سوڭعى ۋاقىتتا كٷللٸ ەلەم نازارى تٷركيياعا اۋدى. بيلٸكتٸ اۋدارىپ تاستاي الماعان مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸستەن كەيٸنگٸ «تازالاۋ» مەن 90 كٷندٸك تٶتەنشە جاعداي اياقتالعانشا الدا قانداي جاعدايلار ورىن الاتىنىن ەشكٸم بولجاي الماس. الىستاعى الاش جۇرتى تٷبٸ بٸر تۋىسقان ەلدٸڭ تىنىشتىعىن تٸلەپ, جاعىمدى-جاعىمسىز اقپاراتتارعا قۇلاقتارىن تٷرٸپ وتىرعان جايى بار. ەرينە, مۇندايدا ەستٸگەننٸڭ بارلىعىنا ەمەكسي بەرمەي, سول ورتانىڭ سۋىن ٸشٸپ, سامالىن جۇتقان, قوعامىن قىراعى كٶزبەن شولىپ قايتقان كٶزٸ قاراقتى ازاماتتاردىڭ جٸكشٸلدٸككە اربالماعان, الاۋىزدىقتان ادا ويلارىن بەزبەنگە سالۋ مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸنە بويلاۋدىڭ دۇرىس جولى دەپ بٸلەمٸز. وسى ورايدا, تٷركييادا ورىن الىپ جاتقان وقيعالار تٶڭٸرەگٸندە ساياساتكەر ايدوس سارىم جەنە فيلوسوفييا, تەولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, عالىم دوساي كەنجەتاي مىرزالارمەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
ەردوعاننان كٶپ ٷمٸت كٷتتٸك…
— انادولى جۇرتىندا نە بولىپ جاتىر?
— اتاتٷرٸك زامانىنان كەيٸنگٸ, بەلكٸم ەڭ تاعدىرلى, ەڭ تەرەڭ ەلدٸڭ بولاشاعىن يا جاقسى, يا جامان جاعىنا بۇرىپ كەتە الاتىنداي تاريحي ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر دەر ەدٸم. ساياساتتانۋعا جٷگٸنسەك, «مودەرنيزاتسييالىق شەگٸنٸس» نەمەسە «كونترمودەرنيزاتسييا» دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل — ٶتە كٷردەلٸ 
ەردوعان كەشەگٸ اتاتٷرٸك مۇراسى مەن يسلام قۇندىلىقتارىن بٸرٸكتٸرٸپ, ەلدٸ ەۋروپالىق ۆەكتورمەن الىپ كەتسە, اتاتٷرٸكتەن اسىپ تٷسكەن ساياساتكەر بولا ما دەپ ٷمٸتتەنٸپ ەدٸم. بٷگٸنگٸ كٷنٸ تٷركيياعا تالاي بارىپ جٷرمٸز, ادامدارىمەن دە سٶيلەسٸپ, كٸتاپتارىن, گازەتتەرٸن دە وقىپ جٷرمٸز, شىن مەنٸندەگٸ بٷگٸنگٸ ۆەكتور جالپى تٷرٸكشٸلدٸك يدەالعا, زايىرلى مەملەكەت يدەالىنا قارسى ەرٸ جات ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ. بولىپ جاتقان جاعداي شىن مەنٸندە بولاشاقتا ونى ٶزٸندٸك كەلبەتٸ, بولمىسى, ۇستانىمى, تاياۋ شىعىستاعى جالعىز دەموكراتييالىق مەملەكەت بولىپ قالا ما, ەلدە سول ايماقتاعى اۆتوريتارلىق, ەكونوميكاسى قانسىراعان مەملەكەتكە اينالا ما دەگەن وي مازالايدى. وعان كٷدٸك تە جوق ەمەس.
تٷركييانىڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸ جەتٸپ جاتىر: كٷرد مەسەلەسٸ, ايماقتىق ديسپروپورتسييالار, تەڭسٸزدٸك, سەپاراتيزم مەسەلەلەرٸ بار. كەلٸپ جاتقان 2-3 ملن. سيرييالىق ارابتار بار. مۇنىڭ ٶزٸ وسىعان دەيٸنگٸ كٷردەلٸ كارتينانىڭ ٶزٸن ودان سايىن كٷردەلەندٸرٸپ, تٷرلەندٸرٸپ جٸبەردٸ. ەكٸنشٸدەن, ەكونوميكا مەن ساياسات قاشان دا تىعىز بايلانىستى. بۇرىن دا سولاي بولعان, قازٸر دە سولاي. كەشەگٸ «تٶڭكەرٸسسىماقتان» كەيٸن قانشاما مىڭ ادام جۇمىستان شىعارىلدى. ەكونوميكانى ٶركەندەتەتٸن قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرعان ادامدار بيلٸكتەن, قوعامنان شەتتەتٸلدٸ. جازىقسىز نانىنان ايىرىلىپ جاتقاندار بارشىلىق. ەسكەرلەردٸ ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ولار — مۇعالٸمدەر, بٸلٸم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ, عالىمدارى, دەكاندارى, سوت, پروكۋرور, پوليتسييا, دەرٸگەرلەر, تەۋەلسٸز تٷركييانىڭ جان داۋىسىنا اينالعان جۋرناليستەر. قاراپ وتىرساڭىز, ونىڭ ٸشٸندە «گٷلەنشٸ» دەيتٸن دە ادام جوق. جٷيەلٸ تٷردە اۆتوريتارلىق بيلٸكتٸ, ەكونوميكاداعى ولقىلىقتاردى, جەمقورلىقتى سىناپ كەلگەن ادامدار. بۇل بەلگٸلٸ بٸر دٸني باعىتتىڭ ۇستانىمى ەمەس, شىن مەنٸندەگٸ ەردوعاننىڭ جەكە پسيحيفيزيكاسىنان تۋىندايتىن سىندى كٶتەرە الماۋ, سىناۋشىلاردىڭ بارلىعىن جاۋ كٶرۋ سيياقتى كەك الۋ, ٶشتەسۋ. باسقاشا ايتىپ تٷسٸندٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. سەبەبٸ ەردوعاننىڭ ارتىندا ەشقانداي جٷيەلٸ وي-تۇجىرىم, كەرەمەت ٶركەنيەتتٸك يدەيا, قيسىندى ساياسي كونتسەپتسييا جوق. كٶبٸنە-كٶپ بۇنىڭ استارىندا ٶتكەندٸ اڭساۋ, جٶن-جوسىقسىز ساياسي امبيتسييا عانا جاتىر.
ەردوعاننىڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸ
— بۇل نەگە اپارادى?
— بۇدان بۇرىن تٷركييادا ازدى-كٶپتٸ جالپىۇلتتىق, مەملەكەتشٸلدٸك كومپروميسس ورىن العان بولاتىن. كومپروميسس, ول — ەلدٸڭ زايىرلىلىعى, ول — ەلدٸڭ ەۋروپالىق ۆەكتورى, ول — تٷرٸك حالقىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتٸ بولۋى. سول ارقىلى تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ كٶشباسشىلىق رٶلٸن اتقارۋ اتاتٷرٸك زامانىنان بەرٸ ساقتالىپ كەلە جاتقان دٷنيە بولاتىن. بٷگٸنگٸ كٷنٸەردوعاننىڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸ ٶزٸنٸڭ عانا بيلٸگٸن كٷشەيتەمٸن دەپ, ٶزٸنٸڭ ايتقانىنا عانا جەتەمٸن دەپ, 70-80 جىلدىق تاريحى بار مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق جەنە قوعامدىق ينستيتۋتتارىن قۇرتۋمەن, قيراتۋمەن كەلدٸ. جاقسى-جامان بولسىن, پارلامەنتتٸك جٷيەسٸ بولاتىن. ونىڭ ٶزٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ «ويىنشىققا» اينالىپ كەتكەن سەكٸلدٸ. بۇل جەردە شىنايى ساياساتتان گٶرٸ جەمقورلىق پەن ٶزارا ىمىراعا كەلۋ باسىم سەكٸلدٸ. سوڭعى 10 جىل ٸشٸندە ارميياعا ٸستەمەگەنٸ جوق. گالليپولي سوعىسىن كٶرگەن, ودان كەيٸنگٸ شايقاستارعا قاتىسقان كٶنەكٶز ارداگەرلەرٸنە دەيٸن قۋدالادى. شىنىن ايتالىق, بٷگٸنگٸ دەۋلەتتٸ دە دەرمەندٸ تٷركييانى جاساعان ەسكەريلەر, سولاردىڭ جٸگەرٸ مەن رۋحى.
مەملەكەتتٸ قۇرتاتىن نەرسە — جالعان پوپۋليزم
— تۇرعىت ٶزالدىڭ كەزٸندە دە ەل ەكونوميكاسى ەلەم بويىنشا 16-17- ورىنداردا بولعان دەسەدٸ. الايدا ەردوعان بارلىق جەتٸستٸكتٸ ٶزٸنە مەنشٸكتەپ العان با, قالاي?
— بٸرٸنشٸدەن, ەردوعان — ٶتە تالانتتى پيارشى. ەسٸرەسە بٸزدٸڭ قازاقى ورتادا, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸندە وسى ەردوعاننىڭ بٸردەڭە دەپ قاتتى ايتىپ قالعانى, ەۆرەيلەردٸ سىناعانى, سامميتتەردە جەردە جاتقان تٷرٸك جالاۋىن كٶتەرٸپ الۋى, بٸر جەتٸمنٸڭ بارىپ ماڭدايىنان يٸسكەپ, باسىنان سيپاعانى, مەشٸتكە بارىپ ازان شاقىرۋى سەكٸلدٸ پيار-حودتاردى تالقىعا سالىپ, ەردوعاندى اسپانداتىپ ەسپەتتەپ جاتادى. ونى وسى ٷشٸن جاقسى كٶرەتٸن بولساق, بۇل دەگەنٸڭ تٷرٸك ەلٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, ساياسي ٷدەرٸستەن مٷلدەم حابارىمىز جوق ەكەنٸن كٶرسەتەمٸز. ەرينە, سىرت كٶزگە ەدەمٸ بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. تاريحتا ەردوعان مۇنىسىمەن قالمايدى. ەلەمدە بۇدان دا ٶتكەن سۇمدىق پيارشىلار بولعان. كاددافيدٸ بٸلەسٸز. ٶزٸنٸڭ قانىمەن قۇران جازۋدان دا شەبەرلەر بولعان. مۇنداي ارزانقول دٷنيە حالىققا نە بەرەدٸ? مەنٸڭ ويىمشا, جالعان پوپۋليزمدٸ جەنە ۇلتتىڭ شىنايى مۇراتىن تٷسٸنۋدٸ بٸزدٸڭ حالىق شاتاستىرىپ جاتىر. بۇل قازاقستان قوعامىنا قاتىستى, ەرينە, ال تٷرٸكتەر ٶزدەرٸ بٸلەدٸ. تاعى بٸرەۋلەر ەردوعان دەموكراتييالىق سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتكەن دەپ ايتادى. راس, قازٸر ول كەز كەلگەن سايلاۋدا جەڭٸپ شىعا الادى. بٸراق كەزٸندە گيتلەر دە بيلٸككە دەموكراتييالىق جولمەن سايلاۋدا جەڭٸپ كەلگەن. ارتىنان, ەسٸڭٸزدە بولسا, ول دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردىڭ بارلىعىن تىپ-تيپىل ەتتٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, ەسٸرەسە بٷگٸنگٸ قوعامدا, ەۋروپانىڭ ٶزٸندە بۇرىنعى ساياسي پارتييالاردىڭ بەدەلٸ, كٷشٸ جوق. كٶبٸنە تۇلعالارعا بايلانىپ قالعان. مىقتى تۇلعا بولسا جەڭەدٸ, ەلسٸز تۇلعا بولسا ۇتىلادى. قۇندىلىقتار زامانى كەتٸپ بارا جاتىر. سونداي كەزدە ساحناعا ەردوعان سيياقتى پوپۋليستەر شىعادى. سەبەبٸ كٶپشٸلٸككە ۇنايتىن سٶزدەردٸ, جالعان تەزيستەردٸ ايتادى. جۇرتقا نەمەن جاعۋدى جاقسى بٸلەدٸ. 70-80 ملن. تٷرٸك ازاماتىنىڭ مٷددەسٸ تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, ولارعا كەرەگٸ نە, ەڭ نەگٸزگٸ قاجەتتٸسٸ نە دەگەن سۇراق تۋادى. ول ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك ٶسٸم, جەكە جەنە قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸك دەگەندەي. 80 جىلداردان بەرٸ قاراي سالىستىراتىن بولساق, سوڭعى بەس جىلداعى تەراكتٸلەردٸڭ سانى كٷرت ٶسٸپ كەتتٸ. كەز كەلگەن ەلدە وسىنشاما تەراكتٸنٸڭ بولۋى سول ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸنٸڭ تاقتان تايۋىنا امالسىز الىپ كەلەتٸن ەدٸ. بۇرىن بۇل مەسەلەنٸ تٷرٸك ارميياسى رەتتەپ وتىراتىن. جامان دا بولسىن, قالىپتاسقان دەستٷر. ارمييانىڭ دەستٷرٸ بار, ٸشكٸ ەتيكالىق كودەكسٸ بار. ەل الدىندا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار ارمييا قاشاندا وسىنداي شەكتەن شىققان جالعان پوپۋليزم, سولاقاي لوزۋنگتەرمەن بيلٸككە كەلەتٸن توپتاردى ىسىرىپ, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتان كەيٸن دەموكراتييا ٷردٸسٸن باستاپ, قوعامدىق, كاپيتاليستٸك, ليبەرالدىق باعىتقا يتەرمەلەپ وتىراتىن. ەرينە, بٷگٸنگٸ دەمكوراتييالىق ستاندارتتار تۇرعىسىنان «ەسكەري تٶڭكەرٸس» دەگەن شەكتەن شىعۋ. ەردوعان پايداسىن كٶرٸپ وتىرعان تٷركييانىڭ بٷگٸنگٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸ ٶزال, دەميرەل كەزٸندە قولعا الىنعان رەفورمالار, ورتا جەنە شاعىن بيزنەستٸ قولداۋ, ەۋروپامەن جەنە باسقا دا دامىعان مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ ەندٸ عانا بەرٸپ كەلە جاتقان ەدٸ. كەز كەلگەن رەفورمانىڭ نەتيجەسٸ بٷگٸن ەمەس, ەرتەڭ ەمەس, 10 جىل, 20 جىلدان كەيٸن بەرەتٸنٸ انىق قوي. مۇنى عىلىمدا ينستيتۋتسيونالدى, ينستيتۋتتىق رەفورما دەيدٸ. ياعني سول كەزدە جاسالعان ينيستيتۋتتاردىڭ ساپاسى ٶزٸن دە ٶزگەنٸ دەپ قامتاماسىز ەتتٸ دەپ ايتۋعا بولادى. ال ەندٸ ەردوعان ٶزٸنٸڭ بيلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ارمييانى قۇرتىپ جاتىر. سيرييالىق بوسقىنداردىڭ تانكٸدەن ەسكەرلەردٸ شىعارىپ الىپ باسىن كەسٸپ جاتقانى, جەرگە جاتقىزىپ الىپ ەسكەرلەردٸ تەپكٸلەۋٸ ارمييا دەگەن ينستيتۋتتى ەزٸپ, قورلاۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەندٸگٸدە ارمييا زور جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزٸنە الا المايدى, سەبەبٸ ٶزٸنە دەگەن مورالدىق سەنٸمٸنەن, ەلگە دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸنەن, باسقا دا ەتيكالىق مەسەلەلەرٸنەن ايىرىلىپ قالعان سەكٸلدٸ.
بٸلٸمٸن, ٸلٸمٸن سولدىرىپ, كٸتاپحاناسى ٶرتەلگەن ەل ۇزاققا بارا ما?
ونىڭ ٷستٸنە دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردىڭ دا شاماسى بٸتتٸ. باسپاسٶز, پارتييا, بٸرنەشە مىڭنان استام ۇيىمدى جاۋىپ تاستادى. قانشاما بٸلٸم وشاقتارى جابىلدى. قازاقستاندا تٷركييانىڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸن كٶپ ادام دۇرىس بٸلمەيدٸ. مىسالى, تٷركييانىڭ ماقتاناتىن تۇسى بٸلٸم سالاسى ەدٸ. بٷگٸنگٸ ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتكەن بازاردا جٷرگەن ارباكەشتەر ەمەس. بۇلار بٸرنەشە «نوبەل» سىيلىعىن حيمييا, فيزيكادان الىپ ٷلگەردٸ. مەنتالدى ماتەماتيكانى ويلاپ تاپقان — تٷرٸكتٸڭ ازاماتى. تٷركييا ٷشٸن بارىن بەرگەن وسى ازاماتتار ەمەس پە? تٷرٸكتەر ارزان تاۋار نەمەسە شەتەل تاۋارلارىنىڭ ەتيكەتكاسىن قايتا جاساپ شىعاراتىن ۇلت ەمەس. ينتەللەكتۋالدى دەرەجەگە شىققان ۇلت. 1870 جىلدارى سادوۆىي دەگەن مەكەننٸڭ قاسىنداعى سوعىستان قايتقان بيسمارك: «بۇل سوعىستى جەڭگەن نەمٸستٸڭ ەسكەرٸ ەمەس, قاراپايىم نەمٸستٸڭ مۇعالٸمٸ» دەگەن. تٷركييادا بۇرىن جاسالعان قادامدار, ەسٸرەسە بٸلٸم سالاسىنداعى رەفورمالار, حالىقتىڭ ٶرەسٸ, ساناسىن كٶتەردٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ «تٷرٸك مەنەندجمەنتٸ» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. قازٸر ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن قوناقٷيٸنە, مەيرامحاناسىنا, عىلىمي نە تەحنولوگييالىق ورتالىقتارىنا بارساڭىز, كەم دەگەندە بٸر-ەكٸ تٷرٸك ازاماتىن كٶرەسٸز. «تٷرٸك مەنەدجمەنتٸ مىقتى» دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. وسىعان جەتكٸزگەن كەشە عانا جۇمىستان شىعارىلعان تٷرٸكتٸڭ عالىمدارى, دەكاندارى ەمەي كٸم سوندا?! ەكٸنشٸدەن, بۇل رەفورمالار «تٷرٸك مەنەدجمەنتٸن» ەكسپورتقا شىعاردى. مىسالى, مىقتى ينجەنەرلەردٸ شەتەلدەن شاقىرىپ الساق, تٷركييا كەرٸسٸنشە ەلەمگە شىعارادى. ەلەمدەگٸ كەز كەلگەن قيىن, ٶتە كٷردەلٸ قۇرىلىستىڭ باسىندا تٷرٸك كومپانييالارى جٷرەدٸ. ولار رەسەي, اقش, ەۋروپا, افريكادا دا بار. كەزٸندە قالىپتاسقان بٸلٸم بەرۋ سالاسى تٷركييا ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸنە ناقتى جەمٸسٸن بەردٸ. مىسالى, قازاقستاندا جوو-ن بٸتٸرگەن ماماندى ەلەمنٸڭ الپاۋىت كومپانييالارى «ينجەنەر بول, باس ينجەنەر بول, ەكونوميست بول, زاڭگەر بول» دەپ شاقىرا ما? جوق. تٷركيياداعى ادام كاپيتالى بازاردا جٷرگەن ارباكەش نەمەسە جۇما نامازىنا جينالاتىن «ساقالدىلار» سانىمەن ەمەس, ۇلتتىق ەليتانىڭ, بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ, سٶز بەن وي ەركٸندٸگٸنٸڭ ساپاسىمەن ٶلشەنەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٶپتەگەن ٸسكەر تٷرٸك ازاماتتارى, ازاماتشالارى, بٸلٸم, عىلىم سالاسىندا قىزمەت اتقارعان ماماندار ەۋروپاعا كەتٸپ جاتىر. ازاماتتىق الىپ جاتقاندار بار. يسلامداندىرۋ ساياساتى دٸني مەسەلەنٸ ۋشىقتىرا بەرەتٸن بولسا, كەشەگٸ بار بوستاندىقتان, ەركٸندٸكتەردەن باس تارتاتىن بولساق, كەتەمٸز دەگەن تالاي تەحنوكراتتار وتىر. شىن مەنٸندە, ەلدٸ دامىتىپ جاتقان سولار. شارتتارىن جاساعان, ويىن ەرەجەسٸن قالىپتاستىرعان, تٷركيياعا ينۆەستيتسييا تارتۋ مٷمكٸندٸك جاساعان سولار. ەردوعان ٶزٸنٸڭ ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كٶبٸنە اۋىلدى جەردەن قالاعا كەلٸپ جاتقان مارگينالدى توپتارعا, دٸني توپتارعا, بوسقىندارعا ارقا سٷيەپ وتىر. مۇنىڭ ٶزٸ تەرٸس ساپا بەرەتٸنٸ انىق. ٶيتكەنٸ ەردوعان — پوپۋليست ساياساتكەر. ول ەڭ الدىمەن ٶزٸنٸڭ ەلەكتروتىنا ۇنايتىن قادامدارعا باراتىنى انىق. سوڭعى اي ٸشٸندە ازان شاقىرىپ, كٸتاپحانالاردى ٶرتەيٸك دەگەن مولدالاردى ەستٸدٸك. سودان كەيٸن كٸتاپ دٷكەندەرٸ دە ٶرتەلدٸ. ول نەنٸ كٶرسەتەدٸ? ەلدە رەاكتسييا باستالىپ جاتىر. شىن مەنٸندەگٸ رەاكتسييا. كەشەگٸ تىرناقشانىڭ ٸشٸندەگٸ جەڭٸسكە جەتكەن توپتار كٶشەدە جٷرگەن سيرييالىق بوسقىندار, عىلىمعا, بٸلٸمگە, ٶركەنيەتكە قارسى توپتار باسقا قوعامدىق ينستيتۋتتارعا قىسىم كٶرسەتٸپ وتىر. كەشەگٸ قۋىلعان 100 مىڭ ادام نە ٸستەيدٸ?
— بايقاساڭىز, ٶزٸڭٸز ايتپاقشى, «تٶڭكەرٸسسىماقتىڭ» كەسٸرٸنەن 100 مىڭنان استام ادام جۇمىستان شىعارىلدى, تۇتقىندالدى. بارلىعىن «گٷلەنشٸ» دەگەن جەلەۋمەن شەتتەتتٸ. جازىقسىز جەيتٸن نانىنان ايىرىلىپ وتىر. الايدا ەشقايسىسى ٷكٸمەتكە قارسىلىق تانىتىپ, تەرتٸپسٸزدٸك جاساعان جوق. الاڭعا, ميتينگٸلەرگە شىققان جوق.
— بۇلاردى ٶتە جۇمساق ينتەلليگەنتسييا دەپ ايتۋعا بولادى. بۇلاردىڭ ەكٸ رەاكتسيياسى بار: نە تۇيىقتالىپ قالادى, نە شەتەلگە كەتەدٸ. جۇمىستان شىعارىلعان پروفەسسورلار شەتەلدە وپ-وڭاي جۇمىس تابا الاتىن ازاماتتار. تٸپتٸ ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقستاندا دا جۇمىس تابا الادى. تٷركييانىڭ بٷگٸنگٸ ينتەللەكتۋالدىق احۋالىن تٶمەندەتٸپ جٸبەرمەسە, ارتىق قىلماسى انىق. قاشان دا عىلىمى قۋدالاۋعا تٷسكەن ەل ەكونوميكالىق, ساياسي تۇرعىدان قۇلدىرايتىنى بەلگٸلٸ. ەردوعان — ينستينكتٸلٸ ساياساتكەر. ٶز بيلٸگٸنٸڭ قاي جەردە باستالىپ, قاي جەردە اياقتالاتىنىن جاقسى بٸلەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ ارمانداعان بيلٸگٸن قۇرۋعا قارسى كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸندەردٸ تٷسٸندٸ. ارمييا ەدٸ, ونى قۇرتتى. سونىمەن قاتار جويىلعان ينستيتۋتتىڭ بٸرٸ — سۋديالار مەن زاڭگەرلەر. جوعارعى سوت, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس اتاتٷرٸك يدەيالارىن ٸسكە اسىرعان توپتار بولاتىن. قوعامنىڭ بٸر قوزعاۋشى كٷشٸ بولاتىن. دەلەلسٸز جۇمىستان شىعارۋ, قارا تٸزٸمدەرگە ەنگٸزۋ, تٷرمەگە قاماۋ — ٷلكەن دەستٷر قالىپتاستىرۋشى, ۇرپاق قالىپتاستىرۋشى تاپتى الىپ اياققا تاپتاۋ, ەڭ مارگينال دەگەن توپتاردىڭ بيلٸككە جەتكەندٸگٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ەسٸڭٸزگە سالا كەتەيٸن, 17-جىلى تٶڭكەرٸستەن كەيٸن بيلٸككە كەلگەن مۇجىقتار نە ٸستەدٸ? ۇلتتىق ەليتاسى بولىپ تابىلاتىن كەشەگٸ ەڭ مىقتى دەگەن باي, شونجار, عالىم دەگەندەردٸ قۋدالاپ, جوققا شىعاردى. ول كەشەگٸ رەسەي يمپەريياسىن اسپانعا شىعارىپ جٸبەرگەن جوق. ستاليننٸڭ قاتقىل, كٷشپەن جاساعان مودەرنيزاتسيياسى لەنيننٸڭ قاتەلٸكپەن جاساعان مودەرنيزاتسيياسىن ورىنعا قويۋ ٷشٸن جاسالدى عوي. ٶزٸنە قارسى كەلگەندەردٸ قىرىپ جويۋ, اياقتان باسۋ تاعىسىن تاعى. ستالين مودەرنيزاتسيياسى تٷپتٸڭ تٷبٸندە اتوم بومباسىن جاساۋعا مٷمكٸندٸگٸ جەتتٸ. بٸراق ونىڭ قانداي قيياناتپەن, قانداي قانمەن كەلگەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. 50 ملن. ادامدى جوق قىلۋمەن جەتەتٸن مودەرنيزاتسييا مودەرنيزاتسييا ەمەس. سونىڭ نەتيجەسٸندە كەڭەس وداعى ىدىرادى, الدامشى دٷنيەلەرگە اينالدى. عىلىم مەن مەدەنيەتٸن ۇستاپ وتىرىپ دامۋ مەن كٷشپەن دامۋ ەكەۋٸ ەكٸ تٷرلٸ نەتيجە بەرەدٸ. ەكونوميكالىق تۇرعىسىنان تٷركييا ساۋد ارابيياسىنان دا اسىپ تٷسكەن بولاتىن. ول تازا بيزنەستٸڭ, ول تازا كەسٸپكەرلەردٸڭ جەكە ىنتاسىنىڭ ارقاسى بولاتىن. تٷركييادا ەشقانداي شيكٸزات كٶزٸ جوق. تۋريزم دۇرىس جولعا قويىلعان. ەندٸ تەرروريزم قايتا-قايتا ورىن الار بولسا, ول دا جويىلادى.
«تەرروريزم ويىنى» مەملەكەتكە جاقسىلىق ەكەلمەيدٸ
— تٷركييادا بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە بٸرنەشە تەررورلىق اكتٸلەر ورىن الدى. ٶتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا باستالىپ, سوڭعىسى «اتاتٷرٸك» ەۋەجايىندا بولدى. جاستار ۇيىمى ۇيىمداستىرعان ەرٸ وپپوزيتسييالىق پارتييانىڭ ميتينگٸلەرٸندە قاراپايىم حالىققا قارسى جارىلىس بولدى. 97 ادام ٶلگەن انكاراداعى تەراكتىنى بٸلەمٸز. وسىدان كەيٸن وپپوزيتسييالىق پارتييالار سايلاۋالدى جيىندارىن دا ٶتكٸزگەن جوق. قورىقتى. ال 1 قاراشادا پارلامەنت سايلاۋى ٶتكەن ەدٸ. ستامبۇلداعى «سۇلتان احمەت» مەشٸتٸنٸڭ الدىندا بولعان ەرٸ تاكسيمدە بولعان تەررورلىق وقيعالار تۋريستەرگە (گەرمانييا, انگلييا) باعىتتالدى. تٷركييا ۇلى ۇلتتىق مەجٸلٸسٸندە وپپوزيتسييالىق پارتييالار 21 رەت تەررورلىق اكتٸلەردە زەرتتەپ, زەردەلەۋ ٷشٸن ۇسىنىس جاساعان. تٸپتٸ كٷردتەردٸڭ پارتيياسىنىڭ ٶزٸ 7 رەت ۇسىنىس جاساعان. الايدا «اك پارتييا» دەپۋتاتتارى داۋىسىنىڭ كٶپشٸلٸگٸمەن بۇل ۇسىنىستار كەرٸ قايتارىلعان. نەگە? ەندٸ وسى كٷندەرٸ تٷركييانىڭ الاڭدارى ادامدارعا تولى. الايدا تەررورلىق اكتٸلەر تٸركەلگەن جوق. فرانتسۋز بارلاۋ قىزمەتكەرلەرٸ تٷركييادان سيريياعا جٷزدەگەن يشيم تەرروريستەرٸنٸڭ ٶتكەندٸگٸن مەلٸمدەدٸ. تەرروريزم ٶز ميسسيياسىن اياقتادى ما?
— تاريحتا ەشنەرسەنٸ جاسىرىپ ۇستاۋ مٷمكٸن ەمەس. ەرتە مە, كەش پە بارلىعى شىعادى. بيلٸككە جەتۋ ٷشٸن, ٶز بيلٸگٸن ساقتاۋ قالۋ ٷشٸن قيياناتقا دايىن ادامدار بولادى. يشيم-گە كەلەتٸن بولساق, ونىڭ ارتىنان بٸرنەشە الپاۋىتتار شىعادى. تٷركييا, رەسەي, باتىس ەلدەرٸنٸڭ ارنايى قىزمەتتەرٸنە تٸرەلەتٸنٸ انىق. بٸز مىنانى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. مەملەكەتتٸك يدەولوگييا بٸر بٶلەك بولادى, ارنايى قىزمەتتٸڭ پسيحولوگيياسى مەن فيلوسوفيياسى باسقاشا بولاتىن سيياقتى. ولاردىڭ ٶز ويىندارى, تٷسٸنٸك پايىمدارى بار. اشىق ەمەس, استىرتىن جٷرگٸزٸلەتٸن شارۋالار. كەيبٸر ەلدەر تەرروريزم ارقىلى ٶز مەسەلەسٸن شەشكٸسٸ كەلەدٸ, باسقا ەلدٸ مۇقاتقىسى كەلەدٸ. مىسالى, سيريياداعى حالىقتى, ونىڭ ٷكٸمەتٸن, تاريحىن, مەدەنيەتٸن, ەكونوميكاسىن ەلەپ, ەسكەرٸپ وتىرعان بٸرەۋ جوق. مۇنداي ويىنعا باسىڭدى تىقتىڭ با, ول سەنٸ باسىڭمەن قوسىپ جۇتادى جەنە سول ويىننىڭ ەرەجەسٸمەن, پسيحولوگيياسىمەن ٶمٸر سٷرە بەرەسٸڭ. بۇل كەز كەلگەن مەملەكەت ٷشٸن جاقسىلىق ەكەلمەيدٸ. ال تٷركييا سەكٸلدٸ ەسكەرٸ مىقتى ەلدٸڭ شەكاراسىنان يشيم تەرروريستەرٸنٸڭ سيريياعا ەمٸن-ەركٸن ٶتۋٸ, كٸرٸپ-شىعۋى بۇل ويىنعا قاتىستىلىعىن بٸلدٸرەدٸ. تٷركييانىڭ اسادقا قىسىم كٶرسەتەمٸن دەگەن ويىنى اينالىپ كەلگەندە وسى عوي.
— تٷركييا ەلشٸلٸگٸ تٷركييا ارقىلى سيريياعا كەتكٸسٸ كەلەتٸن قازاقتاردى توقتاتۋ ٷشٸن ەرەكەت ەتۋدٸڭ ورنىنا, بٷگٸنگە دەيٸن ەلدٸڭ يميدجٸنە جۇمىس ٸستەپ كەلگەن, 25 جىلدا تيتتەي جامانشىلىق جاساماعان قازاق-تٷرٸك ليتسەيلەرٸن جاپقىسى كەلەدٸ. بۇعان قالاي قارايسىز?
— بۇنى ەندٸ تازا شيزوفرەنييا دەۋگە بولادى. اتالمىش «تٶڭكەرٸسسىماقتى» ەزەزٸل-جىندار جاساعان دەپ جاتىر عوي. بۇنى انكارانىڭ ەكٸمٸ ايتىپ وتىر. بۇل دەگەنٸڭ يرراتسيونالدى, قيسىنعا كەلمەيتٸن, راتسيونالدى 
— قانشالىقتى گٷلەندٸ تانيتىنىڭىزدى بٸلمەيمٸن, ەلەم جۇرتى گٷلەننٸڭ تەرروريزمدٸ قولدامايتىنىن, ونى تەرٸسكە شىعاراتىنىن جاقسى بٸلەدٸ. ەڭ العاش «مۇسىلمان تەرروريست بولا المايدى, تەرروريست مۇسىلمان بولا المايدى» دەپ ايتقان عۇلاما. ححٸ عاسىردىڭ ەڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارىنىڭ بٸرٸ تەرروريزم ەكەنٸ بەلگٸلٸ. تەرروريزمدٸ سٶزٸمەن دە, ٸسٸمەن دە ايىپتاۋشى تۇلعاعا باعىتتالعان قارسى شابۋىل بولۋى مٷمكٸن بە?
— گٷلەندٸ جەكە باسىم تانىمايمىن. بٸر-ەكٸ كٸتابىن, 20-عا جۋىق ماقالالارىن وقىعانمىن. تٸپتٸ ونى ماقتاعان دا, سىناعان دا ەڭبەكتەردٸ وقىدىم. مەن ونى ساياساتكەر ەمەس, ويشىل, فيلوسوف رەتٸندە قابىلداپ وتىرمىن. گٷلەننٸڭ نەگٸزگٸ يدەياسى ورتا ازييادا باستاۋ العان, سوسىن ەلەمگە تارالعان جەديدتٸك مەكتەپكە جاقىن. بٸلٸم سالاسىن جەتٸلدٸرۋ, ەلەمنٸڭ زاماناۋي بٸلٸم عىلىمىن مەڭگەرۋ كەرەك, ەلەمگە اشىق بولۋ كەرەك, بٸلٸم جٷيەسٸ دٸنگە قايشى ەمەس, بٸلٸم مەن دٸندٸ ۇشتاستىرۋعا بولادى, جاڭا ەليتالىق ساپا جاساپ شىعارۋ بولادى, بٸلٸمٸ دٸنٸنە, دٸنٸ بٸلٸمٸنە, بولمىسىنا قايشى كەلمەيتٸندەي بٸلٸمدٸ ۇرپاقتى, وسىنداي بٸلٸم جٷيەسٸن ارقىلى تۇلعانى دايىنداپ شىعارۋعا بولاتىن ەليتوكراتييالىق يدەيا دەپ ايتۋعا بولادى. مەنٸڭ جاقسى كٶرەتٸن باۋىرلارىم, قارىنداستارىم قتل بٸتٸرٸپ شىقتى. تٷرلٸ كومپانييالاردا, باسپاسٶزدە, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردە جٷر.اراق ٸشپەيدٸ, تەمەكٸ شەكپەيدٸ. مەدەنيەتتٸ. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ قتل عىلىمي بٸلٸمٸ جەتٸستٸكتەرٸن جىر عىپ ايتىپ جاتىر. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٷكٸل ەلەمدەگٸ حالىقارالىق, دٷنيەجٷزٸلٸك وليمپيادالاردا حيمييا, فيزيكا, بيولوگييا, ينفورماتيكا, ماتەماتيكا بويىنشا قازاقستاندى ەلەمگە تانىتىپ جٷرگەن وسى قتل وقۋشىلارى. ۇجىمدىق تۇرعىسىنان الساق, ٶتە جاقسى بٸلٸم تەحنولوگيياسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. وسىنى جاساپ شىعۋعا گٷلەننٸڭ تٸكەلەي قاتىسى بولسا, گٷلەنگە ەسكەرتكٸش قويۋعا بولادى. ەسٸرەسە تٷركييادا. ودان ۇيالاتىن ەشنەرسە جوق. بٸلٸم مەن تەربيەنٸ ۇشتاستىرا بٸلگەن وقۋ جٷيەسٸن جوققا شىعاراتىن بولساق, تٷركييانىڭ ٶزٸن دە جاقسىلىققا اپارمايدى. تٷركييا تاكسيم الاڭدارىندا تۇرعان اگرەسسيۆتٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ ايتارىمەن جٷرە بەرسە, ۇزاققا بارمايدى. الاڭدا ويناپ جٷرگەن «ساقالدىلار» سەكٸلدٸ توبىردىڭ ٶزدەرٸنە جاققان كەزدە اسپان قىلادى, جاقپاي قالعان كەزدە جەر قىلادى. جاساماعاندى جاسايدى.
«تٶڭكەرٸسسىماقتىڭ» ارتىندا ارانداتۋ تۇرۋى مٷمكٸن
— تٷركيياداعى سوڭعى وقيعانى «تٶڭكەرٸسسىماق» دەپ باعا بەرٸپ وتىرسىز. وسى جايلى نە ايتاسىز?
— ساياساتتىڭ باستى مٸندەتٸ — بولعان مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانۋ. ەردوعان وسى مٷمكٸندٸكتٸ جاقسى پايدالاندى. مەنٸڭ جەكە نۇسقام بىلاي: ەسكەرلەردٸ اراسىندا ەكٸ-ٷش پولك پا, ارى كەتسە 10-15 مىڭ ادام شىعار, ورتا وفيتسەرلەر تۇسىندا ەڭگٸمە جٷرگەن. ەردوعاننىڭ جاساپ جاتقان ٸستەرٸنە ٶز قارسىلىقتارىن ايتا باستاعان. ورتا دەڭگەيلٸ وفيتسەر دەگەنٸمٸز — تەرتٸپپەن جٷرەتٸن ادامدار. ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋ قابٸلەتتەرٸ جوعارى بولا بەرمەيدٸ. ٸشٸندە گەنەرالدار بولعان جوق, كٶبٸنەسە پولكوۆنيك مايورلار. بۇنى تٷركييانىڭ بارلاۋ قىزمەتٸ بٸلٸپ قويىپ, ەردوعانعا جەتكٸزگەن. ارى كەتسە ٷش پولكتىڭ بيلٸكتٸ الىپ قالۋى ىقتيمال دەگەن. ەردوعاننىڭ وسى بٷلٸكتٸ كازارمادان شىعارماي تۇنشىقتىرۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸ بولدى. تەك وسىنى پايدالانىپ, بارلىق مەسەلەمٸزدٸ شەشٸپ المايمىز با دەپ ويلاعان بولۋ كەرەك. ەسكەري تٶڭكەرٸس بولماي جاتىپ, مىڭداعان ادامدى ارنايى دايىنداعان, قىسقاسى, بٷكٸل جٷيەسٸن جاساپ قويعان. ەسكەرلەردٸڭ كٶبٸ تٶڭكەرٸس جاساۋعا, حالىققا وق اتۋعا شىقپاعاندىعى كٶرٸنٸپ تۇر. وقتارىنىڭ كٶبٸ جاساندى. تٸپتٸ بۇنى پروۆوكاتسييا جاساۋعا بولادى. ەسكەرلەرگە «سەندەر نە ٸستەپ جٷرسٸڭدەر, اتاتٷرٸكتٸڭ يدەيالارىن قولدامايسىڭدار ما!» دەپ ارانداتۋعا دا بولادى. ونى دا جوققا شىعارمايمىز. مۇنىڭ ارتىندا ٷلكەن ارانداتۋ تۇرعانى انىق. ول ەرتە مە, كەش پە, بەرٸبٸر شىعادى. كەز كەلگەن ساياسي ەكونوميكالىق ٷردٸستە كٸمگە پايدالى, جەمٸسٸن كٸم كٶردٸ دەگەن سۇراقتى قويۋعا بولادى عوي. بٸردەن-بٸر عانا جاۋاپ, ول — ەردوعان. بٷكٸل ارمييا قوسىلىپ جاساعان بولسا, ەردوعاننىڭ تىرپ ەتۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولماس. كٶبٸنە-كٶپ گەنشتابتىڭ نەمەسە قۇرلىق كٷشتەرٸنٸڭ باسقارۋشىسى جاسايتىن. بولماي قالعان تٶڭكەرٸستٸڭ نەتيجەسٸندە ەردوعان ٶزٸنٸڭ بارلىق جاۋلارىن جەرمەن جەكسەن ەتتٸ. كٸشكەنە دە بولسا قارسىلىق تانىتقان ينستيتۋتتاردى تاراتىپ جٸبەردٸ. زاڭگەرلەر كەتتٸ, سۋديالار جوق, ارمييا بٸتتٸ. باسپاسٶزٸ قالمادى. ال ەردوعاننىڭ ٶزٸ جەك كٶرەتٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى بيلٸگٸن ساقتاپ قالعانى كٷلەتٸن جاعداي. كەرتارتپا كٷشتەردٸڭ ەليتانىڭ باسىنا, بٸلٸم, عىلىمنىڭ باسىنا كەلە بەرەتٸن بولسا, بٷگٸنگٸ ەكونوميكالىق ٶسٸم ارمانعا اينالادى. ال
ەردوعاننىڭ ٶز بيلٸگٸن كٷشەيتۋ قادامى تٷركييا قوعامىنداعى بٶلٸنٸستەردٸڭ بٸرەۋٸن دە جويعان جوق. سول بٶلٸنٸستەر, اراعا تٷسكەن سىنا قايتا تەرەڭدەي باستادى. بۇل مەملەكەتتٸڭ ىدىراۋىنا, مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندەگٸ سەپاراتيستٸك, ەكسترەميستٸك كٷشتەردٸ جانداندىراتىن سەكٸلدٸ. بۇدان كەيٸن دە ەدٸل سايلاۋ بولادى دەپ ايتۋ قيىن.
— رەسەي ۇشاعى قۇلاعان كەزدە الدىمەن ەردوعان, كەيٸننەن دەۋٸتوعلى «بۇيرىقتى مەن بەردٸم» دەپ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ جارىسا ايتىپ جاتتى. ەردوعان ەزٸربايجاندا «ەۋە كەڭٸستٸگٸن قايتا بۇزسا, قايتا قۇلاتامىز» دەپ مەلٸمدەمە جاسادى. رەسەي جاقتان ەكونوميكالىق قىسىم كٷشەيگەننەن كەيٸن ەردوعان «بٸلمەي قالدىق, بٸلسەك, باسقاشا قادامعا باراتىن ەدٸك» دەپ, رايىنان قايتتى. كەشەگٸ «تٶڭكەرٸسسىماقتا» بٷلٸكتٸ جاساعانداردىڭ اراسىندا سول ۇشقىشتار دا بار دەپ ايتىلدى. مينيستر چيمچەك بۇيرىقتىڭ دەۋٸتوعلى بەرمەگەنٸن ايتتى. كەيٸننەن ەكس-پرەمەر-مينيسترٸ دەۋٸتوعلى «بۇيرىقتى مەن بەردٸم» دەپ قايتا مەلٸمدەدٸ. قىسقاسى, تٷركييا بيلٸگٸندە پرينتسيپسٸزدٸك, جالتاقتىق, ەكٸجٷزدٸلٸك بايقالدى. ال ۇشاق قۇلاعان سەتتە قازاق قوعامىنىڭ ٸشٸندە تٷركييانى جاقتايتىنداردىڭ كٶپ بولعانى, زييالى قاۋىمنىڭ ٸشٸنەن قولداۋ تابىلعانى كٶرٸندٸ. الايدا «كەشٸرٸم سۇراعانداي» امال جاساپ, رەسەيمەن قايتا تٸل تابىستى. 8 تامىزدا پۋتينمەن رەسەيدە كەزدەسەتٸنٸ جايلى ايتىلىپ جاتىر.
— دەۋٸتوعلى قانشا دەگەنمەن مەملەكەتشٸل ادام. ەردوعاننىڭ قاسىنداعى اقىلدى ادامداردىڭ بٸرٸ ەدٸ. وسى ويىنعا ەرٸپ كەتە بەرسە, الدىمەن ەلدٸڭ, ەسكەردٸڭ قادٸرٸن تٷسٸرٸپ الاتىنىن تٷسٸندٸ. ٶيتكەنٸ مەملەكەتتٸڭ زاڭى بويىنشا ەسكەرگە, باس شتابقا بۇيرىق بەرەتٸن — پرەمەر-مينيستر. ەكٸنٸڭ بٸرٸ ٶزٸ قالاعانداي وق اتىپ, ۇشاقتاردى قۇلاتا بەرسە, نە بولادى? قانشا دەگەنمەن بۇل ەل ناتو-نىڭ مٷشەسٸ. ەرتەڭ ناتو ەلدەگٸ جاعدايدى بٸراز ەلدەردٸ سەسكەندٸرٸپ وتىر عوي. مۇنداي ساياساتپەن تٷرٸك ارميياسىندا ادام قالمايدى. دەۋٸتوعلى وسىنىڭ بارلىعىنى ەسكەرٸپ وتىر. جەنە بۇنى ازاماتتىق دەپ ايتۋعا بولادى.
— تٷرٸك ەلٸن بولاشاقتا قالاي ەلەستەتەسٸز?
— 10 جىل بۇرىن تٷركييانى ماقتانىشپەن ايتاتىن ەدٸك. اتاتٷرٸكتٸڭ مۇراتى — مىزعىماس مۇرات. مەڭگٸلٸك مۇرات دەپ كەلدٸك. ەندٸ بٷگٸنگٸ جاعدايدى قاراڭىز. ەڭ الدىمەن ول ەلەم ەلدەرٸمەن تەڭ دەرەجەدە يىق تەڭەستٸرٸپ تۇراتىن دەموكراتييالى مەملەكەت بولاتىن. وسىنداي تٷركٸ مەملەكەتٸ بولۋى باسقا دا تٷركٸ مەملەكەتتەرگە باعدارشام بولاتىن. تٷرٸكتەگٸ پارلامەنتتٸك جٷيەنٸ نەگە قۇرا سالمايمىز دەپ ويلايتىن ەدٸك. باسپاسٶز بوستاندىعىن نەگە الىپ كەلە سالمايمىز دەيتٸن ەدٸك. ال ەندٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ ونى نەمەن ماقتايمىز? بالتىق ەلدەرٸنٸڭ بٸردەن دەموكراتييالىق جولعا تٷسٸپ كەتۋٸ شۆەتسييا, فينلييانديياسەكٸلدٸ ٶزدەرٸنە تۋىس ەلدەردٸڭ بولۋى ەسەر ەتتٸ. مودەرنيزاتسييا تەوريياسىندا وسىنداي ەرەكشەلٸكتەر بار. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە سولتٷستٸك كورەيا مەن وڭتٷستٸك كورەيا بٸرٸگەدٸ. بٸر ۇلت قوي. وڭتٷستٸك كورەيانىڭ ٷلگٸ بولاتىنى انىق. دامۋدىڭ كٸلتٸ سوندا سەبەبٸ. سول سەكٸلدٸ تٷركيياعا كەزٸندە بٸزدٸڭ دە قىزىعۋشىلىعىمىز بولعان. كەزٸندەگٸ اۋعانستاندى, يراندى الىڭىز. زايىرلى مەملەكەت بولدى. قازٸرگٸ اۋعانستان مەن يراننىڭ جاعدايى مٷلدەم بٶلەك. تٷركييا دەل بٷگٸنگٸ جولىمەن كەتەتٸن بولسا, تٷبٸ بٸر تەوكراتييالىق جاعدايعا الىپ كەلەدٸ نەمەسە كٶتەرٸلٸس بولىپ, تاعى دا داعدارىسقا ۇشىرايدى, يا يران سەكٸلدٸ دامۋى مٷمكٸن. يراننىڭ ەليتالارى جاقسى. ول بٸرەۋگە ۇناۋى, بٸرەۋگە ۇناماۋى دا مٷمكٸن. ال بٷگٸنگٸ يران 85-جىلعى كەڭەس وداعىن ەلەستەتٸپ تۇر. ارى قاراي نە بولارى بەلگٸسٸز. ەيتەۋٸر يراننىڭ ەلەمگە اشىلىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ال تٷركييا كەرٸسٸنشە تٶرت توپقا بٶلٸنٸپ العان سەكٸلدٸ: جيحادشىلار, كٷردتەر, سولشىلدار جەنە ۇلتشىلدار. ەرتەڭ بٸر جاعاجايدا بٸر جارىلىس بولسىن, بٷگٸنگٸ تۋريستٸڭ بٸرەۋٸ دە قالمايدى. باسقا بٸر نەرسە بولسىن, بيزنەس قاشا باستايدى. بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە عىلىمي ساپاسى تٶمەندەپ جاتقاندا بيزنەس جاساۋ قيىنعا تٷسەدٸ. بٷگٸنگٸ تٷركيياعا جانىم اشيدى. قازٸرگٸ باعىتى كٶڭٸلٸمە قونبايدى. بولاشاعىنا دەگەن ٷلكەن قورقىنىش پەن الاڭداتۋ تۋعىزىپ وتىر.
— تٷركٸ ەلەمٸ دەگەندە ەكٸ مەملەكەت كٶزگە تٷسەدٸ. بٸرٸنشٸسٸ — قازاقستان. وعان سەبەپ ەلباسىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىن ايتۋعا بولادى. تٷرٸك ينتەگراتسيياسى ٷشٸن بٸراز ٸستەرگە مۇرىندىق بولدى. ەكٸنشٸسٸ وسى تٷركييا ەدٸ. ابدۋللاھ گٷلدٸڭ كەزٸندە بٸراز قادامدار جاسالدى. قازٸر شە? بولاشاقتا تٷركٸ دٷنيەسٸ, تٷركٸ ينتەگراتسيياسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى سٶز قوزعاي الامىز با?
— تٷركييادا ٶتەتٸن تٷرلٸ فورۋمداردا ەردوعان مەن دەۋٸتوعلىنى سىنايتىنمىن. دەۋٸتوعلىنىڭ سىرتقى ساياسي دوكتريناسى جوققا شىقتى. اينالاسىنداعى كٶرشٸلەرٸمەن ۇرىسىپ بٸتتٸ. اقىرىنداپ دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تىرىسىپ جاتىر. ول قانشالىقتى تٷركييانىڭ مٷددەسٸنەن تۋىندايدى دەگەن وي عوي. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە نەووسماندىق يدەولوگييا دەگەن — ۋتوپييا.تٷركييا كەشە عانا اراب ەلدەرٸنە وتارشى بولدى. قازٸرگٸ ارابتار باسقا. ەڭسەسٸ كٶتەرٸلگەن, ەليتاسى, مٸنەزٸ قالىپتاسقان, ەكونوميكاسى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر. قايسىسى كەشەگٸ وتارشىنى باسىنا كٶتەرەدٸ? قايسىسى نەووسمانيزمدٸ قولدايدى? وسىنداي ەلدەرگە رۋحاني كٶشباسشى بولامىز دەۋٸ ارتىق نەرسە. ەگەر تٷركييا ەلەمنٸڭ كٶشباسشىسى بولعىسى كەلسە, ەلەمدٸك دەرجاۆالاردىڭ قاتارىنا قوسىلعىسى كەلسە, الدىمەن ٶزٸنٸڭ اعايىن-تۋعاندارىن تٷگەندەپ الۋى كەرەك قوي. سٸز ٶزٸڭٸز سوڭعى كەزدەرٸ ەردوعاننىڭ تٷركٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا دۇرىس سٶيلەگەن سٶزٸن ەستٸپ كٶردٸڭٸز بە?
— جوق, ەلبەتتە.
— ابدۋللاھ گٷلدٸڭ كەزٸندە ازىن-اۋلاق پٸكٸرلەردٸ ەستٸپ قالاتىنبىز. ال بٷگٸنگٸ ساياسي ەليتانىڭ, ساياسي ٷكٸمەتتٸڭ تٷركٸ مەسەلەسٸنە شورقاقتىعىن جاقسى بٸلەمٸز. تٷركييا ٷشٸن تٷركٸ دٷنيەسٸ مەسەلەلەرٸ سىرتقى ساياساتتىڭ مارگينالدى بٶلشەگٸ بولىپ قالدى. الدىمەن اعايىنىڭدى تٷگەندەپ ال, ٶز دەرەجەڭە دەيٸن كٶتەر, تٷركٸ دٷنيەسٸ ٷشٸن ٷلكەن نارىق ورنات, سول ارقىلى ەلەمنٸڭ دەرجاۆالارىمەن, ساياسي بلوكتارىمەن تيٸمدٸ قارىمقاتىناس جاساۋعا بولاتىن ەدٸ. ال اعايىندى ىسىرىپ قويىپ, ٶزٸڭدٸ عانا جوعارى ساناپ, نەووسماندىق ساياساتپەن ەلەمگە ەڭگٸر تاياق ويناتامىن دەۋ ٷلكەن بٸر تراگەديياعا اپارۋى مٷمكٸن. تٷركٸ حالقى باۋىرىمىز, جانىمىز اشيدى. بٸزدٸڭ ەليتامىزدىڭ باستى ماقساتى — تٷركييانىڭ بٷگٸنگٸ باعىتىنان كەرٸ قايتارۋ, قاۋٸپتٸ جولىنان قايتارۋعا تىرىسۋ. بۇل بٸزدٸڭ اعايىنشىلىق, باۋىرلاستىق پارىزىمىز. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ بەتالىس ەرتەڭگٸ كٷنٸ قيياناتقا, ناسىرعا شاباتىن جولدارعا اپارۋى مٷمكٸن. سول ٷشٸن ىقپال ەتەتٸن ادامدارعا ايتا بەرۋٸمٸز كەرەك, جازا بەرۋٸمٸز كەرەك. «ٸشٸمٸزبەن ەمەس, سىرتىمىزبەن جازالاپ» ايتۋىمىز كەرەك.
— سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان — باۋىرجان كاريپوۆ,
«قازاقستان-ZAMAN» گازەتٸ.
