ايدىن بايىس: "ىرعاعىنا ەلتٸپ جۇمباق تەتتٸ ەننٸڭ"

ازامات رەتٸندە ايدىن سابىرلى, سالماقتى. داۋىسى بەسەڭ, ٷنٸ ٶزەننٸڭ گٷرٸلٸندەي. ەڭگٸمەسٸ ساليقالى. ايقاي, داۋرىقپا دۋماننان بويىن اۋلاق ۇستايدى. ساياق جٷرەدٸ. قاسىندا – جىر لەبٸ, باسىندا – وي دٷرمەگٸ. جىرلارى دا قورعاسىنداي سالماقتى. ٸزدەنۋدەن تانبايتىن تالانت يەسٸ قازاق قارا ٶلەڭدەرٸن جيٸ وقيدى, جيٸ ايتادى. جەنە جىرىنان قازاقىلىقتىڭ جۇپار يٸسٸ اڭقيدى.

ابايدان قالعان جەسٸرٸمٸز, قاسىمنان قالعان عاشىعىمىز (س.ەبدۋعاليەۆ) دەپ ايالايمىز ٶلەڭدٸ. جۇمەكەنشەلەسەك, جەڭٸلدٸگٸ كٶبٸكتەي, اۋىرلىعى تابىتتاي (كٷي مەن جىر ەگٸز ۇعىم دەپ تٷيسٸنەمٸز). قالاي دەسەك تە قازاقتىڭ ٶلەڭ-سٶزٸنە سالماق كەرەك. ٶلەڭ تۋعان جەرگە, توپىراققا تامىرىمەن بايلانۋعا تيٸستٸ. قاڭباقتاي عانا سالماعى بار جەڭٸل زاتتىڭ جەل تۇرسا ۇشىپ كەتەتٸنٸ سەكٸلدٸ, ۇلتتىق بولمىستان اجىراعان ٶلەڭ ٶمٸرشەڭ بولماق ەمەس.

كٶكشە تەڭٸزدٸڭ ايدىنىندا ايدىننىڭ بالالىعى قالعان. ەسٸ كٸرگەلٸ «ەسٸنەن اۋىپ» جىر ايدىنىندا جٷزٸپ جٷر... جٷرەگٸ. ٶزٸ ايتقانداي «سۋ بەتٸمەن جٷگٸرٸپ كەتكٸسٸ كەلەتٸن» اقىن توسىن «مٸنەز» تانىتۋعا دا, سونى تەڭەۋ-جىر ۇسىنۋعا دا بەيٸم. تەڭٸزٸن جىر قىلعان, سەزٸمٸن سىر قىلعان ايدىننىڭ ٶزٸنەن دە, سٶزٸنەن دە وسىنى اڭعارامىز بٸز.

ەلامان قابدٸلەشٸم

اقپان جىرى 

فەۆرال. دوستات چەرنيل ي پلاكات! 
ب.پاستەرناك 

ىرعاعىنا ەلتٸپ جۇمباق تەتتٸ ەننٸڭ, 
ەڭكٸشتەتپەك زەۋ ەڭسەمدٸ باتپان مۇڭ. 
ەينەگٸنە ەنتەلەتكەن ەلەمدٸ, 
ادامزاتقا ايتارى بار اقپاننىڭ! 

ساۋلاسا كٶپ سوناۋ كٶكتەن سۇراقتار, 
تاۋىپ بٸردەن بەرە الادى كٸم اقپار? 
كٶزٸ باردىڭ كٶرٸنبەستەن بٸرٸنە 
كەڭٸستٸككە نۇر سٸڭەدٸ تۇراقتار. 

ٶلەڭ بولىپ تٷسە بەرمەس حاتقا انىق, 
كٶك اسپاننان قالقىپ تٷسەر اق مامىق. 
تيتتەي ۇلپا ارقالايدى اۋىر مۇڭ, 
جادىمىزعا (جارىقتىق-اي!) جاتتالىپ. 

جٷرەگٸڭدٸ قىتىقتاسا يٸسٸ اڭقىپ, 
ەن تٶگەدٸ كەۋدەڭدەگٸ كٷيساندىق. 
(جانىم, مەنٸ مۇڭدارىمنان ويات تا, 
يىعىما قوس بٸلەكتٸ سٷيشٸ ارتىپ!) 

كەلسە كٶكتەن قۇدٸرەتتٸ كٷش – كٶندٸك, 
ۇيقىسىز-اق تالاي عاجاپ تٷس كٶردٸك. 
كەرەمەت قوي اقپانى بار سيقىرلى 
«قىس» دەيتۇعىن قۇداي جازعان ٷش تومدىق! 

جاعادا 

«مەن سەنٸ ساعىنامىن…» دەيتٸن, ٶبٸپ, 
جۇپتاستىرىپ جانىمدى گٶزەل مۇڭعا. 
دەل وسىلاي كٷن-ارۋ كەيپٸنە ەنٸپ, 
كٶكجيەككە سٷڭگيدٸ ول كٶز الدىمدا. 

ەكٸ ورتادا كٶل سۇلاپ, 
(ەمەس پە – اينا?) 
قايىرىلماي ۇزايدى شەت مٷلدە ەندٸ. 
-جٸبەرمەيمٸن,- دەپ سول سەت - سەنٸ ەشقايدا! 
سۋ بەتٸمەن جٷگٸرٸپ كەتكٸم كەلدٸ. 

اق جاۋىن. ساعىنىش 

ۋا, زەڭگٸر كٶك, زەڭگٸر كٶك! 
تابيعاتتىڭ بۇل داعى زاڭى قانداي?! 
قازگيدرومەت بولجامىن قابىل الماي, 
قۇتىرۋىن قاراشى مىنا كٷننٸڭ, 
جٸلٸگٸنە ماي تولعان جانۋارداي! 

قان-تامىردا قارا ەرتٸس - كٷي تاسىندى, 
ەسكە سالدىڭ ساعىنىش, قيماسىمدى! 
(ٶزٸمدٸ الداعانىم عوي) 
دوعار دەيمٸن! 
ەشكٸم ٶلگەن جوق بٷگٸن, تىي جاسىڭدى! 

ەي, اق جاۋىن, مٶلدٸر مۇڭ سىرعىتتى ٷمٸت, 
اقتارعىم-اق كەلەدٸ سىر عىپ تۇنىق. 
...كٸرپٸكتەرٸن اقشۋلان بۇلتقا مالعان, 
قارىنداسىم-اي مەنٸڭ, جۇرتتا قالعان, 
بۇرىمىمەن كٶز جاسىن سٷرتٸپ تۇرىپ. 

اۋىل. قىسقى تاڭ. ٶمٸر 

ٷلكەن قاسقا ٷيٸرٸ ەڭٸس بويلاپ, 
كەرٸلەدٸ سىقىرلاپ كەلٸستٸ ايماق. 
ەزۋٸنە قىستىرىپ شال شىلىمىن, 
اياڭدايدى سيىرىن ٶرٸسكە ايداپ. 

ەدەتٸنە اينالعان قايبٸر كٶپتەن, 
شال اقساڭداپ بارادى – ايعىر تەپكەن. 
اق بۋ ۇشقان ٶزەنگە قارايدى بٸر, 
«تولقىنىنا تۇنشىقسا قايعىم دا ەپپەن». 

ەمەس ەدٸ قارييا ول كٶرەگەن. 
ەل ۇيقىدا جاتقاندا ەرتەمەنەن, 
بەتكەيگە ٶرلەپ بەتتەيدٸ بٸر ەندٸ ايتىپ, 
ەستٸگەنگە كٶپ سىردى شەرتەدٸ ٶلەڭ. 

كٸم بٸلەدٸ, كٶپ جۇمباق جاتتى ٶرتەنٸپ, 
جٸگٸت كٷنٸن اڭسايدى-اۋ, 
اق تەر بولىپ 
جۋانقوڭىر - جىلاندى جولسىزبەنەن, 
قاڭتاردا دا قاتىنار اتپەن كەلٸپ. 

شاعا بەرسە سىيمايدى-اۋ مۇڭ دالاعا. 
ٸشكە بٷككەن كٶپ سىردى بۇل عانا ما?! 
تەتەلەسٸ سەكٸلدٸ, تٷسٸنەتٸن, 
تەك اق تاۋلار قاسقايىپ تۇرعان انا. 

بەتكەيدٸ اسىپ, شٶگۋدە كٷندەر اۋلاق, 
سەلدەن كەيٸن شىعادى كٷن دە لاۋلاپ. 
...سەلدەن كەيٸن نەمەرە ويانادى, 
وينايدى عوي, بايقالماي وي الاڭى, 
جاۋىپ تۇرعان اق قاردى تٸلمەن اۋلاپ. 

بٸر قىزعا 

جالعان كٷيگە جولاتپاي, جانىم اشىپ, 
بولارسىڭ دەپ باسقاعا تاعى عاشىق, 
كٶز جاسىنا بٸر قىزدىڭ قالىپ ەدٸم. 
بٸلتە شامداي بٸر ٷمٸت جاعىپ اسىق... 

جۇمساق تٸلگە تەتتٸ سٶز تٶسەلگٸش-اق, 
وبال دەگەن جولىمدى ٶزەن تۇساپ... 
مازالاي ما ٶتكەن كٷن ۋھٸلەۋمەن, 
شانشۋ ۇستاپ كٸدٸرگەن شەشەم قۇساپ? 

دەل شەشەمدەي ۋايىمداپ جوق ەرنەنٸ, 
تٷن ەسٸنە سالا ما وعان مەنٸ? 
كٸم بٸلەدٸ... 
سارى جەل سىڭسىپ ۇزاق, 
جاڭبىر جيٸ جاۋادى سودان بەرٸ. 

ەشكٸمگە قاتىسى جوق بٸر ٶلەڭ 

قارلىعاشتى كٶردٸڭ بە, اناۋ ۇشقان?.. 
جاقىن تارتىپ تۇرادى جان الىستان. 
ەڭ العاشقى دوسىم – سول, ەركە قۇسىم, 
ماقپال قارا قاناتى دالا قۇشقان. 

مەيٸرٸمٸ مامىرلاپ ٸزگٸ كٷيدٸڭ, 
بۇرىشىنا ۇيا ساپ بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ, 
تاتۋ-تەتتٸ تۇرعانبىز, ايىرعانشا 
جىلان قابىق مۇز قاتقان كٷز, قىلي كٷن. 

(وسى سٶزگە, بٸلمەيمٸن, سەنەسٸڭ بە?) 
قۇسىم قايتىپ كەلمەدٸ دەرەسٸنگە. 
قارماقتىڭ قالتقىسىنداي كٶلگە سالعان, 
دٸر-دٸر ەتكەن دەم كەتتٸ-اۋ دەنەسٸندە. 

بەلكٸم, ەسكە سالاتىن بولار كەي ٷن? 
سانامدا ساعىنىشقا كٶپ ەن بەيٸم. 
وعان دەيٸن بٸر دوسىم بولماپ ەدٸ, 
بولمايتىن دا شىعار-اۋ ودان كەيٸن. 

بەيٸت باسىندا 

قالىڭ قورىم ٸشٸندە, 
(كٸم جاتقانىن كٸم بٸلسٸن?) 
پەك پەرٸشتە پٸشٸندە, 
ويناپ جٷردٸ بٷلدٸرشٸن. 

كٶك جۋساننىڭ تٷبٸنە, 
كٶزدٸڭ جاسى تامادى, ە... 
اعايىننىڭ بٸرٸ دە, 
ۇرىسپادى بالاعا. 

شوشىتپادى جۋىق كٶر, 
بىلدىرلايدى تەتتٸ تٸل. 
«اجال دەگەن سۋىق قول» 
قۇلىنشاققا جات پٸكٸر. 

قۋىرشاعىن جۇپتاپ اپ, 
ەلەمەيدٸ ول ٶزگەنٸ. 
قاسٸرەتكە تٸك قاراپ, 
كٷلٸمدەيدٸ كٶزدەرٸ. 

ايدىن بايىس – 1994 جىلى قاراعاندى وبلىسى, بالقاش قالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن. 2016 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كٶلٸك-ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتٸن تەمامداعان. ٶلەڭدەرٸ «بالقاش ايماقتىق اقىندار انتولوگيياسىنا», «ارقاداعى اردا جىر» جيناقتارىنا ەنگەن.

ۇلت پورتالى