قازاق ەلٸنٸڭ ەلٸنٸڭ تاريحىندا ەلەۋلٸ وقيعا بولىپ قالاتىن الاش وردانىنىڭ 100 جىلدىعى بيىل ەل تاريحىندا ٶتە ەرەكشە بولىپ ٶتكٸزٸلۋدە. ەسٸرەسە, جاستاردىڭ اراسىندا جوعارى دەرەجەدە ناسيحاتتالۋدا. جاس ۇرپاقتىڭ الداعى مٸندەتٸ وسى ۇلى قايراتكەرلەر تۇلعالارىمىزدى ۇمىتپاي, ۇلىقتاپ ٶتۋ. سوندىقتان دا جاستاردىڭ ساناسىنا بٸراز بولسىن وي سالىپ, ۇلتتىق قۇنىدىلىقتارىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن ارتىرۋ ماقساتىندا سٷلەيمان دەميرال ۋنيۆەرسيتەتٸنە ف.ع.د., پروفەسسور, ەدەبيەتتانۋشى - ايگٷل ٸسماقوۆا كەلدٸ.
ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸمٸزدٸ دەرٸپتەۋ جولىندا, الاشتىڭ الىپتارىنىڭ ەڭبەكتەرٸن پاش ەتۋ جولىندا ايانباي تەر تٶگٸپ جٷرگەن, ەڭبەگٸ ەرەن اپايىمىز جينالعان جاستاردى تالاي تاعلىمدى مەلٸمەتتەرمەن سۋسىنداندىردى. الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ وتىرعان كەزدەسۋدٸڭ ٶزٸندٸك بٸر نەتيجە بەرٸپ عانا قويماي, تالاي جاستاردى تەرەڭٸرەك ٸزدەنٸسكە , قۇلشىنىسقا قاراي جەتەلەگەنٸ انىق.
ايگٷل ٸسٸماقوۆا كٶپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەردٸڭ اۆتورى. الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە تانىمال بولىپ جٷرگەن ەدەبيەتشٸ عالىم ««الاش ەدەبيەتتانۋى», «اسىل سٶزدٸڭ تەوريياسى» سىندى كٸتاپتارىمەن قاتار, 300-دەي عىلىمي ماقالانىڭ اۆتورى. الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ اسىل ارمانىن جالعاپ, بابامىزدىڭ مۇراسىن كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي كٶرٸپ جٷرگەن اياۋلى جانداردىڭ بٸرەگەيٸ ايگٷل اپايدىڭ جاستارعا ايتقان تٷيەرٸ كٶپ اقىل كەڭەسٸمەن بٶلٸسكٸم كەلگەن ەدٸ.
- «ورتا ازييادا قازٸرگٸ ساياسي جاعدايدا ەل بٸزبەن ساناساتىن ەل قاتارىندامىز. ول نەنٸڭ ارقاسىندا? بٸزدٸڭ قازاق جەرٸندە قىتاي جەرٸندەگٸدەي ٷلكەن شەكارالار بولماعان. سوندا قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق دالاسىنا بٸز قالاي يە بولعانبىز? وسىنشاما كٶشپەلٸ ەل قالاي يە بولدى? شەتەلگە بارساڭىزدار قازاق ەلٸنەن شىققان ەل-فارابي دەيدٸ. ول ەندٸ اراب ەلٸنەن شىققان جوق. بٸز ەل-فارابي شىققان جەردٸڭ ٶكٸلٸمٸز. ياعني, اقىل-دانالىق سٶزدەر قازاق دالاسىندا و باستان ەل-فارابي شەگەلەپ كەتكەن ەل مەن جەرگە يە بولۋدىڭ بارلىعى اقىل-سٶزبەن ٸسكە اسقان. ال اقىل-سٶزٸ ەدەبيەتتە ٸسكە اسقان. مەنٸڭ «الاش ەدەبيەتتانۋ» اتتى كٸتابىم شىققانىنا 10 جىل بولدى. 7 مامىر كٷنٸ قايتادان شىعادى. باسىندا ەل-فارابي تۇر. سەبەبٸ, شەتەلگە بارساق بٸزگە قازاق اقىلدى حالىق. بٷكٸل ورتا ازييادا جوعارى تۇرسىڭدار. ەدەبيەتتەگٸ ينتەلەكتۋالدىق دەرەجەلەرٸڭٸز دە سونداي بيٸك بٸراق سونى ناسيحاتتاي الماي جٷرسٸزدەر. بٸزدٸڭ ەدەبيەتتانۋ باستى كٸمگە تٸرەلٸپ تۇر? ول ەل-فارابيگە تٸرەلٸپ تۇر. سەبەبٸ, سٶزدٸ ايتۋ ٷشٸن كٸمگە ايتىپ وتىرعانىڭىزدى بٸلۋ كەرەكسٸز. نە ٷشٸن ايتىپ وتىرعانىڭىزدى دا بٸلۋ كەرەكسٸز. ماقسات بولۋ كەرەك. سٶز ايتىلۋ ٷشٸن ٶزٸنە ساي ديسكۋرستىق ورتا بولۋ كەرەك. قازٸر بٸز شەتەلگە تاڭ قالىپ وتىرمىز. پوست-مودەرنيستٸك ەدەبيەت پەن ونى تانىتاتىن ەدەبيەتشٸلەر عىلىمي تٸلمەن سٶيلەيدٸ. بٸزدەگٸ سيياقتى 500-600 بەتٸك ديسسەرتاتسييا ەشكٸم جازبايدى. سٸزدٸ عىلىمي اتاعىڭىزعا قاراپ ەمەس, باسىلىمدارىڭىزدى تانىپ شاقىرادى. بٸزدٸڭ قازاقتىڭ كٶشپەلٸ ەلٸ اقىل-سٶزٸنە يە بولىپ سونى ۇرپاققا تاستاپ كەتكەن. قازاق ەدەبيەتتانۋىندا ەل-فارابي تۇر. ودان كەيٸن اباي تۇر. ابايدى وقىعان الاش ازاما تتارى ەۆروپالىق ۋنيۆەرسيتەتەردە وقىعان. سول ورتادا تانىلىپ جٷرٸپ, بٸزدٸڭ اباي جٷر دەيتٸن. قازاق دالاسىندا ەسكەرسٸز, قارۋسىز بٸزدٸڭ دانا بي-شەشەندەر اقىلمەن باسقارعان. ٷش-تٶرت اقساقال ابىلاي حاننىڭ قاسىندا وتىرىپ-اق ەلدٸ باسقارعان».
***
- «الاش وردا مەملەكەتٸن قۇرعان ساياساتكەرلەر بەرٸ بٸر-بٸر مينستر بولعان. ەليحان بٶكەيحانوۆ سولاردىڭ تٶراعاسى. عىلىمنىڭ قاي سالاسى بولسىن. جەر استى, جەر ٷستٸن زەرتتەيتٸن بٷكٸل عىلىم سالاسى, ەدەبيەت, ٶنەر, تاريح, استرونومييا بولسىن وسى عىلىمدار سالاسىنان بٸر-بٸر وقۋلىق جازعان عالىمدار. سوندىقتان بىلتىر ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو تٶڭٸرەگٸندە اتالىپ ٶتتٸ. سەبەبٸ, يۋنەسكو تەك مەدەنيەت, ەدەبي عىلىم جەتٸستٸكتەرٸن زەرتتەيتٸن ۇيىم. ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ وكسفوردتا شىققان ماقالالارىن اپارىپ بەرگەندە تاڭ قالعان. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸردە-بٸر اكادەميكتٸ ەۋروپا سول دەرەجەدە مويىنداماعان. 1911 جىلدان باستاپ ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ وكسفورد جيناعىنا شىققان ماقالالارى «قوبىلاندى» ەپوسى تۋرالى, قازاقتىڭ شەجٸرەسٸ جايلى, جەر استى-ٷستٸ بايلىقتارى, مەتالدارىن جەنە مەندەلەەۆتٸڭ كەيٸن اشىلعان مەتالدارىن ەليحان بٶكەيحانوۆ جازىپ كەتكەن».
***
- «احمەت بايتۇرسىنۇلى, ماعجان جۇمابايۇلى, جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى ٶزدەرٸ سولاي جازعىزعان بولاتىن. سولاي جازۋدى بٸزدە تالاپ ەتۋ كەرەكپٸز. بٸز دە ساۋاتتى ەلمٸز. ەكەسٸنٸڭ اتىن ۇلى, قىزى دەپ جازۋ الاش زييالىلارى قالدىرعان اماناتى. بۇنىڭ بارلىعى دا بٸزگە بايلانىستى. قازاق تٸلٸنٸڭ پاتريوتتارى بٸز بولۋ كەرەكپٸز. ٶزٸمٸزدٸڭ ەسٸمٸمٸزدٸ دۇرىس جازۋعا قازٸر ەش كەدەرگٸ جوق. ٶزٸمٸزدٸڭ سانامىزعا بايلانىستى».
ايگٷل ٸسٸماقوۆا قازٸرگٸ قوعامدا كٶپ تالقىلاۋعا تٷسٸپ جاتقان لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى دا ٶز ويىن ايتىپ ٶتكەن بولاتىن:
«مەن قازٸر بۇعان قارسىمىن. كەيٸنٸرەك كٶشۋگە قارسى ەمەسپٸن. سەبەبٸ, 1926 جىلدان باستاپ 1939 جىلعا دەيٸن لاتىن ەلٸپبيٸ بٸزگە كٸرگٸزٸلگەن بولاتىن. مەنٸڭ انام مىسالى تەك لاتىنشا جازاتىن, ورىس گرافيكاسىن بٸلمەيتٸن. احمەت بايتسۇرىنۇلىنىڭ تٶتە جازۋىن جاقسى وقيتىن. اۋىلدا 6 جاسىنان باستاپ ارابشا ٷيرەتە باستاعان. بارلىق زييالىلارىمىز ارابشا حات تانىعان, ناماز وقىعان, ورازا ۇستاعان بولاتىن. لاتىن ەلٸپبيٸ سوۆەت ٶكٸمەتٸ كەزٸندە اراب تٸلٸنەن بٸزدٸ الاستاتۋ ٷشٸن كٸرگٸزٸلگەن. 1931 ول توقتاتىلدى. سەبەبٸ, جاپپاي سول كەزدە ادامداردىڭ بەرٸنە جاپپاي لاتىن ەلٸپبيٸن ٷيرەتۋ دەگەن مٷمكٸنشٸلٸك بولمادى عوي. بٸردەن كيريلليتساعا كٶشۋ قيىنعا تٷسەتٸندٸكتەن دە لاتىنعا كٶشكەن بولاتىن. سودان بٸزدٸڭ بٷكٸل مۇرامىزدىڭ بارلىعى دەرلٸك قازٸر كيري́لليتسامەن تۇر. ەندٸ لاتىنعا كٶشكەن جاعدايدا بٸزدٸڭ بارلىق مۇرالارىمىز وقۋسىز قالادى. سوندا بٸز دىم بٸلمەس مەڭگٷرت بولىپ شىعامىز. بۇنىڭ بارلىعى لاتىنشاعا اۋدارىلعانشا. مەنٸڭ زامانداستارى ٷيرەنەدٸ. ال الدىمىزداعى اعالار ٷيرەنە المايدى. ۇرپاقتاردى تاريحىمىزدان اداستىرىپ تاستايمىز. بۇنداي نەرسە پەكٸستان, اۋعانستاندا بولعان. مىسالى, حيندي ەلٸنٸڭ 16 ديالەكتٸسٸ بار. ولاردى بٸر جەردە ٷيرەتەدٸ, بٸر جەردە ٷيرەتپەيدٸ. 16 ديالەكت پەن اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتكەندە ەل جارتىلاي ساۋاتسىز بولىپ شىعا كەلەدٸ. وسىنداي قاۋٸپ بار. الايدا لاتىن تٸلٸمەن اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋ وڭاي. قازٸر بالالار 1 سىنىپتان سٶزدٸ قوسىپ وقي المايدى. قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا ٷيرەتٸپ جٷرگەندە, سٶزدٸ قوسىپ وقي المايدى. 4 توقسان باستالىپ جاتسادا بالانىڭ باسى شاتاسىپ جاتىر. سول بالا 3-4 سىنىپتا سٶزدٸ قوسىپ وقي الار, بٸراق مەكتەپكە جەركەنٸشتٸ بولىپ قالادى. بٸز وقىعان كەزدە, قاراشا ايىندا ەلٸپپەمەن قوشتاسىپ, جەلتوقساندا تاقپاقتى تاقىلداتىپ تۇراتىنبىز. مٸنەكەي, قازٸر مامىر باستالادى, بالالار سٶزدٸ قوسىپ وقي المايدى. بۇل جاعدايدى ەندٸ ساۋاتتى ادامدار سٸزدەردە بٸلٸپ جٷرۋ كەرەكسٸزدەر».
تٸلەگەن كٶگەرشٸن,
.jpg)