Azamat retinde Aidyn sabyrly, salmaqty. Daýysy báseń, úni ózenniń gúrilindei. Áńgimesi saliqaly. Aiqai, daýryqpa dýmannan boiyn aýlaq ustaidy. Saiaq júredi. Qasynda – jyr lebi, basynda – oi dúrmegi. Jyrlary da qorǵasyndai salmaqty. Izdenýden tanbaityn talant iesi qazaq qara óleńderin jii oqidy, jii aitady. Jáne jyrynan qazaqylyqtyń jupar iisi ańqidy.
Abaidan qalǵan jesirimiz, Qasymnan qalǵan ǵashyǵymyz (S.Ábdýǵaliev) dep aialaimyz óleńdi. Jumekenshelesek, jeńildigi kóbiktei, aýyrlyǵy tabyttai (Kúi men Jyr egiz uǵym dep túisinemiz). Qalai desek te qazaqtyń óleń-sózine salmaq kerek. Óleń týǵan jerge, topyraqqa tamyrymen bailanýǵa tiisti. Qańbaqtai ǵana salmaǵy bar jeńil zattyń jel tursa ushyp ketetini sekildi, ulttyq bolmystan ajyraǵan óleń ómirsheń bolmaq emes.
Kókshe teńizdiń aidynynda Aidynnyń balalyǵy qalǵan. Esi kirgeli «esinen aýyp» jyr aidynynda júzip júr... júregi. Ózi aitqandai «sý betimen júgirip ketkisi keletin» aqyn tosyn «minez» tanytýǵa da, sony teńeý-jyr usynýǵa da beiim. Teńizin jyr qylǵan, sezimin syr qylǵan Aidynnyń ózinen de, sózinen de osyny ańǵaramyz biz.
Elaman Qabdiláshim
AQPAN JYRY
Fevral. Dostat chernil i plakat!
B.Pasternak
Yrǵaǵyna eltip jumbaq tátti ánniń,
Eńkishtetpek záý eńsemdi batpan muń.
Áinegine enteletken álemdi,
Adamzatqa aitary bar aqpannyń!
Saýlasa kóp sonaý kókten suraqtar,
Taýyp birden bere alady kim aqpar?
Kózi bardyń kórinbesten birine
Keńistikke nur sińedi turaqtar.
Óleń bolyp túse bermes hatqa anyq,
Kók aspannan qalqyp túser aq mamyq.
Tittei ulpa arqalaidy aýyr muń,
Jadymyzǵa (jaryqtyq-ai!) jattalyp.
Júregińdi qytyqtasa iisi ańqyp,
Án tógedi keýdeńdegi kúisandyq.
(Janym, meni muńdarymnan oiat ta,
Iyǵyma qos bilekti súishi artyp!)
Kelse kókten qudiretti kúsh – kóndik,
Uiqysyz-aq talai ǵajap tús kórdik.
Keremet qoi aqpany bar siqyrly
«Qys» deituǵyn Qudai jazǵan úsh tomdyq!
JAǴADA
«Men seni saǵynamyn…» deitin, óbip,
Juptastyryp janymdy gózál muńǵa.
Dál osylai Kún-Arý keipine enip,
Kókjiekke súńgidi ol kóz aldymda.
Eki ortada kól sulap,
(emes pe – aina?)
Qaiyrylmai uzaidy shet múlde endi.
-Jibermeimin,- dep sol sát - seni eshqaida!
Sý betimen júgirip ketkim keldi.
AQ JAÝYN. SAǴYNYSh
Ýa, zeńgir kók, zeńgir kók!
Tabiǵattyń bul daǵy zańy qandai?!
QazGidroMet boljamyn qabyl almai,
Qutyrýyn qarashy myna kúnniń,
Jiligine mai tolǵan janýardai!
Qan-tamyrda Qara Ertis - kúi tasyndy,
Eske saldyń saǵynysh, qimasymdy!
(Ózimdi aldaǵanym ǵoi)
Doǵar deimin!
Eshkim ólgen joq búgin, tyi jasyńdy!
Ei, aq jaýyn, móldir muń syrǵytty úmit,
Aqtarǵym-aq keledi syr ǵyp tunyq.
...Kirpikterin aqshýlan bultqa malǵan,
Qaryndasym-ai meniń, jurtta qalǵan,
Burymymen kóz jasyn súrtip turyp.
AÝYL. QYSQY TAŃ. ÓMIR
Úlken qasqa úiiri eńis boilap,
Keriledi syqyrlap kelisti aimaq.
Ezýine qystyryp Shal shylymyn,
Aiańdaidy siyryn óriske aidap.
Ádetine ainalǵan qaibir kópten,
Shal aqsańdap barady – aiǵyr tepken.
Aq bý ushqan ózenge qaraidy bir,
«Tolqynyna tunshyqsa qaiǵym da eppen».
Emes edi qariia ol kóregen.
El uiqyda jatqanda ertemenen,
Betkeige órlep betteidi bir ándi aityp,
Estigenge kóp syrdy shertedi óleń.
Kim biledi, kóp jumbaq jatty órtenip,
Jigit kúnin ańsaidy-aý,
Aq ter bolyp
Jýanqońyr - Jylandy jolsyzbenen,
Qańtarda da qatynar atpen kelip.
Shaǵa berse syimaidy-aý muń dalaǵa.
Ishke búkken kóp syrdy bul ǵana ma?!
Tetelesi sekildi, túsinetin,
Tek aq taýlar qasqaiyp turǵan ana.
Betkeidi asyp, shógýde kúnder aýlaq,
Sálden keiin shyǵady Kún de laýlap.
...Sálden keiin nemere oianady,
Oinaidy ǵoi, baiqalmai oi alańy,
Jaýyp turǵan aq qardy tilmen aýlap.
***
Ainalaiyn, tebia nazyvaiý…
Oljas
Ainalaiyn!
Seni oilasam – qarańǵylyq qashty eptep,
Baqsha túgil, ketetindei tas kóktep!
Saǵan degen sezimimdi aqqýlar,
Kól betine oiýlaidy áspettep!
Ainalaiyn!
Kún-kórkińe qyzyǵady kóktem de!
Qyryqpyshaq bolyp ishtei kóp pende.
Burynǵydan beter ǵashyq bolamyn,
Kúlip jumǵan kózderińdi ópkende!
Qaýyrsyndai qalyqtaidy án órlep!
Qurǵyr tilim... jetkize almai bálen dep,
Ainalaiyn dei berdim-aý, jan ainam,
Sandýǵashtyń maqamymen mánerlep!
Saǵan ólshem bola almaidy óleń de,
Eshkimge de uqsatpaimyn seni óńge!
Sen de meni ótinemin, uqsatpa,
Oljas kókem ainalaiyn degenge.
Quittai ǵana baqytymnyń bólshegi!
Ómir degen - súiip ótý, beý, seni!
Ainalam dep basym ketse, tańqalma,
Anam «qyzda basyń qalǵyr» deýshi edi!
QAMYSBAI
(Ballada)
Shilińgirde kún tanytyp qiqarlyq,
Kól jaǵalai qonǵan aýyl jiǵan qut.
Úige syimai qara siraq kileń ul,
Bir-bir qoǵa tutatamyz sigar qyp.
Saryshunaqtai shyqpai jatsa el innen,
Biz balyqqa attanýshy ek, kól – irgeń.
Eski ineni iemiz ǵoi qarmaq qyp,
Kók kit aýlap qaitatyndai kóńilmen.
Áli esimde sonaý jyldyń tamyzy,
Ár aýyldyń bolady ǵoi abyzy,
Abyzymyz – seksendegi Qamysbai,
Tań atqannan taýsylmaityn «ańyzy».
Kóp kóneniń kózin kórgen Qamysbai,
Dókeilerdiń sózin bólgen Qamysbai.
Jalań qolmen jeti metr jaiyndy
Aýladym dep kópiretin daýystai.
Boqtap alar qyrsyq minez bar, bilem,
Umytaiyn qaitip mundai jandy men.
Shege túzep otyrǵanǵa tisetin,
Qatynyńdy túzep al dep aldymen.
Dúrliktirdi bir kúni shal jurt ishin,
Un jaǵyp ap tanymastai túr-túsin,
Aq kiinip, «Aý, aǵaiyn, aqqýǵa
ainalam» dep, qos «qanatyn» silkisin.
Ái, yrǵaldy-ai, yrǵaldy-ai,
Aljasty ma, shataq edi bul qandai!?
Úrkesoqtap Qamysbaiǵa qaraimyz,
Aiqai salyp kórden atyp turǵandai.
Bala kóńil sener me álde senbes pe,
Jurt jiyldy shańyraǵyna sol keshte.
Qatty aýyryp kepken shalym tań ata,
Aqqý bolyp ushyp ketti kelmeske...
Peri qyzben tildesetin Qamysbai,
Alai-dúlei kún keshetin Qamysbai.
Sý jylqysy, taiyp kelip ǵaiyptan,
Sýynǵa da mingesetin Qamysbai.
Ótti sodan talai kóktem, bula kúz,
Senbeseńiz Kókshe kólden surańyz...
Myqty adamnyń qalady ǵoi artynda,
Tirisinde-aq aita júrer bir ańyz.
BIR QYZǴA
Jalǵan kúige jolatpai, janym ashyp,
Bolarsyń dep basqaǵa taǵy ǵashyq,
Kóz jasyna bir qyzdyń qalyp edim.
Bilte shamdai bir úmit jaǵyp asyq...
Jumsaq tilge tátti sóz tóselgish-aq,
Obal degen jolymdy ózen tusap...
Mazalai ma ótken kún ýhileýmen,
Shanshý ustap kidirgen sheshem qusap?
Dál sheshemdei ýaiymdap joq árneni,
Tún esine sala ma oǵan meni?
Kim biledi...
Sary jel syńsyp uzaq,
Jańbyr jii jaýady sodan beri.
EShKIMGE QATYSY JOQ BIR ÓLEŃ
Qarlyǵashty kórdiń be, anaý ushqan?..
Jaqyn tartyp turady jan alystan.
Eń alǵashqy dosym – sol, erke qusym,
Maqpal qara qanaty dala qushqan.
Meiirimi mamyrlap izgi kúidiń,
Buryshyna uia sap bizdiń úidiń,
Tatý-tátti turǵanbyz, aiyrǵansha
Jylan qabyq muz qatqan kúz, qyli kún.
(Osy sózge, bilmeimin, senesiń be?)
Qusym qaityp kelmedi Deresinge.
Qarmaqtyń qaltqysyndai kólge salǵan,
Dir-dir etken dem ketti-aý denesinde.
Bálkim, eske salatyn bolar kei ún?
Sanamda saǵynyshqa kóp án beiim.
Oǵan deiin bir dosym bolmap edi,
Bolmaityn da shyǵar-aý odan keiin.
BEIIT BASYNDA
Qalyń qorym ishinde,
(Kim jatqanyn kim bilsin?)
Pák perishte pishinde,
Oinap júrdi búldirshin.
Kók jýsannyń túbine,
Kózdiń jasy tamady, á...
Aǵaiynnyń biri de,
Uryspady balaǵa.
Shoshytpady jýyq kór,
Byldyrlaidy tátti til.
«Ajal degen sýyq qol»
Qulynshaqqa jat pikir.
Qýyrshaǵyn juptap ap,
Elemeidi ol ózgeni.
Qasiretke tik qarap,
Kúlimdeidi kózderi.
Aidyn Baiys – 1994 jyly Qaraǵandy oblysy, Balqash qalasynda dúniege kelgen. 2016 jyly L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversitetiniń Kólik-Energetika fakýltetin támamdaǵan. Óleńderi «Balqash aimaqtyq aqyndar antologiiasyna», «Arqadaǵy arda jyr» jinaqtaryna engen.
