Sońǵy ýaqytta kúlli álem nazary Túrkiiaǵa aýdy. Bilikti aýdaryp tastai almaǵan memlekettik tóńkeristen keiingi «tazalaý» men 90 kúndik tótenshe jaǵdai aiaqtalǵansha alda qandai jaǵdailar oryn alatynyn eshkim boljai almas. Alystaǵy Alash jurty túbi bir týysqan eldiń tynyshtyǵyn tilep, jaǵymdy-jaǵymsyz aqparattarǵa qulaqtaryn túrip otyrǵan jaiy bar. Árine, mundaida estigenniń barlyǵyna emeksi bermei, sol ortanyń sýyn iship, samalyn jutqan, qoǵamyn qyraǵy kózben sholyp qaitqan kózi qaraqty azamattardyń jikshildikke arbalmaǵan, alaýyzdyqtan ada oilaryn bezbenge salý máseleniń mánisine boilaýdyń durys joly dep bilemiz. Osy oraida, Túrkiiada oryn alyp jatqan oqiǵalar tóńireginde saiasatker Aidos Sarym jáne filosofiia, teologiia ǵylymdarynyń doktory, ǵalym Dosai Kenjetai myrzalarmen suhbattasqan edik.
Erdoǵannan kóp úmit kúttik…
— Anadoly jurtynda ne bolyp jatyr?
— Atatúrik zamanynan keiingi, bálkim eń taǵdyrly, eń tereń eldiń bolashaǵyn ia jaqsy, ia jaman jaǵyna buryp kete alatyndai tarihi ózgerister bolyp jatyr der edim. Saiasattanýǵa júginsek, «modernizatsiialyq sheginis» nemese «kontrmodernizatsiia» dep aitýǵa bolady. Bul — óte kúrdeli 
Erdoǵan keshegi Atatúrik murasy men islam qundylyqtaryn biriktirip, eldi eýropalyq vektormen alyp ketse, Atatúrikten asyp túsken saiasatker bola ma dep úmittenip edim. Búgingi kúni Túrkiiaǵa talai baryp júrmiz, adamdarymen de sóilesip, kitaptaryn, gazetterin de oqyp júrmiz, shyn mánindegi búgingi vektor jalpy túrikshildik idealǵa, zaiyrly memleket idealyna qarsy ári jat ekenine kózimiz jetti. Bolyp jatqan jaǵdai shyn máninde bolashaqta ony ózindik kelbeti, bolmysy, ustanymy, Taiaý Shyǵystaǵy jalǵyz demokratiialyq memleket bolyp qala ma, álde sol aimaqtaǵy avtoritarlyq, ekonomikasy qansyraǵan memleketke ainala ma degen oi mazalaidy. Oǵan kúdik te joq emes.
Túrkiianyń ishki máselesi jetip jatyr: kúrd máselesi, aimaqtyq disproportsiialar, teńsizdik, separatizm máseleleri bar. Kelip jatqan 2-3 mln. siriialyq arabtar bar. Munyń ózi osyǵan deiingi kúrdeli kartinanyń ózin odan saiyn kúrdelendirip, túrlendirip jiberdi. Ekinshiden, ekonomika men saiasat qashan da tyǵyz bailanysty. Buryn da solai bolǵan, qazir de solai. Keshegi «tóńkerissymaqtan» keiin qanshama myń adam jumystan shyǵaryldy. Ekonomikany órkendetetin qundylyqtardy qalyptastyrǵan adamdar bilikten, qoǵamnan shettetildi. Jazyqsyz nanynan aiyrylyp jatqandar barshylyq. Áskerlerdi aitpaǵan kúnniń ózinde olar — muǵalimder, bilim salasynyń qyzmetkerleri, ǵalymdary, dekandary, sot, prokýror, politsiia, dárigerler, táýelsiz Túrkiianyń jan daýysyna ainalǵan jýrnalister. Qarap otyrsańyz, onyń ishinde «gúlenshi» deitin de adam joq. Júieli túrde avtoritarlyq bilikti, ekonomikadaǵy olqylyqtardy, jemqorlyqty synap kelgen adamdar. Bul belgili bir dini baǵyttyń ustanymy emes, shyn mánindegi Erdoǵannyń jeke psihifizikasynan týyndaityn syndy kótere almaý, synaýshylardyń barlyǵyn jaý kórý siiaqty kek alý, óshtesý. Basqasha aityp túsindirý múmkin emes. Sebebi Erdoǵannyń artynda eshqandai júieli oi-tujyrym, keremet órkeniettik ideia, qisyndy saiasi kontseptsiia joq. Kóbine-kóp bunyń astarynda ótkendi ańsaý, jón-josyqsyz saiasi ambitsiia ǵana jatyr.
Erdoǵannyń úlken qateligi
— Bul nege aparady?
— Budan buryn Túrkiiada azdy-kópti jalpyulttyq, memleketshildik kompromiss oryn alǵan bolatyn. Kompromiss, ol — eldiń zaiyrlylyǵy, ol — eldiń eýropalyq vektory, ol — túrik halqynyń ulttyq memleketi bolýy. Sol arqyly túrki dúniesiniń kóshbasshylyq rólin atqarý Atatúrik zamanynan beri saqtalyp kele jatqan dúnie bolatyn. Búgingi kúniErdoǵannyń úlken qateligi óziniń ǵana biligin kúsheitemin dep, óziniń aitqanyna ǵana jetemin dep, 70-80 jyldyq tarihy bar memlekettiń konstitýtsiialyq jáne qoǵamdyq institýttaryn qurtýmen, qiratýmen keldi. Jaqsy-jaman bolsyn, parlamenttik júiesi bolatyn. Onyń ózi búgingi kúni «oiynshyqqa» ainalyp ketken sekildi. Bul jerde shynaiy saiasattan góri jemqorlyq pen ózara ymyraǵa kelý basym sekildi. Sońǵy 10 jyl ishinde armiiaǵa istemegeni joq. Gallipoli soǵysyn kórgen, odan keiingi shaiqastarǵa qatysqan kónekóz ardagerlerine deiin qýdalady. Shynyn aitalyq, búgingi dáýletti de dármendi Túrkiiany jasaǵan áskeriler, solardyń jigeri men rýhy.
Memleketti qurtatyn nárse — jalǵan popýlizm
— Turǵyt Ózaldyń kezinde de el ekonomikasy álem boiynsha 16-17- oryndarda bolǵan desedi. Alaida Erdoǵan barlyq jetistikti ózine menshiktep alǵan ba, qalai?
— Birinshiden, Erdoǵan — óte talantty piarshy. Ásirese bizdiń qazaqy ortada, túrki memleketterinde osy Erdoǵannyń birdeńe dep qatty aityp qalǵany, evreilerdi synaǵany, sammitterde jerde jatqan túrik jalaýyn kóterip alýy, bir jetimniń baryp mańdaiynan iiskep, basynan sipaǵany, meshitke baryp azan shaqyrýy sekildi piar-hodtardy talqyǵa salyp, Erdoǵandy aspandatyp áspettep jatady. Ony osy úshin jaqsy kóretin bolsaq, bul degeniń túrik elindegi áleýmettik-ekonomikalyq, saiasi úderisten múldem habarymyz joq ekenin kórsetemiz. Árine, syrt kózge ádemi bolyp kórinýi múmkin. Tarihta Erdoǵan munysymen qalmaidy. Álemde budan da ótken sumdyq piarshylar bolǵan. Kaddafidi bilesiz. Óziniń qanymen Quran jazýdan da sheberler bolǵan. Mundai arzanqol dúnie halyqqa ne beredi? Meniń oiymsha, jalǵan popýlizmdi jáne ulttyń shynaiy muratyn túsinýdi bizdiń halyq shatastyryp jatyr. Bul Qazaqstan qoǵamyna qatysty, árine, al túrikter ózderi biledi. Taǵy bireýler Erdoǵan demokratiialyq sailaýda jeńiske jetken dep aitady. Ras, qazir ol kez kelgen sailaýda jeńip shyǵa alady. Biraq kezinde Gitler de bilikke demokratiialyq jolmen sailaýda jeńip kelgen. Artynan, esińizde bolsa, ol demokratiialyq institýttardyń barlyǵyn typ-tipyl etti. Ókinishtisi, ásirese búgingi qoǵamda, Eýropanyń ózinde burynǵy saiasi partiialardyń bedeli, kúshi joq. Kóbine tulǵalarǵa bailanyp qalǵan. Myqty tulǵa bolsa jeńedi, álsiz tulǵa bolsa utylady. Qundylyqtar zamany ketip bara jatyr. Sondai kezde sahnaǵa Erdoǵan siiaqty popýlister shyǵady. Sebebi kópshilikke unaityn sózderdi, jalǵan tezisterdi aitady. Jurtqa nemen jaǵýdy jaqsy biledi. 70-80 mln. túrik azamatynyń múddesi turǵysynan qaraityn bolsaq, olarǵa keregi ne, eń negizgi qajettisi ne degen suraq týady. Ol ekonomikalyq, áleýmettik ósim, jeke jáne qoǵamdyq qaýipsizdik degendei. 80 jyldardan beri qarai salystyratyn bolsaq, sońǵy bes jyldaǵy teraktilerdiń sany kúrt ósip ketti. Kez kelgen elde osynshama teraktiniń bolýy sol eldiń prezidentiniń taqtan taiýyna amalsyz alyp keletin edi. Buryn bul máseleni túrik armiiasy rettep otyratyn. Jaman da bolsyn, qalyptasqan dástúr. Armiianyń dástúri bar, ishki etikalyq kodeksi bar. El aldynda jaýapkershiligi bar armiia qashanda osyndai shekten shyqqan jalǵan popýlizm, solaqai lozýngtermen bilikke keletin toptardy ysyryp, belgili bir ýaqyttan keiin demokratiia úrdisin bastap, qoǵamdyq, kapitalistik, liberaldyq baǵytqa itermelep otyratyn. Árine, búgingi demkoratiialyq standarttar turǵysynan «áskeri tóńkeris» degen shekten shyǵý. Erdoǵan paidasyn kórip otyrǵan Túrkiianyń búgingi ekonomikalyq ósimi Ózal, Demirel kezinde qolǵa alynǵan reformalar, orta jáne shaǵyn biznesti qoldaý, Eýropamen jáne basqa da damyǵan memlekettermen jaqsy qarym-qatynas ornatý saiasatynyń nátijesi endi ǵana berip kele jatqan edi. Kez kelgen reformanyń nátijesi búgin emes, erteń emes, 10 jyl, 20 jyldan keiin beretini anyq qoi. Muny ǵylymda institýtsionaldy, institýttyq reforma deidi. Iaǵni sol kezde jasalǵan inistitýttardyń sapasy ózin de ózgeni dep qamtamasyz etti dep aitýǵa bolady. Al endi Erdoǵan óziniń biligin qamtamasyz etý úshin armiiany qurtyp jatyr. Siriialyq bosqyndardyń tankiden áskerlerdi shyǵaryp alyp basyn kesip jatqany, jerge jatqyzyp alyp áskerlerdi tepkileýi armiia degen institýtty ezip, qorlaý degendi bildiredi. Endigide armiia zor jaýapkershilikti ózine ala almaidy, sebebi ózine degen moraldyq seniminen, elge degen jaýapkershiliginen, basqa da etikalyq máselelerinen aiyrylyp qalǵan sekildi.
Bilimin, ilimin soldyryp, kitaphanasy órtelgen el uzaqqa bara ma?
Onyń ústine demokratiialyq institýttardyń da shamasy bitti. Baspasóz, partiia, birneshe myńnan astam uiymdy jaýyp tastady. Qanshama bilim oshaqtary jabyldy. Qazaqstanda Túrkiianyń ishki máselesin kóp adam durys bilmeidi. Mysaly, Túrkiianyń maqtanatyn tusy bilim salasy edi. Búgingi ósimdi qamtamasyz etken bazarda júrgen arbakeshter emes. Bular birneshe «Nobel» syilyǵyn himiia, fizikadan alyp úlgerdi. Mentaldy matematikany oilap tapqan — túriktiń azamaty. Túrkiia úshin baryn bergen osy azamattar emes pe? Túrikter arzan taýar nemese shetel taýarlarynyń etiketkasyn qaita jasap shyǵaratyn ult emes. Intellektýaldy dárejege shyqqan ult. 1870 jyldary Sadovyi degen mekenniń qasyndaǵy soǵystan qaitqan Bismark: «Bul soǵysty jeńgen nemistiń áskeri emes, qarapaiym nemistiń muǵalimi» degen. Túrkiiada buryn jasalǵan qadamdar, ásirese bilim salasyndaǵy reformalar, halyqtyń óresi, sanasyn kóterdi. Búgingi kúni «túrik menendjmenti» degen uǵym paida boldy. Qazir álemniń kez kelgen qonaqúiine, meiramhanasyna, ǵylymi ne tehnologiialyq ortalyqtaryna barsańyz, kem degende bir-eki túrik azamatyn kóresiz. «Túrik menedjmenti myqty» degen túsinik qalyptasqan. Osyǵan jetkizgen keshe ǵana jumystan shyǵarylǵan túriktiń ǵalymdary, dekandary emei kim sonda?! Ekinshiden, bul reformalar «túrik menedjmentin» eksportqa shyǵardy. Mysaly, myqty injenerlerdi shetelden shaqyryp alsaq, Túrkiia kerisinshe álemge shyǵarady. Álemdegi kez kelgen qiyn, óte kúrdeli qurylystyń basynda túrik kompaniialary júredi. Olar Resei, AQSh, Eýropa, Afrikada da bar. Kezinde qalyptasqan bilim berý salasy Túrkiia ekonomikasynyń ósimine naqty jemisin berdi. Mysaly, Qazaqstanda JOO-n bitirgen mamandy álemniń alpaýyt kompaniialary «injener bol, bas injener bol, ekonomist bol, zańger bol» dep shaqyra ma? Joq. Túrkiiadaǵy adam kapitaly bazarda júrgen arbakesh nemese juma namazyna jinalatyn «saqaldylar» sanymen emes, ulttyq elitanyń, bilim men ǵylymnyń, sóz ben oi erkindiginiń sapasymen ólshenedi. Búgingi kúni kóptegen isker túrik azamattary, azamatshalary, bilim, ǵylym salasynda qyzmet atqarǵan mamandar Eýropaǵa ketip jatyr. Azamattyq alyp jatqandar bar. Islamdandyrý saiasaty dini máseleni ýshyqtyra beretin bolsa, keshegi bar bostandyqtan, erkindikterden bas tartatyn bolsaq, ketemiz degen talai tehnokrattar otyr. Shyn máninde, eldi damytyp jatqan solar. Sharttaryn jasaǵan, oiyn erejesin qalyptastyrǵan, Túrkiiaǵa investitsiia tartý múmkindik jasaǵan solar. Erdoǵan óziniń saiasatyn júzege asyrý úshin kóbine aýyldy jerden qalaǵa kelip jatqan marginaldy toptarǵa, dini toptarǵa, bosqyndarǵa arqa súiep otyr. Munyń ózi teris sapa beretini anyq. Óitkeni Erdoǵan — popýlist saiasatker. Ol eń aldymen óziniń elektrotyna unaityn qadamdarǵa baratyny anyq. Sońǵy ai ishinde azan shaqyryp, kitaphanalardy órteiik degen moldalardy estidik. Sodan keiin kitap dúkenderi de órteldi. Ol neni kórsetedi? Elde reaktsiia bastalyp jatyr. Shyn mánindegi reaktsiia. Keshegi tyrnaqshanyń ishindegi jeńiske jetken toptar kóshede júrgen siriialyq bosqyndar, ǵylymǵa, bilimge, órkenietke qarsy toptar basqa qoǵamdyq institýttarǵa qysym kórsetip otyr. Keshegi qýylǵan 100 myń adam ne isteidi?
— Baiqasańyz, ózińiz aitpaqshy, «tóńkerissymaqtyń» kesirinen 100 myńnan astam adam jumystan shyǵaryldy, tutqyndaldy. Barlyǵyn «gúlenshi» degen jeleýmen shettetti. Jazyqsyz jeitin nanynan aiyrylyp otyr. Alaida eshqaisysy Úkimetke qarsylyq tanytyp, tártipsizdik jasaǵan joq. Alańǵa, mitingilerge shyqqan joq.
— Bulardy óte jumsaq intelligentsiia dep aitýǵa bolady. Bulardyń eki reaktsiiasy bar: ne tuiyqtalyp qalady, ne shetelge ketedi. Jumystan shyǵarylǵan professorlar shetelde op-ońai jumys taba alatyn azamattar. Tipti ózimizdiń Qazaqstanda da jumys taba alady. Túrkiianyń búgingi intellektýaldyq ahýalyn tómendetip jibermese, artyq qylmasy anyq. Qashan da ǵylymy qýdalaýǵa túsken el ekonomikalyq, saiasi turǵydan quldyraityny belgili. Erdoǵan — instinktili saiasatker. Óz biliginiń qai jerde bastalyp, qai jerde aiaqtalatynyn jaqsy biledi. Ol óziniń armandaǵan biligin qurýǵa qarsy kedergi keltiretinderdi túsindi. Armiia edi, ony qurtty. Sonymen qatar joiylǵan institýttyń biri — sýdialar men zańgerler. Joǵarǵy sot, Konstitýtsiialyq keńes Atatúrik ideialaryn iske asyrǵan toptar bolatyn. Qoǵamnyń bir qozǵaýshy kúshi bolatyn. Dálelsiz jumystan shyǵarý, qara tizimderge engizý, túrmege qamaý — úlken dástúr qalyptastyrýshy, urpaq qalyptastyrýshy tapty alyp aiaqqa taptaý, eń marginal degen toptardyń bilikke jetkendiginiń kórinisi. Esińizge sala keteiin, 17-jyly tóńkeristen keiin bilikke kelgen mujyqtar ne istedi? Ulttyq elitasy bolyp tabylatyn keshegi eń myqty degen bai, shonjar, ǵalym degenderdi qýdalap, joqqa shyǵardy. Ol keshegi Resei imperiiasyn aspanǵa shyǵaryp jibergen joq. Stalinniń qatqyl, kúshpen jasaǵan modernizatsiiasy Leninniń qatelikpen jasaǵan modernizatsiiasyn orynǵa qoiý úshin jasaldy ǵoi. Ózine qarsy kelgenderdi qyryp joiý, aiaqtan basý taǵysyn taǵy. Stalin modernizatsiiasy túptiń túbinde atom bombasyn jasaýǵa múmkindigi jetti. Biraq onyń qandai qiianatpen, qandai qanmen kelgenin jaqsy bilemiz. 50 mln. adamdy joq qylýmen jetetin modernizatsiia modernizatsiia emes. Sonyń nátijesinde Keńes odaǵy ydyrady, aldamshy dúnielerge ainaldy. Ǵylym men mádenietin ustap otyryp damý men kúshpen damý ekeýi eki túrli nátije beredi. Ekonomikalyq turǵysynan Túrkiia Saýd Arabiiasynan da asyp túsken bolatyn. Ol taza biznestiń, ol taza kásipkerlerdiń jeke yntasynyń arqasy bolatyn. Túrkiiada eshqandai shikizat kózi joq. Týrizm durys jolǵa qoiylǵan. Endi terrorizm qaita-qaita oryn alar bolsa, ol da joiylady.
«Terrorizm oiyny» memleketke jaqsylyq ákelmeidi
— Túrkiiada bir jyldyń ishinde birneshe terrorlyq aktiler oryn aldy. Ótken jyldyń maýsym aiynda bastalyp, sońǵysy «Atatúrik» áýejaiynda boldy. Jastar uiymy uiymdastyrǵan ári oppozitsiialyq partiianyń mitingilerinde qarapaiym halyqqa qarsy jarylys boldy. 97 adam ólgen Ankaradaǵy teraktyny bilemiz. Osydan keiin oppozitsiialyq partiialar sailaýaldy jiyndaryn da ótkizgen joq. Qoryqty. Al 1 qarashada Parlament sailaýy ótken edi. Stambuldaǵy «Sultan Ahmet» meshitiniń aldynda bolǵan ári Taksimde bolǵan terrorlyq oqiǵalar týristerge (Germaniia, Angliia) baǵyttaldy. Túrkiia Uly Ulttyq májilisinde oppozitsiialyq partiialar 21 ret terrorlyq aktilerde zerttep, zerdeleý úshin usynys jasaǵan. Tipti kúrdterdiń partiiasynyń ózi 7 ret usynys jasaǵan. Alaida «Ak partiia» depýtattary daýysynyń kópshiligimen bul usynystar keri qaitarylǵan. Nege? Endi osy kúnderi Túrkiianyń alańdary adamdarǵa toly. Alaida terrorlyq aktiler tirkelgen joq. Frantsýz barlaý qyzmetkerleri Túrkiiadan Siriiaǵa júzdegen IShIM terroristeriniń ótkendigin málimdedi. Terrorizm óz missiiasyn aiaqtady ma?
— Tarihta eshnárseni jasyryp ustaý múmkin emes. Erte me, kesh pe barlyǵy shyǵady. Bilikke jetý úshin, óz biligin saqtaý qalý úshin qiianatqa daiyn adamdar bolady. IShIM-ge keletin bolsaq, onyń artynan birneshe alpaýyttar shyǵady. Túrkiia, Resei, Batys elderiniń arnaiy qyzmetterine tireletini anyq. Biz mynany túsinýimiz kerek. Memlekettik ideologiia bir bólek bolady, arnaiy qyzmettiń psihologiiasy men filosofiiasy basqasha bolatyn siiaqty. Olardyń óz oiyndary, túsinik paiymdary bar. Ashyq emes, astyrtyn júrgiziletin sharýalar. Keibir elder terrorizm arqyly óz máselesin sheshkisi keledi, basqa eldi muqatqysy keledi. Mysaly, Siriiadaǵy halyqty, onyń úkimetin, tarihyn, mádenietin, ekonomikasyn elep, eskerip otyrǵan bireý joq. Mundai oiynǵa basyńdy tyqtyń ba, ol seni basyńmen qosyp jutady jáne sol oiynnyń erejesimen, psihologiiasymen ómir súre beresiń. Bul kez kelgen memleket úshin jaqsylyq ákelmeidi. Al Túrkiia sekildi áskeri myqty eldiń shekarasynan IShIM terroristeriniń Siriiaǵa emin-erkin ótýi, kirip-shyǵýy bul oiynǵa qatystylyǵyn bildiredi. Túrkiianyń Asadqa qysym kórsetemin degen oiyny ainalyp kelgende osy ǵoi.
— Túrkiia elshiligi Túrkiia arqyly Siriiaǵa ketkisi keletin qazaqtardy toqtatý úshin áreket etýdiń ornyna, búginge deiin eldiń imidjine jumys istep kelgen, 25 jylda tittei jamanshylyq jasamaǵan Qazaq-túrik litseilerin japqysy keledi. Buǵan qalai qaraisyz?
— Buny endi taza shizofreniia deýge bolady. Atalmysh «tóńkerissymaqty» ázázil-jyndar jasaǵan dep jatyr ǵoi. Buny Ankaranyń ákimi aityp otyr. Bul degeniń irratsionaldy, qisynǵa kelmeitin, ratsionaldy 
— Qanshalyqty Gúlendi tanitynyńyzdy bilmeimin, álem jurty Gúlenniń terrorizmdi qoldamaitynyn, ony teriske shyǵaratynyn jaqsy biledi. Eń alǵash «Musylman terrorist bola almaidy, terrorist musylman bola almaidy» dep aitqan ǵulama. HHI ǵasyrdyń eń ózekti problemalarynyń biri terrorizm ekeni belgili. Terrorizmdi sózimen de, isimen de aiyptaýshy tulǵaǵa baǵyttalǵan qarsy shabýyl bolýy múmkin be?
— Gúlendi jeke basym tanymaimyn. Bir-eki kitabyn, 20-ǵa jýyq maqalalaryn oqyǵanmyn. Tipti ony maqtaǵan da, synaǵan da eńbekterdi oqydym. Men ony saiasatker emes, oishyl, filosof retinde qabyldap otyrmyn. Gúlenniń negizgi ideiasy Orta Aziiada bastaý alǵan, sosyn álemge taralǵan jádidtik mektepke jaqyn. Bilim salasyn jetildirý, álemniń zamanaýi bilim ǵylymyn meńgerý kerek, álemge ashyq bolý kerek, bilim júiesi dinge qaishy emes, bilim men dindi ushtastyrýǵa bolady, jańa elitalyq sapa jasap shyǵarý bolady, bilimi dinine, dini bilimine, bolmysyna qaishy kelmeitindei bilimdi urpaqty, osyndai bilim júiesin arqyly tulǵany daiyndap shyǵarýǵa bolatyn elitokratiialyq ideia dep aitýǵa bolady. Meniń jaqsy kóretin baýyrlarym, qaryndastarym QTL bitirip shyqty. Túrli kompaniialarda, baspasózde, memlekettik qyzmetterde júr.Araq ishpeidi, temeki shekpeidi. Mádenietti. Bilim jáne ǵylym ministrligi QTL ǵylymi bilimi jetistikterin jyr ǵyp aityp jatyr. Búgingi kúni búkil álemdegi halyqaralyq, dúniejúzilik olimpiadalarda himiia, fizika, biologiia, informatika, matematika boiynsha Qazaqstandy álemge tanytyp júrgen osy QTL oqýshylary. Ujymdyq turǵysynan alsaq, óte jaqsy bilim tehnologiiasy dep aitýymyzǵa bolady. Osyny jasap shyǵýǵa Gúlenniń tikelei qatysy bolsa, Gúlenge eskertkish qoiýǵa bolady. Ásirese Túrkiiada. Odan uialatyn eshnárse joq. Bilim men tárbieni ushtastyra bilgen oqý júiesin joqqa shyǵaratyn bolsaq, Túrkiianyń ózin de jaqsylyqqa aparmaidy. Túrkiia Taksim alańdarynda turǵan agressivti kópshiliktiń aitarymen júre berse, uzaqqa barmaidy. Alańda oinap júrgen «saqaldylar» sekildi tobyrdyń ózderine jaqqan kezde aspan qylady, jaqpai qalǵan kezde jer qylady. Jasamaǵandy jasaidy.
«Tóńkerissymaqtyń» artynda arandatý turýy múmkin
— Túrkiiadaǵy sońǵy oqiǵany «tóńkerissymaq» dep baǵa berip otyrsyz. Osy jaily ne aitasyz?
— Saiasattyń basty mindeti — bolǵan múmkindikti paidalaný. Erdoǵan osy múmkindikti jaqsy paidalandy. Meniń jeke nusqam bylai: áskerlerdi arasynda eki-úsh polk pa, ary ketse 10-15 myń adam shyǵar, orta ofitserler tusynda áńgime júrgen. Erdoǵannyń jasap jatqan isterine óz qarsylyqtaryn aita bastaǵan. Orta deńgeili ofitser degenimiz — tártippen júretin adamdar. Olardyń uiymdastyrý qabiletteri joǵary bola bermeidi. Ishinde generaldar bolǵan joq, kóbinese polkovnik maiorlar. Buny Túrkiianyń barlaý qyzmeti bilip qoiyp, Erdoǵanǵa jetkizgen. Ary ketse úsh polktyń bilikti alyp qalýy yqtimal degen. Erdoǵannyń osy búlikti kazarmadan shyǵarmai tunshyqtyrýǵa tolyq múmkindigi boldy. Tek osyny paidalanyp, barlyq máselemizdi sheship almaimyz ba dep oilaǵan bolý kerek. Áskeri tóńkeris bolmai jatyp, myńdaǵan adamdy arnaiy daiyndaǵan, qysqasy, búkil júiesin jasap qoiǵan. Áskerlerdiń kóbi tóńkeris jasaýǵa, halyqqa oq atýǵa shyqpaǵandyǵy kórinip tur. Oqtarynyń kóbi jasandy. Tipti buny provokatsiia jasaýǵa bolady. Áskerlerge «Sender ne istep júrsińder, Atatúriktiń ideialaryn qoldamaisyńdar ma!» dep arandatýǵa da bolady. Ony da joqqa shyǵarmaimyz. Munyń artynda úlken arandatý turǵany anyq. Ol erte me, kesh pe, báribir shyǵady. Kez kelgen saiasi ekonomikalyq úrdiste kimge paidaly, jemisin kim kórdi degen suraqty qoiýǵa bolady ǵoi. Birden-bir ǵana jaýap, ol — Erdoǵan. Búkil armiia qosylyp jasaǵan bolsa, Erdoǵannyń tyrp etýge múmkindigi bolmas. Kóbine-kóp genshtabtyń nemese qurlyq kúshteriniń basqarýshysy jasaityn. Bolmai qalǵan tóńkeristiń nátijesinde Erdoǵan óziniń barlyq jaýlaryn jermen jeksen etti. Kishkene de bolsa qarsylyq tanytqan institýttardy taratyp jiberdi. Zańgerler ketti, sýdialar joq, armiia bitti. Baspasózi qalmady. Al Erdoǵannyń ózi jek kóretin áleýmettik jeliler arqyly biligin saqtap qalǵany kúletin jaǵdai. Kertartpa kúshterdiń elitanyń basyna, bilim, ǵylymnyń basyna kele beretin bolsa, búgingi ekonomikalyq ósim armanǵa ainalady. Al
Erdoǵannyń óz biligin kúsheitý qadamy Túrkiia qoǵamyndaǵy bólinisterdiń bireýin de joiǵan joq. Sol bólinister, araǵa túsken syna qaita tereńdei bastady. Bul memlekettiń ydyraýyna, memlekettiń ishindegi separatistik, ekstremistik kúshterdi jandandyratyn sekildi. Budan keiin de ádil sailaý bolady dep aitý qiyn.
— Resei ushaǵy qulaǵan kezde aldymen Erdoǵan, keiinnen Dáýitoǵly «buiryqty men berdim» dep birinen soń biri jarysa aityp jatty. Erdoǵan Ázirbaijanda «Áýe keńistigin qaita buzsa, qaita qulatamyz» dep málimdeme jasady. Resei jaqtan ekonomikalyq qysym kúsheigennen keiin Erdoǵan «Bilmei qaldyq, bilsek, basqasha qadamǵa baratyn edik» dep, raiynan qaitty. Keshegi «tóńkerissymaqta» búlikti jasaǵandardyń arasynda sol ushqyshtar da bar dep aityldy. Ministr Chimchek buiryqtyń Dáýitoǵly bermegenin aitty. Keiinnen eks-premer-ministri Dáýitoǵly «buiryqty men berdim» dep qaita málimdedi. Qysqasy, Túrkiia biliginde printsipsizdik, jaltaqtyq, ekijúzdilik baiqaldy. Al ushaq qulaǵan sátte qazaq qoǵamynyń ishinde Túrkiiany jaqtaityndardyń kóp bolǵany, ziialy qaýymnyń ishinen qoldaý tabylǵany kórindi. Alaida «keshirim suraǵandai» amal jasap, Reseimen qaita til tabysty. 8 tamyzda Pýtinmen Reseide kezdesetini jaily aitylyp jatyr.
— Dáýitoǵly qansha degenmen memleketshil adam. Erdoǵannyń qasyndaǵy aqyldy adamdardyń biri edi. Osy oiynǵa erip kete berse, aldymen eldiń, áskerdiń qadirin túsirip alatynyn túsindi. Óitkeni memlekettiń zańy boiynsha áskerge, bas shtabqa buiryq beretin — premer-ministr. Ekiniń biri ózi qalaǵandai oq atyp, ushaqtardy qulata berse, ne bolady? Qansha degenmen bul el NATO-nyń múshesi. Erteń NATO eldegi jaǵdaidy biraz elderdi seskendirip otyr ǵoi. Mundai saiasatpen túrik armiiasynda adam qalmaidy. Dáýitoǵly osynyń barlyǵyny eskerip otyr. Jáne buny azamattyq dep aitýǵa bolady.
— Túrik elin bolashaqta qalai elestetesiz?
— 10 jyl buryn Túrkiiany maqtanyshpen aitatyn edik. Atatúriktiń muraty — myzǵymas murat. Máńgilik murat dep keldik. Endi búgingi jaǵdaidy qarańyz. Eń aldymen ol álem elderimen teń dárejede iyq teńestirip turatyn demokratiialy memleket bolatyn. Osyndai túrki memleketi bolýy basqa da túrki memleketterge baǵdarsham bolatyn. Túriktegi parlamenttik júieni nege qura salmaimyz dep oilaityn edik. Baspasóz bostandyǵyn nege alyp kele salmaimyz deitin edik. Al endi búgingi kúni ony nemen maqtaimyz? Baltyq elderiniń birden demokratiialyq jolǵa túsip ketýi Shvetsiia, Finliiandiiasekildi ózderine týys elderdiń bolýy áser etti. Modernizatsiia teoriiasynda osyndai erekshelikter bar. Meniń túsinigimde Soltústik Koreia men Ońtústik Koreia birigedi. Bir ult qoi. Ońtústik Koreianyń úlgi bolatyny anyq. Damýdyń kilti sonda sebebi. Sol sekildi Túrkiiaǵa kezinde bizdiń de qyzyǵýshylyǵymyz bolǵan. Kezindegi Aýǵanstandy, Irandy alyńyz. Zaiyrly memleket boldy. Qazirgi Aýǵanstan men Irannyń jaǵdaiy múldem bólek. Túrkiia dál búgingi jolymen ketetin bolsa, túbi bir teokratiialyq jaǵdaiǵa alyp keledi nemese kóterilis bolyp, taǵy da daǵdarysqa ushyraidy, ia Iran sekildi damýy múmkin. Irannyń elitalary jaqsy. Ol bireýge unaýy, bireýge unamaýy da múmkin. Al búgingi Iran 85-jylǵy Keńes Odaǵyn elestetip tur. Ary qarai ne bolary belgisiz. Áiteýir Irannyń álemge ashylyp kele jatqany baiqalady. Al Túrkiia kerisinshe tórt topqa bólinip alǵan sekildi: jihadshylar, kúrdter, solshyldar jáne ultshyldar. Erteń bir jaǵajaida bir jarylys bolsyn, búgingi týristiń bireýi de qalmaidy. Basqa bir nárse bolsyn, biznes qasha bastaidy. Búginniń ózinde ǵylymi sapasy tómendep jatqanda biznes jasaý qiynǵa túsedi. Búgingi Túrkiiaǵa janym ashidy. Qazirgi baǵyty kóńilime qonbaidy. Bolashaǵyna degen úlken qorqynysh pen alańdatý týǵyzyp otyr.
— Túrki álemi degende eki memleket kózge túsedi. Birinshisi — Qazaqstan. Oǵan sebep Elbasynyń atqaryp jatqan jumystaryn aitýǵa bolady. Túrik integratsiiasy úshin biraz isterge muryndyq boldy. Ekinshisi osy Túrkiia edi. Abdýllah Gúldiń kezinde biraz qadamdar jasaldy. Qazir she? Bolashaqta túrki dúniesi, túrki integratsiiasynyń bolashaǵy týraly sóz qozǵai alamyz ba?
— Túrkiiada ótetin túrli forýmdarda Erdoǵan men Dáýitoǵlyny synaitynmyn. Dáýitoǵlynyń syrtqy saiasi doktrinasy joqqa shyqty. Ainalasyndaǵy kórshilerimen urysyp bitti. Aqyryndap dostyq qarym-qatynas ornatýǵa tyrysyp jatyr. Ol qanshalyqty Túrkiianyń múddesinen týyndaidy degen oi ǵoi. Meniń túsinigimde neoosmandyq ideologiia degen — ýtopiia.Túrkiia keshe ǵana arab elderine otarshy boldy. Qazirgi arabtar basqa. Eńsesi kóterilgen, elitasy, minezi qalyptasqan, ekonomikasy damyp kele jatqan elder. Qaisysy keshegi otarshyny basyna kóteredi? Qaisysy neoosmanizmdi qoldaidy? Osyndai elderge rýhani kóshbasshy bolamyz deýi artyq nárse. Eger Túrkiia álemniń kóshbasshysy bolǵysy kelse, álemdik derjavalardyń qataryna qosylǵysy kelse, aldymen óziniń aǵaiyn-týǵandaryn túgendep alýy kerek qoi. Siz ózińiz sońǵy kezderi Erdoǵannyń túrki máseleleri boiynsha durys sóilegen sózin estip kórdińiz be?
— Joq, álbette.
— Abdýllah Gúldiń kezinde azyn-aýlaq pikirlerdi estip qalatynbyz. Al búgingi saiasi elitanyń, saiasi úkimettiń túrki máselesine shorqaqtyǵyn jaqsy bilemiz. Túrkiia úshin túrki dúniesi máseleleri syrtqy saiasattyń marginaldy bólshegi bolyp qaldy. Aldymen aǵaiynyńdy túgendep al, óz dárejeńe deiin kóter, túrki dúniesi úshin úlken naryq ornat, sol arqyly álemniń derjavalarymen, saiasi bloktarymen tiimdi qarymqatynas jasaýǵa bolatyn edi. Al aǵaiyndy ysyryp qoiyp, ózińdi ǵana joǵary sanap, neoosmandyq saiasatpen álemge áńgir taiaq oinatamyn deý úlken bir tragediiaǵa aparýy múmkin. Túrki halqy baýyrymyz, janymyz ashidy. Bizdiń elitamyzdyń basty maqsaty — Túrkiianyń búgingi baǵytynan keri qaitarý, qaýipti jolynan qaitarýǵa tyrysý. Bul bizdiń aǵaiynshylyq, baýyrlastyq paryzymyz. Óitkeni búgingi betalys erteńgi kúni qiianatqa, nasyrǵa shabatyn joldarǵa aparýy múmkin. Sol úshin yqpal etetin adamdarǵa aita berýimiz kerek, jaza berýimiz kerek. «Ishimizben emes, syrtymyzben jazalap» aitýymyz kerek.
— Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan — Baýyrjan Karipov,
«Qazaqstan-ZAMAN» gazeti.
