Qazaq eliniń eliniń tarihynda eleýli oqiǵa bolyp qalatyn Alash Ordanynyń 100 jyldyǵy biyl el tarihynda óte erekshe bolyp ótkizilýde. Ásirese, jastardyń arasynda joǵary dárejede nasihattalýda. Jas urpaqtyń aldaǵy mindeti osy uly qairatkerler tulǵalarymyzdy umytpai, ulyqtap ótý. Sondyqtan da jastardyń sanasyna biraz bolsyn oi salyp, ulttyq qunydylyqtaryna degen súiispenshiligin artyrý maqsatynda Súleiman Demiral ýniversitetine f.ǵ.d., professor, ádebiettanýshy - Aigúl Ismaqova keldi.
Óskeleń urpaqqa ulttyq erekshelikterimizdi dáripteý jolynda, Alashtyń alyptarynyń eńbekterin pash etý jolynda aianbai ter tógip júrgen, eńbegi eren apaiymyz jinalǵan jastardy talai taǵlymdy málimettermen sýsyndandyrdy. Alashtyń 100 jyldyǵyna orailastyryp otyrǵan kezdesýdiń ózindik bir nátije berip ǵana qoimai, talai jastardy tereńirek izdeniske , qulshynysqa qarai jetelegeni anyq.
Aigúl Isimaqova kóptegen qundy eńbekterdiń avtory. Alys-jaqyn shet elderge tanymal bolyp júrgen ádebietshi ǵalym ««Alash ádebiettanýy», «Asyl sózdiń teoriiasy» syndy kitaptarymen qatar, 300-dei ǵylymi maqalanyń avtory. Alash qairatkerleriniń asyl armanyn jalǵap, babamyzdyń murasyn kóziniń qarashyǵyndai kórip júrgen aiaýly jandardyń biregeii Aigúl apaidyń jastarǵa aitqan túieri kóp aqyl keńesimen bóliskim kelgen edi.
- «Orta Aziiada qazirgi saiasi jaǵdaida el bizben sanasatyn el qataryndamyz. Ol neniń arqasynda? Bizdiń qazaq jerinde Qytai jerindegidei úlken shekaralar bolmaǵan. Sonda qazaqtyń keń-baitaq dalasyna biz qalai ie bolǵanbyz? Osynshama kóshpeli el qalai ie boldy? Shetelge barsańyzdar Qazaq elinen shyqqan Ál-Farabi deidi. Ol endi arab elinen shyqqan joq. Biz Ál-Farabi shyqqan jerdiń ókilimiz. Iaǵni, aqyl-danalyq sózder qazaq dalasynda o bastan Ál-Farabi shegelep ketken el men jerge ie bolýdyń barlyǵy aqyl-sózben iske asqan. Al aqyl-sózi ádebiette iske asqan. Meniń «Alash ádebiettaný» atty kitabym shyqqanyna 10 jyl boldy. 7 mamyr kúni qaitadan shyǵady. Basynda Ál-Farabi tur. Sebebi, shetelge barsaq bizge qazaq aqyldy halyq. Búkil Orta Aziiada joǵary tursyńdar. Ádebiettegi intelektýaldyq dárejelerińiz de sondai biik biraq sony nasihattai almai júrsizder. Bizdiń ádebiettaný basty kimge tirelip tur? Ol Ál-Farabige tirelip tur. Sebebi, sózdi aitý úshin kimge aityp otyrǵanyńyzdy bilý kereksiz. Ne úshin aityp otyrǵanyńyzdy da bilý kereksiz. Maqsat bolý kerek. Sóz aitylý úshin ózine sai diskýrstyq orta bolý kerek. Qazir biz shetelge tań qalyp otyrmyz. Post-modernistik ádebiet pen ony tanytatyn ádebietshiler ǵylymi tilmen sóileidi. Bizdegi siiaqty 500-600 betik dissertatsiia eshkim jazbaidy. Sizdi ǵylymi ataǵyńyzǵa qarap emes, basylymdaryńyzdy tanyp shaqyrady. Bizdiń qazaqtyń kóshpeli eli aqyl-sózine ie bolyp sony urpaqqa tastap ketken. Qazaq ádebiettanýynda Ál-Farabi tur. Odan keiin Abai tur. Abaidy oqyǵan Alash azama ttary Evropalyq ýniversiteterde oqyǵan. Sol ortada tanylyp júrip, bizdiń Abai júr deitin. Qazaq dalasynda áskersiz, qarýsyz bizdiń dana bi-sheshender aqylmen basqarǵan. Úsh-tórt aqsaqal Abylai hannyń qasynda otyryp-aq eldi basqarǵan».
***
- «Alash Orda memleketin qurǵan saiasatkerler bári bir-bir minstr bolǵan. Álihan Bókeihanov solardyń tóraǵasy. Ǵylymnyń qai salasy bolsyn. Jer asty, jer ústin zertteitin búkil ǵylym salasy, ádebiet, óner, tarih, astronomiia bolsyn osy ǵylymdar salasynan bir-bir oqýlyq jazǵan ǵalymdar. Sondyqtan byltyr Álihan Bókeihanovtyń 150 jyldyǵy IýNESKO tóńireginde atalyp ótti. Sebebi, IýNESKO tek mádeniet, ádebi ǵylym jetistikterin zertteitin uiym. Álihan Bókeihanovtyń Oksfordta shyqqan maqalalaryn aparyp bergende tań qalǵan. Qazirdiń ózinde birde-bir akademikti Eýropa sol dárejede moiyndamaǵan. 1911 jyldan bastap Álihan Bókeihanovtyń Oksford jinaǵyna shyqqan maqalalary «Qobylandy» eposy týraly, qazaqtyń shejiresi jaily, jer asty-ústi bailyqtary, metaldaryn jáne Mendeleevtiń keiin ashylǵan metaldaryn Álihan Bókeihanov jazyp ketken».
***
- «Ahmet Baitursynuly, Maǵjan Jumabaiuly, Júsipbek Aimaýytuly ózderi solai jazǵyzǵan bolatyn. Solai jazýdy bizde talap etý kerekpiz. Biz de saýatty elmiz. Ákesiniń atyn uly, qyzy dep jazý Alash ziialylary qaldyrǵan amanaty. Bunyń barlyǵy da bizge bailanysty. Qazaq tiliniń patriottary biz bolý kerekpiz. Ózimizdiń esimimizdi durys jazýǵa qazir esh kedergi joq. Ózimizdiń sanamyzǵa bailanysty».
Aigúl Isimaqova qazirgi qoǵamda kóp talqylaýǵa túsip jatqan latyn álipbiine kóshý týraly da óz oiyn aityp ótken bolatyn:
«Men qazir buǵan qarsymyn. Keiinirek kóshýge qarsy emespin. Sebebi, 1926 jyldan bastap 1939 jylǵa deiin latyn álipbii bizge kirgizilgen bolatyn. Meniń anam mysaly tek latynsha jazatyn, orys grafikasyn bilmeitin. Ahmet Baitsurynulynyń tóte jazýyn jaqsy oqityn. Aýylda 6 jasynan bastap arabsha úirete bastaǵan. Barlyq ziialylarymyz arabsha hat tanyǵan, namaz oqyǵan, oraza ustaǵan bolatyn. Latyn álipbii sovet ókimeti kezinde arab tilinen bizdi alastatý úshin kirgizilgen. 1931 ol toqtatyldy. Sebebi, jappai sol kezde adamdardyń bárine jappai latyn álipbiin úiretý degen múmkinshilik bolmady ǵoi. Birden kirillitsaǵa kóshý qiynǵa túsetindikten de latynǵa kóshken bolatyn. Sodan bizdiń búkil muramyzdyń barlyǵy derlik qazir Kiríllitsamen tur. Endi latynǵa kóshken jaǵdaida bizdiń barlyq muralarymyz oqýsyz qalady. Sonda biz dym bilmes máńgúrt bolyp shyǵamyz. Bunyń barlyǵy latynshaǵa aýdarylǵansha. Meniń zamandastary úirenedi. Al aldymyzdaǵy aǵalar úirene almaidy. Urpaqtardy tarihymyzdan adastyryp tastaimyz. Bundai nárse Pákistan, Aýǵanstanda bolǵan. Mysaly, Hindi eliniń 16 dialektisi bar. Olardy bir jerde úiretedi, bir jerde úiretpeidi. 16 dialekt pen aǵylshyn tilin úiretkende el jartylai saýatsyz bolyp shyǵa keledi. Osyndai qaýip bar. Alaida latyn tilimen aǵylshyn tilin úirený ońai. Qazir balalar 1 synyptan sózdi qosyp oqi almaidy. Qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha úiretip júrgende, sózdi qosyp oqi almaidy. 4 toqsan bastalyp jatsada balanyń basy shatasyp jatyr. Sol bala 3-4 synypta sózdi qosyp oqi alar, biraq mektepke jerkenishti bolyp qalady. Biz oqyǵan kezde, qarasha aiynda álippemen qoshtasyp, jeltoqsanda taqpaqty taqyldatyp turatynbyz. Minekei, qazir mamyr bastalady, balalar sózdi qosyp oqi almaidy. Bul jaǵdaidy endi saýatty adamdar sizderde bilip júrý kereksizder».
Tilegen Kógershin,
.jpg)