ايدوس سارىم. قازاققا قانشا كٶكجيەك كەرەك?

كٷندەلٸكتٸ كٷيبٸڭ تٸرشٸلٸكتەن باس كٶتەرە الماي, جان ساۋعالاپ ەۋپٸرٸمدەپ جٷرگەن ەربٸر زامانداسىمىزدىڭ وسى سٶزدەردٸ ەستٸپ, «مۇنىڭ ماعان قانداي پايداسى بار? مەنٸڭ ٶمٸرٸم وسىنىڭ بەرٸنەن قالاي, قانشالىقتى ٶزگەرەدٸ?» دەپ سۇراق قويۋى زاڭدى قۇبىلىس. راس, تاعدىردىڭ تاۋقىمەتٸن كٶرٸپ, نەسيەدەن كٶز اشا الماعان, پەتەر جالداپ, ەرتەڭگٸ كٷنٸ بالاسىن مەكتەپكە قالاي جٸبەرەمٸن دەپ جان مەن تەن ازابىن كٶتەرٸپ جٷرگەن اتا-انا ٷشٸن مۇنىڭ بەرٸ عارىش سيياقتى الىس تا, تٷسٸنٸكسٸز دە قۇبىلىستار بولىپ كٶرٸنۋٸ ىقتيمال. زاڭدى, ورىندى سۇراقتار. 

الايدا بارلىعى تەك ەلەۋمەتتٸك مەسەلەگە بارىپ تٸرەلە بەرمەيدٸ. ادامنىڭ باسقا دا جان يەلەرٸنەن باستى ەرەكشەلٸگٸ, ادامدى ادام قىلعان, باسقادان ايرىقشالاعان قاسيەتٸ – ويلاۋ, ويلانۋ, جوسپارلاۋ, بولجاۋ قابٸلەتٸنٸڭ بار ەكەندٸگٸ, كٷندەلٸكتٸ تاماقپەن, وت-سۋمەن قاتار, رۋحاني ازىقتىڭ دا قاجەتتٸلٸگٸ. ولاي بولاتىن بولسا, وسىنى بٸر انىق دەيتٸن بولساق, جوعارىدا اتالىپ ٶتكەن شارۋالاردىڭ بارلىعى دا قازاق ازاماتىنىڭ جاي-كٷيٸنە, تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە, بولمىسى مەن بولاشاعىنا تٸكەلەي قاتىستى دٷنيەلەر. سەبەبٸ وسى ٸستەلٸپ جاتقان دٷنيەلەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك ەلٸمٸزدٸڭ الداعى ۋاقىتتاعى ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋىنىڭ باعدارى تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەۋ, جاۋاپ بەرۋ بولىپ تابىلادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ, شىنىن ايتايىق, «وسى بٸز قاي مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز? بۇل مەملەكەتتٸڭ يەسٸ مەن كيەسٸ كٸم? قانداي قۇندىلىقتارعا نەگٸزدەلگەن مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز وسى?» دەگەن سۇراقتار ەربٸر ەستٸ, ويلى قازاقتى مازالاپ جٷرگەنٸ جالعان ەمەس. شەنەۋنٸكتەرٸمٸزدٸڭ, اتقامٸنەرلەرٸمٸزدٸڭ تەرٸس قىلىقتارى مەن وتارلىق پسيحولوگيياسىنا قاراپ, «وسىلار تٷبٸ ەلدٸ ساتىپ كەتەيٸن دەپ جٷرگەن جوق پا?» دەپ قالاتىن تۇستارىمىز دا از ەمەس.

الاشتى ارقاعا كٶشٸرۋ, لاتىن قارپٸنە ٶتۋ, قازاقستاننىڭ «قاسيەتتٸ گەوگرافييالىق كارتاسىنىڭ» جاسالۋى, قازاق گۋمانيتارلىق عىلىمدارىنا جان بٸتٸرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ قۇرىلۋى, الماتىدا اشارشىلىق قۇرباندارىنا, قىزىلوردادا مۇستافا شوقاي اتامىزعا باعىشتالعان ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشتەردٸڭ بوي كٶتەرۋٸ سيياقتى كٶپتەگەن ساۋاپتى شارۋالاردىڭ بارلىعى دەرلٸك وسى مازاسىز سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەۋ, باعدار بەرۋ ەرەكەتٸ. بٷگٸن دەۋرەن كەشٸپ جاتقان مەملەكەتٸمٸز – باسقا ەمەس, بٶتەن ەمەس, قازاق مەملەكەتٸ. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىپ, شىنايى تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸن باستاعان قازاق قوعامى مەن ٶركەنيەتٸ. مۇنى قازاققا قاجەتتٸ تاريحي كٶكجيەك دەپ اتاساق ەبدەن بولادى. بۇنىڭ بەرٸ دٷيٸم قازاققا باعىشتالعان سيگنال: بۇل مەملەكەت قازاق مەملەكەتٸ بولىپ تابىلادى, بولا دا بەرمەك. بۇل جەردٸڭ يەسٸ دە, كيەسٸ دە قازاق دەگەن سيگنال. جەكەلەگەن ادامعا تاريحي كٶكجيەك نە ٷشٸن كەرەك? بۇل دا بولاشاقتى بولجاۋ, باعدار بەرۋ. كەمٸ بۇل دەگەنٸمٸز – بالاڭدى قازاق مەكتەبٸنە بەر, قازاقشا بٸلٸم الدىر, قازاق بولىپ تەربيەلە, سەبەبٸ ەرتەڭدەرٸ بالاڭ قازاقشا بٸلمەسە, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولا المايدى, زامانا كٶشٸنەن, مەملەكەت تالابىنان قالىپ قويادى دەگەن ۇزاق مەرزٸمدٸ باعدار. بٷگٸنگٸنٸڭ قيىندىعى مەن قيياناتى, قىلىقسىز كاسيەتٸ مەن قييامەتٸ وسى بٸر ٶمٸر شىندىعىن ٶزگەرتە المايدى. بٸر عانا دەرەك: 0 جاستان باستاپ 14 جاستاعى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ بٷگٸنگٸ سانى 5 ميلليون ادامدى قۇراسا, وسىلاردىڭ 4,2 ميلليونى نەمەسە 85 پايىزى قازاق بالالارى. سونىڭ ٸشٸندەگٸ ورىس بالالارىنىڭ سانى 300 مىڭ نەمەسە 6 پايىزىن قۇرايدى. ەرتەڭ وسى بالالار مەكتەپ جاسىنان شىعىپ, نەكە قۇرىپ, ٶزدەرٸ بالا تابا باستايتىن ۋاقىتتا, ياعني 2025-2030 جىلداردىڭ شاماسىندا قازاق سانى دا وسى 85 پايىزدى قۇرايدى دەگەن سٶز. بۇعان سلاۆيان ەتنوستارى اراسىنداعى ميگراتسييالىق ٷدەرٸستەردٸ قوسساڭىز, ودان دا كٶپ بولماق. زامان دا, تاريح تا, دەموگرافييا دا, اينالىپ كەلگەندە, قازاق جاعىندا. بٸزگە كەرەگٸ – تەك تاريحي قاتەلٸكتەرگە بوي الدىرماي, ارقامىزدى تولىق يەمدەنۋ, باسقانى ەمەس, ٶز قازاعىمىزدى قازاق قىلۋ. مٸنە, تاريحي كٶكجيەك دەگەنٸمٸز وسى.

بٸراق ادام بالاسى تەك تاريحي كٶكجيەگٸمەن عانا باقىتتى عۇمىر كەشە المايتىنى دا حاق. قيىندىقتار بولادى, بولۋى تيٸس تە. ادامزات قيىندىقتارعا تاپ بولۋ, داعدارىستار ارقىلى عانا دامىپ وتىرادى, شىڭدالادى, ٶسەدٸ, ٶركەندەيدٸ. بٸراق وسى قيىندىقتار مەن داعدارىستاردى مويىماي, سىنباي باستان كەشٸرۋ ٷشٸن ادام بالاسىنا, قازاق بالاسىنا باسقا دا كٶكجيەكتەردٸڭ بولعانى ابزال. بولاشاعىن باعدارلاي الماعان, ٷمٸتسٸز قارا تٷنەكتە, باسى مەن اياعى جوق بەيۋاقتا كٷن كەشكەن ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋگە, باق جيناۋعا, بالا ٶسٸرٸپ, تەربيەلەۋگە دەگەن قۇلشىنىسى بولمايتىنى دا انىق. ەگەر بولاشاققا دەگەن ٷمٸتٸ مەن سەنٸمٸ زور بولسا, ادام قانداي دا قيىندىقتارعا تٶزٸپ, ولاردى جەڭە الادى. وسى ٷمٸت پەن سەنٸم ونى مويىماۋعا, ارپالىسۋعا يتەرمەلەيدٸ, مەجبٷرلەيدٸ. سەبەبٸ ٶمٸردٸڭ باستى زاڭى, باستى كاپيتالى, ەنەرگيياسىنىڭ باستى كٶزٸ جەنە باستاۋى – دەل وسى ٷمٸت پەن سەنٸم. ولار ادامنىڭ ٶرەسٸ عانا كٶرٸپ, سەزە الاتىن كٶكجيەكتەردٸڭ بولۋىنا بايلانىستى.

تاعى قانداي كٶكجيەك بار نەمەسە بولۋى مٷمكٸن?

بٷگٸنگٸ كٷنٸ بارشا قازاقتىڭ بٸر عانا ۇزاق مەرزٸمدٸ كٶكجيەگٸ بار. ول – ۇرپاقتىق كٶكجيەك. باي بولسىن, كەدەي بولسىن, قازاق بولسىن, شٷرشٸت بولسىن بارشا اتا-انانىڭ تالاپ-تٸلەگٸ مەن ارمان-مۇراتى شامامەن بٸردەي. بالام ۇرى-قارى بولسىن, قىزىم جەزٶكشە نەمەسە كٶكنارشى بولسىن دەگەن ەكە-شەشەنٸ, قۇدايعا شٷكٸر, ەلٸ كەزدەستٸرگەن جوقپىن. بەرٸنٸڭ تٸلەگٸ – بالام امان-ەسەن ٶسسٸن, اۋرۋعا شالدىقپاسىن, جاقسى بالاباقشاعا بارىپ, جاقسى مەكتەپتٸ تەمامداسىن, جاقسى ينستيتۋت بٸتٸرٸپ, وڭ ماماندىق الىپ, جاقسى ادام كەزدەستٸرٸپ نەكە قۇرىپ, ماعان نەمەرە سىيلاسىن دەگەن قاراپايىم, مەڭگٸلٸك فورمۋلاعا سايادى. بۇل, قاراپ وتىرساڭىزدار, كەز كەلگەن قازاق ازاماتىنىڭ كەم دەگەندە 25 جىلدىق جوسپارى, بولجامى, باعدارى. ەرتەڭ, ارعى كٷنٸ نە بولادى ەكەن دەپ قينالعان ادام ٷشٸن بۇل ەڭ مىقتى, ەڭ كەشەندٸ باعدار, تۇعىر, تامىر, جەكٸر. ۇرپاقتىق كٶكجيەك دەگەنٸمٸز وسى.

ال اعىمداعى بيلٸكتٸڭ بٸلٸم-عىلىم سالاسىنا قايتا-قايتا ەكسپەريمەنت جاساپ, قايتا-قايتا جالعان رەفورمالاعانى قازاقتى وسى كٶكجيەگٸنەن ايىرادى. قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆكە قايتا-قايتا شٷيلٸگٸپ كٷن بەرمەيتٸنٸ دە وسى سەبەپتٸ. سەبەبٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسى – ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىقتى, تەرتٸپتٸ, مىزعىماس ويىن ەرەجەلەرٸن تالاپ ەتەتٸن سالا. ال ەگەر جاڭا مينيستر كەلگەن سايىن وسى سالا مىڭ قۇبىلىپ, مىڭ ٶزگەرەتٸن بولسا, وقۋشىلاردىڭ, ولاردىڭ اتا-اناسىنىڭ, بالالارعا ساباق بەرەتٸن مۇعالٸمدەردٸڭ مازاسى كەتەدٸ, ساباقتىڭ ساپاسى تٶمەندەيدٸ. وسىنى انىق دەيتٸن بولساق, بارشا قازاق بولىپ بٸلٸم سالاسىنا كٶڭٸل بٶلٸپ, ۇلتتىق مەمٸلە, ۇلتتىق كونسەنسۋس نەتيجەسٸندە بٸر شەشٸمگە توقتاپ, بٸلٸم سالاسىنا تىنىشتىق بەرگەنٸمٸز ماڭىزدى. بٸلٸم بەرۋ ورىندارىن ساياساتتان الاستاتۋ, ناۋقانداردان قۇتقارۋ, اقشا جيناپ كٶرمەگە كٷشتەپ كٸرگٸزۋ, رەسمي گازەتكە زورلاپ جازدىرۋ, سايلاۋ كەزٸندەگٸ ساياسي قىلمىستان اراشالاپ قالۋىمىز قاجەت. ٶتٸرٸك ايتقان, سايلاۋشىلاردىڭ داۋىسىن ۇرلاعان, جوعارىعا جالتاقتاي بەرگەن مۇعالٸم ۇلت بولاشاعىنا تٶنگەن قاۋٸپ دەپ ۇققانىمىز دۇرىس. بالانىڭ, اتا-انانىڭ كٶزٸنە تٸكە قاراي الماعان مۇعالٸم بالاعا ادامي, ازاماتتىق قاسيەت دارىتا المايدى, ساپالى بٸلٸم بەرە المايدى.

ادام ادام بولعان سوڭ تٸرشٸلٸك ەتۋٸن قويمايدى. تٸرشٸلٸكتٸڭ باستى باعىتى – بيزنەس جاساۋ, كەسٸپ اشۋ. ال ەرتەڭٸنەن ٷمٸتٸ جوق, جوعارى جاققا كٸم كەلەدٸ, ول بيزنەسكە قالاي قارايدى, كەسٸبٸمدٸ تارتىپ الماي ما, مەنشٸگٸمدٸ بوپسالاماي ما دەپ قورقىنىش-ٷرەي بيلەگەن كەسٸپكەردەن نە قايىر? مۇنداي جاعدايدا ەسٸ دۇرىس بيزنەسمەن ينۆەستيتسييا جاساپ, كەسٸبٸن جوسپارلاي المايدى. وسى سەبەپتٸ دە كٶپتەگەن بيزنەسمەندەردٸڭ ٶز قاراجاتىن سىرتقا شىعارىپ, شەتەلدەن مٷلٸك الۋعا تىرىسۋى دا, بٸر جاعىنان, زاڭدى قۇبىلىس. ەلٸمٸزدەن سوڭعى 25 جىل ٸشٸندە كەمٸ 100 ميلليارد دوللاردىڭ شەتەلگە كەتۋٸ دە وسى سەبەپتٸ. وسى كاپيتالدىڭ بارلىعى دەرلٸك ەلدە قالىپ, ەل يگٸلٸگٸنە جۇمىس ٸستەگەنٸن ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزدەرشٸ?! قانشاما ەڭبەك ورنى, قانشاما جاڭا كەسٸپ, جاڭا زاۋىت, جاڭا فابريكا اشىلار ەدٸ. سەبەبٸ دە بٸر: ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىندا قالىپتاسقان ويىن ەرەجەلەرٸنٸڭ جيٸ اۋىسۋى, مٷلٸك پەن كاپيتالدىڭ قورعانسىزدىعى. بۇنى ەكونوميكالىق كٶكجيەك دەپ اتاۋعا بولادى. كەسٸپكەر قانشا جەردەن پاتريوت بولسا دا, اقىماق بولا المايدى. ٷش ادامنىڭ بولسا دا باسىن قوسىپ باسقارا بٸلگەن, تٸرشٸلٸك جاساپ, تابىس تابا بٸلگەن ادامنىڭ بەرٸ دە اقىماق ەمەس, اقىماق بولۋعا قاقىسى جوق. سول كەسٸپكەرلەرٸمٸزدٸڭ جايىن ويلاساق, شىنايى پاتريوتتىق سەزٸمدەرٸ مەن قۇلشىنىسىن ٸسكە اسىرسىن دەسەك, ەلٸمٸزدٸڭ زاڭدارىن تٷزەپ, ولاردىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتۋ مٸندەت. بولاشاقتاعى دامۋىمىز تەك شاعىن جەنە ورتا بيزنەس دامۋىنا بايلانىستى بولماق. ولاي بولسا ازاماتتىق, سالىق, كەدەن, كەسٸپكەرلەر كودەكستەرٸ وسى كەسٸپكەرلەردٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن اشۋ, جۇمىسىن جەڭٸلدەتۋ جاعىنا قاراي بەت بۇرىپ, الداعى 10-15 جىلدا ەش ٶزگەرٸسكە تٷسپەۋٸ كەرەك دەگەن شەشٸم قابىلدانۋى تيٸس. سوندا عانا ەل ازاماتتارىنىڭ بيزنەسپەن اينالىسۋعا, بولاشاعىن, ينۆەستيتسيياسىن جوسپارلاۋعا مٷمكٸندٸگٸ ارتادى.

مٷلٸك پەن كاپيتال مىزعىماستىعى, شىنداپ كەلسەك, ەدٸلەت پەن زاڭدىلىق دەگەن فۋندامەنتالدى مەسەلەگە بارىپ تٸرەلەدٸ. قاراپ وتىرساق, جۇرت قاتارلى كونستيتۋتسييامىز, وزىق زاڭدارىمىز بار سيياقتى. بٸراق تەك قاعاز جٷزٸندە. ەڭ قورقىنىشتىسى – ەلٸمٸزدەگٸ سوتتاردىڭ زاڭعا ەمەس, قالتا مەن تەلەفونعا باعىناتىنىن بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاعان بالادان باستاپ, بارشا جۇرت جاتقا بٸلەدٸ. مەنٸكٸ دۇرىس, زاڭعا ساي دەگەن كەز كەلگەن ادام سوتتا باسشىمەن نە قالتالىمەن كەزٸگٸپ قالسا ۇتىلاتىنىن, جىعىلاتىنىن تٷسٸنەدٸ. ياعني سوتقا دەگەن سەنٸمٸ مەن ٷمٸتٸ جوق. ال سوت دەگەنٸمٸز – سوتتاعى ەدٸلەتتٸ, زاڭدى شەشٸمگە قول جەتكٸزۋ دەگەنٸمٸز – مەملەكەتشٸلدٸك پەن ازاماتتىقتىڭ باستى نىشانى, العىشارتى. ٸسٸم, سٶزٸم زاڭدى دەپ نىق سەنگەن ادامنىڭ زاڭ الدىنداعى قورعانسىزدىعى, زاڭعا ارقا سٷيەي الماۋى, زاڭ ورگاندارىنان وپىق جەۋٸ مەملەكەتتەن بەزۋگە, مەملەكەتكە دەگەن سەنٸمسٸزدٸكتٸ تۋدىرادى. ياعني بٸزدٸڭ بارلىعىمىزعا جەتپەي جاتقان باستى كٶكجيەك – زاڭدىلىق كٶكجيەگٸ. قاتەلٸك ورىن الۋى مٷمكٸن, وزبىرلىققا تاپ بولۋىمىز ىقتيمال, الايدا مەملەكەت بار, زاڭ بار, ەدٸل سوت بار دەگەن ٷمٸت پەن سەنٸمٸمٸز بار بولسا, بارلىق مەسەلەنٸ شەشۋگە, بارشا قيىندىققا تٶزۋگە بولاتىن ەدٸ. وسى سەبەپتٸ دە ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ اتقارار شارۋامىز – سوت رەفورماسى. بارشا سوت جٷيەسٸندە بٷگٸندە ەرٸ كەتكەندە 10 مىڭ ادام قىزمەت ەتەدٸ. قاجەت بولسا, وسى 10 مىڭ ادامنىڭ ورنىنا بىلىققا باتپاعان, زاڭدى مايشەلپەككە اينالدىرمايتىن, اقتى اق, قارانى قارا دەيتٸن 18 ميلليون ازاماتىمىزدىڭ ٸشٸنەن تاعى بٸر 10 ادامدى شىعارا الاتىن پوتەنتسيالىمىز بار. تٸپتٸ كەرەك بولسا, گرۋزيياداعىداي ٷش-تٶرت مەرتە قۇرامىن اۋىستىرساق تا مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. وسىدان كەيٸن قولعا الار شارۋامىز مەملەكەتتٸك قىزمەت رەفورماسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ رەفورماسى بولۋى شارت. سەبەبٸ مەملەكەتتٸ مەملەكەت ەتەتٸن – ارمييا, پوليتسييا, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن قىزمەتتەر. ال پوليتسيياڭ باندىداي تٶبەلەسٸپ, پىشاقتاسىپ جاتسا, ارميياڭ جاۋدى ەمەس, قولىنداعىسىن جايپاپ-جالماپ جاتسا, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرٸڭ جاۋدان بەتەر زييان تيگٸزٸپ, قۇلقىنىنىڭ عانا جايىن ويلاسا مەملەكەتتەن نە قالماق? سوتتى تٷزەسەك, قالعاندارىن دا تٷزەۋگە بولادى.

وسى تٶرت كٶكجيەگٸ تٷزۋ, تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل ەلدٸڭ عانا بولاشاعى بار. بٸرٸنسٸز-بٸرٸ بٷتٸن بولا المايدى. وسى تٶرتەۋٸن قاتار, تەڭ الا جٷرسەك قانا الاش اماناتىن اقتاي الامىز. جۇرت قاتارلى ۇلتتىق مەملەكەت بولا الامىز. سوندا عانا قۇلدىق, وتارلىق, سوۆەتتٸك سانادان ارىلىپ, شىن مەنٸندەگٸ جاڭارعان, مودەرنيزاتسييالانعان ۇلت بولا الامىز. سوعان ەل, ۇلت بولىپ ارالاسىپ, ازاماتتىق بەلسەندٸلٸك تانىتۋىمىز بورىش پەن پارىز. شىنايى رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنٸمٸز – وسى. باسقاسى مٷمكٸن ەمەس.

ايدوس سارىم

 «جاس الاش» گازەتٸ