarsy is-qimyl týraly» zańǵa nazar aýdarsaq, negizgi uǵym retinde «kúsh qoldaný ideologiiasy» tirkesiniń paidalanylǵanyn baiqaisyz. Osy uǵym terroristik áreketterdiń týyndaýyn aiqyndaityn negizgi ólshem bolyp tabylady jáne zańnyń búkil mátinine tirektik qyzmet atqarady.
«Ulttyq qaýipsizdik týraly» zańnyń eleýli bóligin aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý erejeleri quraidy, soǵan sáikes tiisti tyiymdar da belgilengen. Al aqparat keńistigi – ideologiialyq sala ekeni, aqparat arqyly ideia nasihattalatyny barshaǵa belgili. Osy zańda Qazaqstan Respýblikasy halqynyń rýhani-mádeni murasynan aiyrylýy ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keltiretin qaterler qatarynda kórsetilgen. Al rýhani-mádeni muradan aiyrý qalai júredi? Kúiretýge baǵyttalǵan ideia men ideologiia arqyly ǵana. Al bul qaterge jol berilmeýi – teris ideologiiaǵa jol berilmeý degen sóz.
Elimizge teris piǵyldy aǵymdar ideologiiasynyń taralýyna eleýli dárejede tosqaýyl bolyp otyrǵan bir tetik bar, ol – Din isteri komiteti tarapynan júrgiziletin dintaný saraptamasy. Osy saraptama barysynda da eń aldymen ideia sarapqa salynady. Iaǵni «Materialdyń mazmunynda saiasi, dini nemese ulttyq ekstremizm belgileri bar ma?», «Adamnyń áleýmettik, násildik, ulttyq, dini, tildik qatystylyǵyna bailanysty onyń quqyǵyn, bostandyǵy men zańdyq múddelerin buzýǵa shaqyratyn belgiler bar ma?», «Zańmen belgilengen azamattyq mindetterdi oryndaýdan bas tartýǵa jáne zańǵa qaishy áreketterge shaqyratyn úndeýler kezdesedi me?», «Zaiyrly bilim alýdan, zaiyrly mamandyq igerýden, aqy tólenetin eńbekten, dárigerlik járdemnen bas tartýǵa, dini ustanymdar negizinde otbasynyń buzylýyna jeteleitin ideialar bar ma?» degen saraptama saýaldarynyń barlyǵynda ideia birinshi kezekte tur. Ideiaǵa taldaý jasaý arqyly dintaný saraptamasy jasalǵan materialǵa oń nemese teris qorytyndy beriledi. Soǵan sáikes onyń el aýmaǵynda taralý-taralmaý máselesi de sheshiledi.
Qoryta kele myna jaitty atap ótkim keledi: 2014 jyldyń 18 tamyzynda Astana qalasy Saryarqa aýdandyq sotynyń sheshimimen «At-takfir ýal-hidjra» uiymy ekstremistik dep tanylyp, onyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qyzmetine tyiym salynǵany belgili. Tákfirshilik – bir ideologiialyq negizden bastaý alatyn salafiliktiń kóp aǵymdarynyń biri. Sondyqtan tákfirshilikke tyiym salý úderisin salafilik aǵymdardy bólshektep eńserýdiń basy deýge bolady. Al onyń ortasy – joǵaryda aitylǵan salafilik ádebietterge tyiym salý bolatyn. Endi aǵymnyń ideologiiasy men is-áreketine shekteý qoiylsa, bul úderis tolyǵymen aiaqtalady.
− Sońǵy ári dástúrli suraq: Oryn alǵan oqiǵalar aiasynda qazirgi dini ahýalǵa qandai baǵa berer edińiz?
− Eshbir eldiń aýa-raiy daýyl turyp turǵan sátte ólshenbeidi. Daýyly, jaýyny, jaima-shýaq kúnderi tolyǵymen esepke alyna otyryp, birtutas ólshemmen alǵanda qandai klimattyq beldeýge jatatyny aiqyndalady. Elimizde kúni keshe ótken lańkestik oqiǵalar men olar týdyrǵan jańǵyryqtardan keiin dini ahýalǵa baǵa berýge birqatar tulǵalar tartynyp qalǵan bolýy da múmkin. Ásirese terroristik qaýiptiliktiń sary beldeýi saqtalyp turǵan kezeń ishinde baǵalaý deńgeiiniń tolqymaly bolýy da qalypty jaǵdai.
Desek te, qansha zalaldy, ókinishti bolǵanymen, jekelegen oqiǵalar jalpy ahýaldy adam tanymastai ózgertip jiberedi deýge kelmeidi. Ókinishke orai, bizdiń buǵan deiin de san ret málimdegenimizdei, jahandyq deńgeide óristep otyrǵan terrorizm qaýpinen eshbir el, onyń ishinde Qazaqstan da ada-kúde azat bolyp qala almai otyr.
Jetistikterdi de joqqa shyǵarmai, qaýip-qaterlerdi de qoldan kólegeilemei, osy kezeń úshin ornyqty baǵasyn berer bolsaq, elimizdegi qazirgi dini ahýaldy salystyrmaly turaqty dep baǵalaǵan jón.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
E-Islam.kz
