− اينۇر ەبدٸرەسٸلقىزى, تاياۋدا عانا قازاقستاننىڭ باتىس ٶڭٸرلەرٸندە قىزمەتتٸك ٸسساپاردا بولىپ قايتقانىڭىزدى باق بەتتەرٸنەن وقىدىق. ٸسساپاردا كٶرگەن-بٸلگەنٸڭٸزبەن بٶلٸسسەڭٸز. باتىستاعى اعايىننىڭ حالٸ نەشٸك ەكەن?
− باتىس ٶڭٸرٸنە بٸزدەر رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توبىنىڭ قۇرامىندا ساپارلادىق. ەل – امان, جۇرت – تىنىش, دەگەنمەن كٶپتٸڭ كٶكەيٸندە قوردالانىپ قالعان سان ساۋال بار.
ساپار بارىسىندا بٸرنەشە باعىتقا بٶلٸنٸپ جۇمىس جٷرگٸزدٸك. اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىنىڭ مٷشەلەرٸ, «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸ, ارنايى ورتا بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرٸ, مەديتسينا جەنە قۇقىق سالاسىنىڭ ماماندارى, جاستار جەنە ەيەلدەر ۇيىمدارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, ەڭبەك ۇجىمدارى, تۇرعىن حالىق ٶكٸلدەرٸ, تٷزەتۋ مەكەمەسٸندە جازاسىن ٶتەۋشٸلەر سەكٸلدٸ بٸرنەشە سانات قامتىلدى.
ەر اۋديتورييانىڭ دٸني احۋالدى تٷسٸنۋ جەنە باعالاۋ دەڭگەيٸ ەرتٷرلٸ, قىزىقتىراتىن مەسەلەلەرٸ سان الۋان, دەگەنمەن ايقىن اڭعارىلعان ەكٸ جايت بار. بٸرٸنشٸسٸ – سوڭعى كەزەڭ وقيعالارى دٸن سالاسىنا قاتىستى قاۋٸپتەنۋ ارالاس قىزىعۋشىلىقتى كٷشەيتە تٷسكەن, سوعان سەيكەس تۇرعىن حالىقتىڭ اقپاراتتانۋ دەڭگەيٸ جوعارىلاعان. ەكٸنشٸسٸ – سالافيلٸككە تىيىم سالۋ مەسەلەسٸ ەل اراسىندا ەڭ قىزۋ تالقىلانىپ, كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيتٸن مەسەلەگە اينالىپ وتىر.
اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىنىڭ مٷشەلەرٸنە ەڭ جيٸ قويىلعانى – «ۇلتتىق دەستٷرلەردٸڭ يسلاممەن بايلانىسى قانداي?», «دەستٷرلٸ دٸندٸ قالاي ساقتاپ قالا الامىز?», «دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸن قالاي اجىراتۋعا بولادى?», «ولارعا قارسى كٷرەسۋدٸڭ قانداي جولدارى بار?», «سالافيلٸككە زاڭمەن تىيىم سالىنا ما?» دەگەن سۇراقتار بولدى.
جالپى تۇرعىن حالىقتى قاشانعىداي دٸننٸڭ شاريعي-سەنٸمدٸك مەسەلەلەرٸنەن گٶرٸ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرمەن قابىسىپ جاتاتىن قاراپايىم ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق مەسەلەلەرٸ كٶبٸرەك قىزىقتىرادى. ولاردىڭ قاتارىندا ەشقاشان ٶزەكتٸلٸگٸن جويمايتىن دٸن مەن دەستٷر ساباقتاستىعىنا قاتىستى ساۋالدار دا بار.
شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەردٸڭ ٷلكەن بٸر بٶلٸگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە قاتىستى ەكەنٸ ايقىندالدى. بۇل ورايدا مەكتەپ فورماسىنا قاتىستى بٸلٸم سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگان مەن ونىڭ جەرگٸلٸكتٸ مەكەمەلەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ تولىق ٷيلەسٸم تاپپاي وتىرعانى بايقالادى. «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» پەنٸ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ تاراپىنان قويىلعان ساۋالدار دا دٸنتانۋدىڭ مازمۇندىق مەسەلەلەرٸنە ەمەس, نەگٸزٸنەن بٸلٸم سالاسىنىڭ ٸشكٸ مەسەلەلەرٸنە كٶبٸرەك باعىتتالدى.
– ەر ساپاردان كەيٸن «نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن دەستٷرلٸ ساۋال كٶكەيگە ورالىپ وتىراتىن بولسا كەرەك...
– يە, سول ساۋالعا سان جاۋاپ جۇپتاي كەلگەن جايىمىز بار. ەڭ ماڭىزدىسى – سالافيلٸككە زاڭ جولىمەن تىيىم سالۋ مەسەلەسٸ بولسا, وعان قاتىستى ەلباسى تاپسىرماسىنا سەيكەس قازٸر ۆەدوموستۆوارالىق توپ قۇرىلىپ, وسى مەسەلەنٸ جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋدە. تيٸستٸ شەشٸم قابىلدانار الدىندا ول حالىقتىڭ دا, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ دا تالقىسىنا سالىنادى.
بٸر بايقاعانىمىز, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن ەندٸگٸ جەردە تەك دٸن تاقىرىبىمەن عانا شەكتەۋ مٷمكٸن دە, مٸندەتتٸ دە ەمەس بولىپ وتىر. قازٸر قوعام ٸشٸنە دەندەپ ەنەتٸن, قوعامدىق ويعا قوزعاۋ سالاتىن وسى توپتاردان باسقا ەشبٸر بالاما تەتٸك جوق. دەمەك, وسى تالايلى كەزەڭدە بٸزدٸڭ ماڭدايىمىزعا تەك دٸننٸڭ ەمەس, تۇتاس ۇلت رۋحانيياتىنىڭ جٷگٸن كٶتەرۋ جازىلعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
سوندىقتان اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيدە دە اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىن قۇرۋ ەرەكشە ماڭىزدى بولماق. وعان بۇعان دەيٸن دە ايتىپ, اتقارىپ جٷرگەنٸمٸزدەي, ەل ٸشٸندەگٸ ەستٸ سٶز ايتاتىن اقساقال-قاراساقالداردى, بەدەلدٸ تۇلعالار مەن بەلسەندٸ جاستاردى, قالام ۇستاعان قايراتكەرلەردٸ كٶبٸرەك تارتۋ قاجەت. باستى ماقسات – قوعامدى قاراۋسىز قالدىرماۋ. قوعام تەربيەسٸن قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ ٶز قولىنا بەرگەن جٶن. «ەي» دەيتٸن ەجە, «قوي!» دەيتٸن قوجا بار ەكەنٸن ەربٸر ادام سەزٸنۋٸ تيٸس.
«پايداسىز مىڭ كٸتاپتى وقىعانشا, پايدالى بٸر كٸتاپتى مىڭ رەت وقى» دەگەن قاناتتى سٶز بار. قازٸر بٸزدٸڭ قوعامعا دەستٷرلٸ قازاق مۇسىلماندىعىنا, قازاق مەدەنيەتٸ مەن يسلام دٸنٸنٸڭ تەرەڭ تامىرلاستىعىنا قاتىستى اقپاراتتاردى بارىنشا سٸڭٸرە تٷسۋ ەلٸ دە قاجەت ەكەن. سوندىقتان بٸزدٸڭ ورتالىق تاراپىنان 2014 جىلى جارىق كٶرگەن «دٸن سالاسىنداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە قاتىستى 20 سۇراق-جاۋاپ» سەريياسىنىڭ «دٸن جەنە دەستٷر», «دٸن جەنە قوعام» سەكٸلدٸ شىعارىلىمدارىن جاپپاي كٶبەيتٸپ تاراتۋ قاجەتتٸگٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ. وسىنداي ەدەبيەتتەر جٷز مىڭداپ تارالىپ, ەربٸر وتباسىنىڭ تٶرٸندە تۇرمايىنشا دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى ۇلت ساناسىندا قايتا جاڭعىرتۋ مٷمكٸن بولىپ تابىلمايدى. بۇل كٸتاپتاردىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ – سۇراق-جاۋاپ سيپاتىندا جەڭٸل تٸلمەن جازىلىپ, قىزىقتى مازمۇنعا قۇرىلعاندىعى. ۇستاعان جەردە قالىپ قوياتىن سالماقسىز بٷكتەمە ەمەس, ۇستاۋدان دا تارتىناتىن قالىڭ كٸتاپ ەمەس, جيناقى شاعىن كٸتاپشا تٷرٸندە جاساقتالعان وسىنداي ەڭبەكتەر قازٸرگٸ وقىرمان سۇرانىسىنا ساي كەلەرٸ ايقىن.
تاعى بٸر تٷيگەنٸمٸز – مەكتەپ قابىرعاسىندا بالعىنداردى دٸنتانۋ ەلٸپپەسٸمەن سۋسىنداتاتىن «دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» مۇعالٸمدەرٸن اقپاراتتاندىرۋ, وقىتۋ, قايتا دايارلاۋ, تەستٸلەۋ ارقىلى بٸلٸمٸن سىناۋ شارالارىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بٸلٸم سالاسىنا قاتىستى قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەردٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ نازارىنا سالماي تاعى بولمايدى.
بٸزدٸڭ باستامامىزبەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا اشىلىپ, جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتقان «قىز جٸبەك» كلۋبتارىن اۋداندىق, قالالىق, اۋىلدىق دەڭگەيلەردە مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ قۇرۋ ٶسكەلەڭ بۋىن ٷشٸن تەڭدەسٸ جوق بالاما يدەيا بولارىنا ساپار سايىن كٶزٸمٸز جەتٸپ كەلەدٸ. راديكالدى اعىمدارعا قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەسٸنە كەلگەندە بولارى بولىپ, بوياۋى سٸڭگەندەردەن گٶرٸ امان قالعان اۋديتورييامەن جۇمىستى جانداندىرۋ كەرەك.
− وسى تۇستان ساۋالىمىزدى قازٸرگٸ قوعامدا كەڭٸنەن تالقىلانىپ وتىرعان مەسەلەلەرگە ويىستىرساق. سوڭعى كەزەڭ وقيعالارى لاڭكەستٸك تاقىرىبىن كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسٸرمەي وتىر. اقتٶبەدەگٸ جاعدايعا قاتىستى كٶپتەگەن ماتەريالدار جارىق كٶردٸ. سٸزدٸڭ دە «اقتٶبە وقيعاسى سەلەفيلٸكتٸڭ قاۋٸپتٸلٸگٸن ايقىن دەلەلدەدٸ» اتتى ماقالاڭىز كٶپشٸلٸك تاراپىنان قىزۋ تالقىلاندى. وسى ورايدا اقتٶبەدە لاڭكەستٸكتٸڭ ورىن الۋىن ٶڭٸردەگٸ قۇقىق جەنە دٸن سالاسىنداعى مامانداردىڭ تيٸستٸ دەڭگەيدە جۇمىس جٷرگٸزە الماۋىنان دەپ باعالاۋشىلارعا قانداي پٸكٸر ايتار ەدٸڭٸز?
− كەمشٸلٸكسٸز قىزمەت تاريحتا بولماعان. ەر سالانىڭ كٷردەلٸلٸك دەڭگەيٸنە سەيكەس ٶز قيىندىقتارى, تۇراقتى تٷردە تۋىنداپ وتىراتىن كٷرمەۋلٸ مەسەلەلەرٸ بولادى. ول – مەملەكەت تٸرشٸلٸگٸنٸڭ اجىراماس زاڭدى ٷدەرٸسٸ.
ال اقتٶبەدەگٸ وقيعانى سالا ماماندارىنىڭ تيٸستٸ دەڭگەيدە جۇمىس جٷرگٸزبەۋٸنٸڭ سالدارى دەگەن پٸكٸرمەن مٷلدە كەلٸسپەيمٸن. ەدەتتە سول سالانىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن بەيحابار ادامدار عانا وسىنداي ٷستٸرت ەڭگٸمەگە ەۋەس كەلەدٸ. ەدٸلەتتٸلٸك ٷشٸن ايتايىن, تەك دٸن سالاسىنا توقتالار بولسام, ەلٸمٸزدەگٸ ون التى ٶڭٸردٸڭ ٸشٸندە قىزمەت بەلسەندٸلٸگٸ جٶنٸنەن اقتٶبەلٸك ەرٸپتەستەرٸمٸز وق بويى وزىق تۇر دەر ەدٸم. بۇل ٶڭٸردە جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸك قۇرامىنداعى دٸن ٸستەرٸ باسقارماسى, ونىڭ باستاماسىمەن اشىلعان «انسار» وڭالتۋ ورتالىعى, جەرگٸلٸكتٸ قۇقىقتىق باقىلاۋ ورگاندارى جەنە قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى فيليالدارىنىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلعان. سوڭعى تٶرت جىلدا ٶڭٸردەگٸ دٸني احۋالدىڭ تۇراقتانۋى – وسى قۇرىلىمداردىڭ وراسان زور كٷش-جٸگەرٸنٸڭ نەتيجەسٸ.
ەلٸمٸزدە تەرٸس پيعىلدى جەنە راديكالدى اعىمعا اربالعانداردى رايىنان قايتارۋ جٶنٸندەگٸ العاشقى ەدٸستەمەلٸك قۇرالدى جاساقتاعان جەنە ونى تەجٸريبە جٷزٸندە قولدانىپ, ەلەۋلٸ نەتيجەگە قول جەتكٸزگەن دە اقتٶبەلٸك ماماندار بولاتىن.
«ەندەشە, نەگە دەل وسى ٶڭٸردە لاڭكەستٸك قايتا باس كٶتەردٸ?» دەگەن ساۋالدىڭ كٶكەيدە تۇرعانى ايقىن, سوعان كەلەيٸك.
ول ٶڭٸردٸڭ تۇتاستاي العانداعى احۋالىنا بايلانىستى مەسەلە. 2011-2012 جىلدارداعى لاڭكەستٸكتٸڭ ەڭ جيٸ ورىن العان ٶڭٸرٸ – اقتٶبە ەكەنٸن كٶپشٸلٸك ەلٸ ۇمىتا قويماعان بولار. اقتٶبەنٸڭ عانا ەمەس, جالپى باتىس ٶڭٸرٸنٸڭ دٸني احۋالى شيرىعىستى بولىپ قالىپتاستى. ونىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار.
بٸرٸنشٸدەن, قازاقستاننىڭ باتىس ٶڭٸرٸ – شەكارالىق ايماق, ونىڭ رەسەيمەن شەكتەسۋٸنٸڭ دٸني احۋالعا ٶزٸندٸك ەسەرٸ بولدى. 2000-2011 جىلدار ارالىعىندا داعىستاندا ٶتكەن تولاسسىز تەرروريستٸك اكتٸلەردٸڭ جاڭعىرىعى بٸرٸنشٸ كەزەكتە باتىس ٶڭٸرٸنە جەتتٸ. داعىستانعا جارىلىس جاساۋ ٷشٸن كەتكەن قازاقستاندىقتاردىڭ باتىس ٶڭٸرٸنٸڭ تۋمالارى بولعانى بەلگٸلٸ. ياعني كٶرشٸ ەلدەگٸ دٷمپۋلەر مەن لاڭكەستٸك يدەيالار بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە باتىستىقتار ساناسىنا ەسەر ەتتٸ.
ەكٸنشٸدەن, مۇنايلى-ٶندٸرٸستٸ باتىس ٶڭٸرٸ – ستراتەگييالىق ماڭىزى زور ايماق. گەوساياسي مٷددەلەردٸ كٶزدەگەن سىرتقى كٷيرەتۋشٸ كٷشتەردٸڭ قازاقستاننىڭ وسى ٶڭٸرٸنٸڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعىن ەلسٸرەتۋگە جەنە سول جەردە تۇعىرلارىن ورنىقتىرۋعا كٶبٸرەك نازار اۋداراتىنى ايقىن. سوندىقتان كەزٸندە باتىس ٶڭٸرلەرٸنە سىرت ەلدەردەن قولداۋ تاپقان دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸ كٶبٸرەك شوعىرلانىپ, بەلسەنە جۇمىس جٷرگٸزدٸ. ولارعا قارسى تيٸستٸ اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جەنە قاجەت جاعدايدا شۇعىل شارالار دا جٷرگٸزٸلگەنٸمەن, «ۇستالماعان ۇرى ەمەس» – قۇرىقتالماعان تالايلار ەل اراسىنا سٸڭٸپ كەتتٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە ونىڭ سٸلەمٸ قايتا ايقىندالۋدا.
ٷشٸنشٸدەن, ٶندٸرٸستٸ ٶڭٸرلەرگە تەن توپتاسۋ مەن ۇيىسۋعا بەيٸمدٸلٸك سيپاتى تۇرعىن حالىق بويىندا بەلسەندٸ يدەولوگييالىق باعدارلارعا دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ وياتادى. بۇل قاجەتتٸلٸكتٸ دە دەستٷرلٸ اعىم ٶكٸلدەرٸ ٶز ماقساتتارىنا پايدالانىپ, اگرەسسيياشىل يدەيالارىن تاڭىپ ٷلگەردٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, ەر ٶڭٸردٸڭ مەنتاليتەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي دٸنگە قۇلشىنىسى مەن دٸني قۇندىلىقتارعا قاتىناسى ەرتٷرلٸ بولاتىنى بەلگٸلٸ. بۇل مەسەلەدە وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸندە سالىستىرمالى بەلسەندٸ, ورتالىق ٶلكەلەردە بايسالدى, سولتٷستٸكتە سالقىنقاندىلاۋ قاتىناس ورنىققان بولسا, باتىستىق ازاماتتاردا قۇندىلىقتارعا قالتقىسىز بەرٸلۋ مٸنەزٸ باسىم. دٸن قۇندىلىقتارىن قىزعىشتاي قوريتىن جاۋىنگەرلٸك مٸنەزدٸ باسقا باعىتقا بەيٸمدەپ الۋعا دا بولاتىنىن دەستٷرلٸ ەمەس اعىمدار ەرەكەتٸ ايعاقتاپ وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا بٷگٸندە دەيٸن سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعان 670 ەكسترەميستٸك مازمۇنداعى ماتەريالدىڭ تەڭ جارتىسى, ياعني 334-ٸ سالافيلٸك اعىمىنا تيەسٸلٸ بولسا, سونىڭ 226-سىنا باتىس ٶڭٸرلەردەگٸ جەرگٸلٸكتٸ سوتتار تاراپىنان تىيىم سالۋ جٶنٸندە شەشٸم شىعارىلعان ەكەن. وسىنىڭ ٶزٸ ٶڭٸردٸڭ تۇتاستاي العانداعى دٸني احۋالىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر كٶرسەتكٸشتەرٸ بولىپ تابىلادى.
− سوڭعى جايتتى تاراتا ايتساڭىز. سوت شەشٸمٸمەن تىيىم سالىنعان سالافيلٸك ماتەريالدار كٸمدەرگە تەن?
− بۇل ماتەريالدار اراسىندا سالافيلٸك اعىمىنىڭ بەلگٸلٸ يدەولوگتارى سانالاتىن يبن تەيمييا, يبن باازدان باستاپ, قازٸرگٸ زامانعى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ, پەتۋا بەرۋشٸ شەيحتارىنىڭ, بەلسەندٸ ۋاعىزشىلارىنىڭ كٶپتەگەن ەڭبەكتەرٸ بار. ماتەريالدار اراسىندا كٶلەمدٸ كٸتاپتار عانا ەمەس, ەرتٷرلٸ كٶلەمدەگٸ عالامتور ماتەريالدارى, ونىڭ ٸشٸندە مەتٸندەر, دىبىستىق-بەينە جازبالار, دەرٸستەر, ۋاعىز-ناسيحاتتار مەن ٷندەۋلەر كەزدەسەدٸ. ەڭبەكتەرٸنە تىيىم سالىنعان سالافيلٸك ۋاعىزشىلار اراسىندا ٶكٸنٸشكە وراي, دٸلمۇرات ەبۋ مۇحامماد سەكٸلدٸ ٶز وتانداستارىمىز دا بار.
بۇل ماتەريالداردى تالداپ-تٷسٸندٸرۋ, زيياندى يدەيالارىن تاراتا ايتۋ قازٸرگٸ قازاقستان قوعامى ٷشٸن ماڭىزدى بولعاندىقتان, بٸزدٸڭ ورتالىق قىزمەتكەرلەرٸ تاياۋدا وسى تاقىرىپتا جەكە تالداۋ ماتەريالىن جارييالاماق.
- سالافيلٸككە تىيىم سالۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى عالامتورداعى تالقىلاۋلاردا «ۇيىم رەتٸندە توپتاسپاعان اعىمعا تىيىم سالۋعا نەگٸز جوق» دەگەن سەكٸلدٸ تۇجىرىمدار بوي كٶرسەتٸپ قالادى. ورايى كەلٸپ تۇرعاندا وسى جايتقا تالداۋ جاساپ ٶتسەڭٸز: اعىمعا تىيىم سالۋ تەجٸريبەدە بار ٷردٸس پە?
− بولعاندا قانداي! دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمداردان بٸزدەن بۇرىنىراق جەنە اۋىرىراق زارداپ شەككەن تەجٸكستان, داعىستان, ٶزبەكستاندا سالافيلٸكتٸڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ, كەيبٸرٸ تٸپتٸ ۋاححابيلٸككە قوساقتاپ تۇرىپ, تىيىم سالاتىن زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلدانعان.
ايتا كەتۋ كەرەك, رەسەيدە بوي كٶرسەتپەسە دە, تەرروريستٸك ۇيىم رەتٸندە تىيىم سالىنعان «ال-كايدا ۆ ستراناح يسلامسكوگو ماگريبا» ۇيىمىنىڭ العاشقى اتاۋى «سالافيستسكايا گرۋپپا پروپوۆەدي ي دجيحادا» بولاتىن. سونداي-اق ٶز اۋماعىنداعى ەشبٸر تٸركەلگەن دٸني بٸرلەستٸككە نەمەسە ۇيىمعا قاتىستى بولماسا دا رەسەيلٸكتەر «نۇرشىلار حالىقارالىق ۇيىمىنا» جەنە «نۇرشىلىق يدەولوگييانى ناسيحاتتايدى» دەگەن دەيەكپەن تٷرٸك ليتسەيلەرٸنٸڭ قىزمەتٸنە تىيىم سالدى. مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرسە, تۇتاس يدەولوگييا تۇرماق, جەكەلەگەن يدەيالارعا, اتاۋلار مەن نىشان-رەمٸزدەرگە دە تىيىم سالۋ شارالارىن كٶپتەگەن مەملەكەتتەر قولدايدى.
الىسقا بارماي-اق ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل تۋرالى», «تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل تۋرالى», «ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى» زاڭدارىنا كٶز سالايىقشى. «ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىندا كٶزدەلگەندەي, ەلٸمٸزدە ەكسترەميستٸك دەپ تانىلعان ۇيىمداردىڭ اتاۋلارىن جاڭادان قۇرىلاتىن ۇيىمدار اتاۋىنا پايدالانۋعا جول بەرٸلمەيدٸ. وسى زاڭنىڭ 13-بابىندا بەيبٸت ميتينگٸلەر مەن شەرۋلەر ٶتكٸزۋ بارىسىندا ەكسترەميزم نىشاندارىن پايدالانۋعا جول بەرٸلمەيتٸنٸ ايتىلعان. مەسەلەن سٸز ٸزگٸ ماقساتتاعى قوعامدىق اكتسييالار ٶتكٸزۋ بارىسىندا بٸلٸپ-بٸلمەي تىيىم سالىنعان ەكسترەميستٸك ۇيىمعا قاتىستى بٸر نىشاندى, ايتالىق دايش ۇيىمىنىڭ قارا تٷستٸ تۋىن نەمەسە ونىڭ سۋرەتٸن قولدانا قالساڭىز, ول ەكسترەميزم نىشانىن پايدالانۋ رەتٸندە ايىپتالادى.
«تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل تۋرالى» زاڭعا نازار اۋدارساق, نەگٸزگٸ ۇعىم رەتٸندە «كٷش قولدانۋ يدەولوگيياسى» تٸركەسٸنٸڭ پايدالانىلعانىن بايقايسىز. وسى ۇعىم تەرروريستٸك ەرەكەتتەردٸڭ تۋىنداۋىن ايقىندايتىن نەگٸزگٸ ٶلشەم بولىپ تابىلادى جەنە زاڭنىڭ بٷكٸل مەتٸنٸنە تٸرەكتٸك قىزمەت اتقارادى.
«ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى» زاڭنىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸن اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ەرەجەلەرٸ قۇرايدى, سوعان سەيكەس تيٸستٸ تىيىمدار دا بەلگٸلەنگەن. ال اقپارات كەڭٸستٸگٸ – يدەولوگييالىق سالا ەكەنٸ, اقپارات ارقىلى يدەيا ناسيحاتتالاتىنى بارشاعا بەلگٸلٸ. وسى زاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالقىنىڭ رۋحاني-مەدەني مۇراسىنان ايىرىلۋى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە نۇقسان كەلتٸرەتٸن قاتەرلەر قاتارىندا كٶرسەتٸلگەن. ال رۋحاني-مەدەني مۇرادان ايىرۋ قالاي جٷرەدٸ? كٷيرەتۋگە باعىتتالعان يدەيا مەن يدەولوگييا ارقىلى عانا. ال بۇل قاتەرگە جول بەرٸلمەۋٸ – تەرٸس يدەولوگيياعا جول بەرٸلمەۋ دەگەن سٶز.
ەلٸمٸزگە تەرٸس پيعىلدى اعىمدار يدەولوگيياسىنىڭ تارالۋىنا ەلەۋلٸ دەرەجەدە توسقاۋىل بولىپ وتىرعان بٸر تەتٸك بار, ول – دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ تاراپىنان جٷرگٸزٸلەتٸن دٸنتانۋ ساراپتاماسى. وسى ساراپتاما بارىسىندا دا ەڭ الدىمەن يدەيا ساراپقا سالىنادى. ياعني «ماتەريالدىڭ مازمۇنىندا ساياسي, دٸني نەمەسە ۇلتتىق ەكسترەميزم بەلگٸلەرٸ بار ما?», «ادامنىڭ ەلەۋمەتتٸك, نەسiلدiك, ۇلتتىق, دiني, تiلدٸك قاتىستىلىعىنا بايلانىستى ونىڭ قۇقىعىن, بوستاندىعى مەن زاڭدىق مٷددەلەرٸن بۇزۋعا شاقىراتىن بەلگٸلەر بار ما?», «زاڭمەن بەلگٸلەنگەن ازاماتتىق مٸندەتتەردٸ ورىنداۋدان باس تارتۋعا جەنە زاڭعا قايشى ەرەكەتتەرگە شاقىراتىن ٷندەۋلەر كەزدەسەدٸ مە?», «زايىرلى بٸلٸم الۋدان, زايىرلى ماماندىق يگەرۋدەن, اقى تٶلەنەتٸن ەڭبەكتەن, دەرiگەرلiك جەردەمنەن باس تارتۋعا, دiني ۇستانىمدار نەگٸزٸندە وتباسىنىڭ بۇزىلۋىنا جەتەلەيتٸن يدەيالار بار ما?» دەگەن ساراپتاما ساۋالدارىنىڭ بارلىعىندا يدەيا بٸرٸنشٸ كەزەكتە تۇر. يدەياعا تالداۋ جاساۋ ارقىلى دٸنتانۋ ساراپتاماسى جاسالعان ماتەريالعا وڭ نەمەسە تەرٸس قورىتىندى بەرٸلەدٸ. سوعان سەيكەس ونىڭ ەل اۋماعىندا تارالۋ-تارالماۋ مەسەلەسٸ دە شەشٸلەدٸ.
قورىتا كەلە مىنا جايتتى اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ: 2014 جىلدىڭ 18 تامىزىندا استانا قالاسى سارىارقا اۋداندىق سوتىنىڭ شەشٸمٸمەن «ات-تاكفير ۋال-حيدجرا» ۇيىمى ەكسترەميستٸك دەپ تانىلىپ, ونىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى قىزمەتٸنە تىيىم سالىنعانى بەلگٸلٸ. تەكفٸرشٸلٸك – بٸر يدەولوگييالىق نەگٸزدەن باستاۋ الاتىن سالافيلٸكتٸڭ كٶپ اعىمدارىنىڭ بٸرٸ. سوندىقتان تەكفٸرشٸلٸككە تىيىم سالۋ ٷدەرٸسٸن سالافيلٸك اعىمداردى بٶلشەكتەپ ەڭسەرۋدٸڭ باسى دەۋگە بولادى. ال ونىڭ ورتاسى – جوعارىدا ايتىلعان سالافيلٸك ەدەبيەتتەرگە تىيىم سالۋ بولاتىن. ەندٸ اعىمنىڭ يدەولوگيياسى مەن ٸس-ەرەكەتٸنە شەكتەۋ قويىلسا, بۇل ٷدەرٸس تولىعىمەن اياقتالادى.
− سوڭعى ەرٸ دەستٷرلٸ سۇراق: ورىن العان وقيعالار اياسىندا قازٸرگٸ دٸني احۋالعا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
− ەشبٸر ەلدٸڭ اۋا-رايى داۋىل تۇرىپ تۇرعان سەتتە ٶلشەنبەيدٸ. داۋىلى, جاۋىنى, جايما-شۋاق كٷندەرٸ تولىعىمەن ەسەپكە الىنا وتىرىپ, بٸرتۇتاس ٶلشەممەن العاندا قانداي كليماتتىق بەلدەۋگە جاتاتىنى ايقىندالادى. ەلٸمٸزدە كٷنٸ كەشە ٶتكەن لاڭكەستٸك وقيعالار مەن ولار تۋدىرعان جاڭعىرىقتاردان كەيٸن دٸني احۋالعا باعا بەرۋگە بٸرقاتار تۇلعالار تارتىنىپ قالعان بولۋى دا مٷمكٸن. ەسٸرەسە تەرروريستٸك قاۋٸپتٸلٸكتٸڭ سارى بەلدەۋٸ ساقتالىپ تۇرعان كەزەڭ ٸشٸندە باعالاۋ دەڭگەيٸنٸڭ تولقىمالى بولۋى دا قالىپتى جاعداي.
دەسەك تە, قانشا زالالدى, ٶكٸنٸشتٸ بولعانىمەن, جەكەلەگەن وقيعالار جالپى احۋالدى ادام تانىماستاي ٶزگەرتٸپ جٸبەرەدٸ دەۋگە كەلمەيدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ بۇعان دەيٸن دە سان رەت مەلٸمدەگەنٸمٸزدەي, جاھاندىق دەڭگەيدە ٶرٸستەپ وتىرعان تەرروريزم قاۋپٸنەن ەشبٸر ەل, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان دا ادا-كٷدە ازات بولىپ قالا الماي وتىر.
جەتٸستٸكتەردٸ دە جوققا شىعارماي, قاۋٸپ-قاتەرلەردٸ دە قولدان كٶلەگەيلەمەي, وسى كەزەڭ ٷشٸن ورنىقتى باعاسىن بەرەر بولساق, ەلٸمٸزدەگٸ قازٸرگٸ دٸني احۋالدى سالىستىرمالى تۇراقتى دەپ باعالاعان جٶن.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
E-Islam.kz
