Aidos Sarym. Qazaqqa qansha kókjiek kerek?

Aidos Sarym. Qazaqqa qansha kókjiek kerek?



«Qazaqstan» ulttyq arnasy tolyqtai rebrending jasap, óz ataýyn jańalap «Qazaqstan» dep aýystyryp, quramyna kiretin barsha qurylymdyq jáne aimaqtyq bólimsheleriniń atyn latyn qarpine kóshirdi. Onyń aldynda mádeniet jáne sport ministrligi janynan qurylǵan «Qasietti Qazaqstan» ortalyǵy elimizdiń respýblikalyq dárejedegi 100 qasietti, qasterli tarihi jáne tabiǵi oryndarynyń tizimin bekitti. Aty dardai «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aiasynda ótkerilip jatqan osy tarihta qalar sharýalardyń el men ult úshin ǵana emes, barsha qazaq úshin úlken mańyzy bar dep oilaimyn. Sebebi bulardyń barlyǵy da árbir qazaq azamaty úshin belgili bir órkeniet kókjiegin ashady, baǵyt pen baǵdar beredi.

Kúndelikti kúibiń tirshilikten bas kótere almai, jan saýǵalap áýpirimdep júrgen árbir zamandasymyzdyń osy sózderdi estip, «Munyń maǵan qandai paidasy bar? Meniń ómirim osynyń bárinen qalai, qanshalyqty ózgeredi?» dep suraq qoiýy zańdy qubylys. Ras, taǵdyrdyń taýqymetin kórip, nesieden kóz asha almaǵan, páter jaldap, erteńgi kúni balasyn mektepke qalai jiberemin dep jan men tán azabyn kóterip júrgen ata-ana úshin munyń bári ǵarysh siiaqty alys ta, túsiniksiz de qubylystar bolyp kórinýi yqtimal. Zańdy, oryndy suraqtar. 

Alaida barlyǵy tek áleýmettik máselege baryp tirele bermeidi. Adamnyń basqa da jan ielerinen basty ereksheligi, adamdy adam qylǵan, basqadan airyqshalaǵan qasieti – oilaý, oilaný, josparlaý, boljaý qabiletiniń bar ekendigi, kúndelikti tamaqpen, ot-sýmen qatar, rýhani azyqtyń da qajettiligi. Olai bolatyn bolsa, osyny bir anyq deitin bolsaq, joǵaryda atalyp ótken sharýalardyń barlyǵy da qazaq azamatynyń jai-kúiine, tynys-tirshiligine, bolmysy men bolashaǵyna tikelei qatysty dúnieler. Sebebi osy istelip jatqan dúnielerdiń barlyǵy derlik elimizdiń aldaǵy ýaqyttaǵy uzaq merzimdi damýynyń baǵdary týraly suraqtarǵa jaýap izdeý, jaýap berý bolyp tabylady. Búgingi kúni, shynyn aitaiyq, «Osy biz qai memlekette ómir súrip jatyrmyz? Bul memlekettiń iesi men kiesi kim? Qandai qundylyqtarǵa negizdelgen memleket quryp jatyrmyz osy?» degen suraqtar árbir esti, oily qazaqty mazalap júrgeni jalǵan emes. Sheneýnikterimizdiń, atqaminerlerimizdiń teris qylyqtary men otarlyq psihologiiasyna qarap, «osylar túbi eldi satyp keteiin dep júrgen joq pa?» dep qalatyn tustarymyz da az emes.

Alashty Arqaǵa kóshirý, latyn qarpine ótý, Qazaqstannyń «Qasietti geografiialyq kartasynyń» jasalýy, qazaq gýmanitarlyq ǵylymdaryna jan bitirý maqsatynda ulttyq aýdarma biýrosynyń qurylýy, Almatyda asharshylyq qurbandaryna, Qyzylordada Mustafa Shoqai atamyzǵa baǵyshtalǵan eńseli eskertkishterdiń boi kóterýi siiaqty kóptegen saýapty sharýalardyń barlyǵy derlik osy mazasyz suraqtarǵa jaýap izdeý, baǵdar berý áreketi. Búgin dáýren keship jatqan memleketimiz – basqa emes, bóten emes, Qazaq memleketi. Ulttyq memleket quryp, shynaiy táýelsizdigi úshin kúresiniń ekinshi kezeńin bastaǵan qazaq qoǵamy men órkenieti. Muny qazaqqa qajetti tarihi kókjiek dep atasaq ábden bolady. Bunyń bári dúiim qazaqqa baǵyshtalǵan signal: bul memleket Qazaq memleketi bolyp tabylady, bola da bermek. Bul jerdiń iesi de, kiesi de qazaq degen signal. Jekelegen adamǵa tarihi kókjiek ne úshin kerek? Bul da bolashaqty boljaý, baǵdar berý. Kemi bul degenimiz – balańdy qazaq mektebine ber, qazaqsha bilim aldyr, qazaq bolyp tárbiele, sebebi erteńderi balań qazaqsha bilmese, básekege qabiletti bola almaidy, zamana kóshinen, memleket talabynan qalyp qoiady degen uzaq merzimdi baǵdar. Búginginiń qiyndyǵy men qiianaty, qylyqsyz kasieti men qiiameti osy bir ómir shyndyǵyn ózgerte almaidy. Bir ǵana derek: 0 jastan bastap 14 jastaǵy Qazaqstan turǵyndarynyń búgingi sany 5 million adamdy qurasa, osylardyń 4,2 milliony nemese 85 paiyzy qazaq balalary. Sonyń ishindegi orys balalarynyń sany 300 myń nemese 6 paiyzyn quraidy. Erteń osy balalar mektep jasynan shyǵyp, neke quryp, ózderi bala taba bastaityn ýaqytta, iaǵni 2025-2030 jyldardyń shamasynda qazaq sany da osy 85 paiyzdy quraidy degen sóz. Buǵan slavian etnostary arasyndaǵy migratsiialyq úderisterdi qossańyz, odan da kóp bolmaq. Zaman da, tarih ta, demografiia da, ainalyp kelgende, qazaq jaǵynda. Bizge keregi – tek tarihi qatelikterge boi aldyrmai, Arqamyzdy tolyq iemdený, basqany emes, óz qazaǵymyzdy qazaq qylý. Mine, tarihi kókjiek degenimiz osy.

Biraq adam balasy tek tarihi kókjiegimen ǵana baqytty ǵumyr keshe almaityny da haq. Qiyndyqtar bolady, bolýy tiis te. Adamzat qiyndyqtarǵa tap bolý, daǵdarystar arqyly ǵana damyp otyrady, shyńdalady, ósedi, órkendeidi. Biraq osy qiyndyqtar men daǵdarystardy moiymai, synbai bastan keshirý úshin adam balasyna, qazaq balasyna basqa da kókjiekterdiń bolǵany abzal. Bolashaǵyn baǵdarlai almaǵan, úmitsiz qara túnekte, basy men aiaǵy joq beiýaqta kún keshken adamnyń ómir súrýge, baq jinaýǵa, bala ósirip, tárbieleýge degen qulshynysy bolmaityny da anyq. Eger bolashaqqa degen úmiti men senimi zor bolsa, adam qandai da qiyndyqtarǵa tózip, olardy jeńe alady. Osy úmit pen senim ony moiymaýǵa, arpalysýǵa itermeleidi, májbúrleidi. Sebebi ómirdiń basty zańy, basty kapitaly, energiiasynyń basty kózi jáne bastaýy – dál osy úmit pen senim. Olar adamnyń óresi ǵana kórip, seze alatyn kókjiekterdiń bolýyna bailanysty.

Taǵy qandai kókjiek bar nemese bolýy múmkin?

Búgingi kúni barsha qazaqtyń bir ǵana uzaq merzimdi kókjiegi bar. Ol – urpaqtyq kókjiek. Bai bolsyn, kedei bolsyn, qazaq bolsyn, shúrshit bolsyn barsha ata-ananyń talap-tilegi men arman-muraty shamamen birdei. Balam ury-qary bolsyn, qyzym jezókshe nemese kóknarshy bolsyn degen áke-shesheni, qudaiǵa shúkir, áli kezdestirgen joqpyn. Báriniń tilegi – balam aman-esen óssin, aýrýǵa shaldyqpasyn, jaqsy balabaqshaǵa baryp, jaqsy mektepti támamdasyn, jaqsy institýt bitirip, oń mamandyq alyp, jaqsy adam kezdestirip neke quryp, maǵan nemere syilasyn degen qarapaiym, máńgilik formýlaǵa saiady. Bul, qarap otyrsańyzdar, kez kelgen qazaq azamatynyń kem degende 25 jyldyq jospary, boljamy, baǵdary. Erteń, arǵy kúni ne bolady eken dep qinalǵan adam úshin bul eń myqty, eń keshendi baǵdar, tuǵyr, tamyr, jákir. Urpaqtyq kókjiek degenimiz osy.

Al aǵymdaǵy biliktiń bilim-ǵylym salasyna qaita-qaita eksperiment jasap, qaita-qaita jalǵan reformalaǵany qazaqty osy kókjieginen aiyrady. Qazaq ultshyldarynyń bilim jáne ǵylym ministri Erlan Saǵadievke qaita-qaita shúiligip kún bermeitini de osy sebepti. Sebebi bilim berý salasy – uzaq merzimdi turaqtylyqty, tártipti, myzǵymas oiyn erejelerin talap etetin sala. Al eger jańa ministr kelgen saiyn osy sala myń qubylyp, myń ózgeretin bolsa, oqýshylardyń, olardyń ata-anasynyń, balalarǵa sabaq beretin muǵalimderdiń mazasy ketedi, sabaqtyń sapasy tómendeidi. Osyny anyq deitin bolsaq, barsha qazaq bolyp bilim salasyna kóńil bólip, ulttyq mámile, ulttyq konsensýs nátijesinde bir sheshimge toqtap, bilim salasyna tynyshtyq bergenimiz mańyzdy. Bilim berý oryndaryn saiasattan alastatý, naýqandardan qutqarý, aqsha jinap kórmege kúshtep kirgizý, resmi gazetke zorlap jazdyrý, sailaý kezindegi saiasi qylmystan arashalap qalýymyz qajet. Ótirik aitqan, sailaýshylardyń daýysyn urlaǵan, joǵaryǵa jaltaqtai bergen muǵalim ult bolashaǵyna tóngen qaýip dep uqqanymyz durys. Balanyń, ata-ananyń kózine tike qarai almaǵan muǵalim balaǵa adami, azamattyq qasiet daryta almaidy, sapaly bilim bere almaidy.

Adam adam bolǵan soń tirshilik etýin qoimaidy. Tirshiliktiń basty baǵyty – biznes jasaý, kásip ashý. Al erteńinen úmiti joq, joǵary jaqqa kim keledi, ol bizneske qalai qaraidy, kásibimdi tartyp almai ma, menshigimdi bopsalamai ma dep qorqynysh-úrei bilegen kásipkerden ne qaiyr? Mundai jaǵdaida esi durys biznesmen investitsiia jasap, kásibin josparlai almaidy. Osy sebepti de kóptegen biznesmenderdiń óz qarajatyn syrtqa shyǵaryp, shetelden múlik alýǵa tyrysýy da, bir jaǵynan, zańdy qubylys. Elimizden sońǵy 25 jyl ishinde kemi 100 milliard dollardyń shetelge ketýi de osy sebepti. Osy kapitaldyń barlyǵy derlik elde qalyp, el igiligine jumys istegenin elestetip kórińizdershi?! Qanshama eńbek orny, qanshama jańa kásip, jańa zaýyt, jańa fabrika ashylar edi. Sebebi de bir: elimizdiń ekonomikasynda qalyptasqan oiyn erejeleriniń jii aýysýy, múlik pen kapitaldyń qorǵansyzdyǵy. Buny ekonomikalyq kókjiek dep ataýǵa bolady. Kásipker qansha jerden patriot bolsa da, aqymaq bola almaidy. Úsh adamnyń bolsa da basyn qosyp basqara bilgen, tirshilik jasap, tabys taba bilgen adamnyń bári de aqymaq emes, aqymaq bolýǵa qaqysy joq. Sol kásipkerlerimizdiń jaiyn oilasaq, shynaiy patriottyq sezimderi men qulshynysyn iske asyrsyn desek, elimizdiń zańdaryn túzep, olardyń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etý mindet. Bolashaqtaǵy damýymyz tek shaǵyn jáne orta biznes damýyna bailanysty bolmaq. Olai bolsa azamattyq, salyq, keden, kásipkerler kodeksteri osy kásipkerlerdiń tynys-tirshiligin ashý, jumysyn jeńildetý jaǵyna qarai bet buryp, aldaǵy 10-15 jylda esh ózgeriske túspeýi kerek degen sheshim qabyldanýy tiis. Sonda ǵana el azamattarynyń biznespen ainalysýǵa, bolashaǵyn, investitsiiasyn josparlaýǵa múmkindigi artady.

Múlik pen kapital myzǵymastyǵy, shyndap kelsek, ádilet pen zańdylyq degen fýndamentaldy máselege baryp tireledi. Qarap otyrsaq, jurt qatarly Konstitýtsiiamyz, ozyq zańdarymyz bar siiaqty. Biraq tek qaǵaz júzinde. Eń qorqynyshtysy – elimizdegi sottardyń zańǵa emes, qalta men telefonǵa baǵynatynyn besikten beli shyqpaǵan baladan bastap, barsha jurt jatqa biledi. Meniki durys, zańǵa sai degen kez kelgen adam sotta basshymen ne qaltalymen kezigip qalsa utylatynyn, jyǵylatynyn túsinedi. Iaǵni sotqa degen senimi men úmiti joq. Al sot degenimiz – sottaǵy ádiletti, zańdy sheshimge qol jetkizý degenimiz – memleketshildik pen azamattyqtyń basty nyshany, alǵysharty. Isim, sózim zańdy dep nyq sengen adamnyń zań aldyndaǵy qorǵansyzdyǵy, zańǵa arqa súiei almaýy, zań organdarynan opyq jeýi memleketten bezýge, memleketke degen senimsizdikti týdyrady. Iaǵni bizdiń barlyǵymyzǵa jetpei jatqan basty kókjiek – zańdylyq kókjiegi. Qatelik oryn alýy múmkin, ozbyrlyqqa tap bolýymyz yqtimal, alaida memleket bar, zań bar, ádil sot bar degen úmit pen senimimiz bar bolsa, barlyq máseleni sheshýge, barsha qiyndyqqa tózýge bolatyn edi. Osy sebepti de eń birinshi bolyp atqarar sharýamyz – sot reformasy. Barsha sot júiesinde búginde ári ketkende 10 myń adam qyzmet etedi. Qajet bolsa, osy 10 myń adamnyń ornyna bylyqqa batpaǵan, zańdy maishelpekke ainaldyrmaityn, aqty aq, qarany qara deitin 18 million azamatymyzdyń ishinen taǵy bir 10 adamdy shyǵara alatyn potentsialymyz bar. Tipti kerek bolsa, Grýziiadaǵydai úsh-tórt márte quramyn aýystyrsaq ta múmkindigimiz bar. Osydan keiin qolǵa alar sharýamyz memlekettik qyzmet reformasy men quqyq qorǵaý organdarynyń reformasy bolýy shart. Sebebi memleketti memleket etetin – armiia, politsiia, memlekettik organdar men qyzmetter. Al politsiiań bandydai tóbelesip, pyshaqtasyp jatsa, armiiań jaýdy emes, qolyndaǵysyn jaipap-jalmap jatsa, memlekettik qyzmetkeriń jaýdan beter ziian tigizip, qulqynynyń ǵana jaiyn oilasa memleketten ne qalmaq? Sotty túzesek, qalǵandaryn da túzeýge bolady.

Osy tórt kókjiegi túzý, tórt qubylasy túgel eldiń ǵana bolashaǵy bar. Birinsiz-biri bútin bola almaidy. Osy tórteýin qatar, teń ala júrsek qana Alash amanatyn aqtai alamyz. Jurt qatarly ulttyq memleket bola alamyz. Sonda ǵana quldyq, otarlyq, sovettik sanadan arylyp, shyn mánindegi jańarǵan, modernizatsiialanǵan ult bola alamyz. Soǵan el, ult bolyp aralasyp, azamattyq belsendilik tanytýymyz borysh pen paryz. Shynaiy rýhani jańǵyrý degenimiz – osy. Basqasy múmkin emes.

Aidos SARYM

 «Jas Alash» gazeti