Jaqynda senat uiymdastyrǵan «Orta bilim berý júiesiniń jai-kúii, problemalary jáne zańnamalyq retteý perspektivalary» taqyrybyna arnalǵan parlamenttik tyńdaýlarda osy salanyń eki aiaǵynan aqsap, ultymyzdyń bolashaǵyna tikelei áser etetin eń mańyzdy ministrlik basshylyǵy synǵa alyndy. Synaityndai jóni bar. Alaida, bizdiń oiymyzsha, kóptegen ózekti máseleler men qordalanǵan suraqtar múldem qozǵalmaǵan siiaqty. Olardy aitpai, tilge tiek etpei, sheshý joldaryn kórsetpei bilim-aǵartý salasynyń túzelýi ekitalai dúnie.
Eger ultymyzdyń bolashaǵyn baiandy qylamyz, kókjiegin ashamyz, bilim-aǵartý salasynyń mereiin arttyramyz, baq qondyramyz deitin bolsaq, kem degende birneshe máseleni ashyq, anyq aitý, talqylaý boryshymyz ben mindetimiz.
Birinshi másele. Saiasi feodalizmnen arylý.
Bizdiń bilim salasynyń aqsaýynyń basty sebebiniń biri – biliktiń bilim salasyn tek saiasi-áleýmettik qural, saiasi naýqandardy ótkizýge qajetti tetik retinde qaraýynda. Keńes zamanynan beri bilik muǵalimderdi úgitshi-nasihatshy, uiymdastyrýshy, sailaýdy ótkizýshi, gazetke kúshtep jazdyrýshy, bilet satyp alýshy, taǵysyn taǵy retinde ǵana qarap keledi. Aimaqtyq, aýdandyq, aýyldyq dárejede, shynyn aitý kerek, muǵalim ataýlynyń birazy ustaz, tulǵa emes, mektep direktorynyń aitqanynan shyǵa almaityn feodaldyq zaman kezindegi táýmendi tap, kádimgi qul dárejesinde qalyp keledi. Aǵymdaǵy saiasattyń qiturqy qylmysy men jymysqy tirligi bylai tursyn, muǵalimderdiń birazy, ásirese jastary direktor-zavých ataýlynyń qolyna sý quiýshy, úiindegi sharýany atqarýshy. Óz kelinderinen esh aiyrmasy joq qyzmet atqaryp júredi. Shyny osy emes pe? Al endi osy sailaý kezinde halyqtyń daýysyn burmalaǵan, sailaý kezinde saiasi qylmysqa barǵan, adami ar-namysy taptalǵan, sózi men isiniń arasy alshaqtaǵan muǵalimder tobyna biz bolashaǵymyzdy tapsyramyz. Óz basym muǵalimderdiń, ustazdardyń isin joqqa shyǵara almaimyn. Ásirese qazaq mektepteri muǵalimderiniń eńbegi eren: jaqsy bolsyn, jaman bolsyn kishkentai ǵana balapandarymyzdyń «Meniń elim – Qazaqstan!» dep ánuranymyzdy jatqa sairap turǵany, eldikke-egemendik idealdaryna jaqyn bolýy osy bizdiń qorǵansyz muǵalimder tabynyń arqasy dep bilemin.
Desek te, mynany da basa aitqan jón siiaqty: áleýmettik jaǵynan qorǵalmaǵan, jalaqylary jetkiliksiz, erteńine asqan senimi joq, arasynda saiasi naýqandarda saiasi qylmys jasaityn, jemqorlyq pen bopsalaýmen ainalysatyn muǵalimderimiz, ustazdarymyz balalarǵa durys bilim men tárbie bere ala ma?
Baiaǵyda bir klassik jazýshy «bala men itke ótirik aitý múmkin emes» degen eken. Muǵalimalary men apailarynyń barsha tynys-tirshiligin jaqsy biletin, úiinde, oshaq qasynda ata-anasymen birge talqylap otyratyn bala úshin osyndai muǵalim sózsiz bedel iesi, tulǵa bola ala ma? Buǵan elimizde oryn alyp jatqan jappai qaǵazbastylyqty, jappai aqpar men aqparat berý úrdisin eske alyp, osy muǵalimderimizdiń apta saiyn, ai saiyn tonna-tonna qaǵazdy toltyrýǵa májbúr ekendikterin umytpalyq. Basqa – basqa, oqýshylardyń kúndelikteri men dápterlerin tekserýge ýaqyt taba almai jatqan, óz páni boiynsha izdenýge, tyrmysýǵa, kitap oqyp biliktiligin arttyrýǵa ýaqyty joq muǵalim-ustazdarymyz balalarymyzǵa qandai sapaly bilim bere alady? Búgingi kúngi bilim, orta bilim berý salasynyń basty kórsetkishi men mindeti ne deiikshi? Kóptegen qujatta, kitaptarda, didaktikalyq quraldarda kórsetilgen aqyldy sózder men oilardy ysyryp, nyǵyzdap-tyǵyzdasaq, barlyǵy da eki máselege saiady: biri – sailaý naýqandaryn ótkizý, sailaý ýchaskelerindegi oryndardy toltyrý; ekinshisi – ól-tal balalardy UBT (Ulttyq biryńǵai testileý) naýqanynan aman ótkizý. Qalǵan maqsat-mindetterdiń, arman-murattardyń barlyǵy da osy ekeýiniń kóleńkesinde qalatynyn barsha jurt jaqsy biledi.
Olai bolatyn bolsa, ult retindegi basty mindetimiz mektepterdi, muǵalimderimizdi ózderine tikelei qatysy joq, kásibi mindetterinen tys saiasi feodalizmnen qutqarýymyz kerek. Oblysta, aýdanda, aýylda mektepten de basqa mekeme bar, muǵalimnen basqa da adam – azamattarymyz bar. Sailaý komissiialary mektepte ornalasqan kúnniń ózinde, mektep qyzmetkerleri osy bir saiasi naýqandardan bosatylýy tiis. Mektep muǵalimderi gazetke kúshtep jazdyrý, jurtty jazdyrý, aqsha jinaý, bilet taratý degen siiaqty adamǵa abyroi ápermeitin, ata-analar qaýymy aldynda qarabet qylatyn, bedelin airandai tógetin jón-josyqsyz naýqandardan bosatylýy tiis. Muǵalimniń basty jumysy – bala oqytý, adam, azamat tárbieleý. Ol úshin muǵalimniń ózi bilikti, bedeldi, berekeli bolýy shart. Balanyń kózine, onyń ata-anasynyń kózine tike qarai almaityn ustazdyń balaǵa, keler urpaqqa bereri shamaly. Eger ata-ana balany ustazǵa «eti sizdiki, súiegi bizdiki» dep senip tabystap-tapsyra almasa ondai bilimnen ne qaiyr?
Ekinshi másele. Ustazdardy áleýmettik táýmendilikten qutqarý.
Álemde, jalpy, esi durys memleketterde qoǵam, barsha jurt syilaityn birneshe memlekettik qyzmet túri bar, olar: politsei, ásker, muǵalim jáne dáriger. Osy tórt kásippen ainalysatyn azamattarǵa esi durys memleketter jaǵdai jasaidy, esi durys qoǵamdar barsha turǵydan qoldap jatady. Osy kásipterdiń iesi ataný tek qana ar men abyroidyń isi ǵana emes, áleýmettik turǵydan qorǵanýdyń jaqsy, tiimdi joly da bolyp tabylady. Zeinetke shyqqanda osy kásip ielerine memleket jaqsy zeinetaqy, jaqsy áleýmettik jaǵdai jasaýǵa tyrysady. Sondyqtan da osy kásip ieleri qyzmetin adal atqaryp, osy jumystary úshin janyn berýge, arly-abyroily bolýǵa barynsha tyrysyp baǵady. Eger damyǵan, damýshy elderdegi osy kásip ieleriniń, ásirese dáriger men muǵalimderdiń jalaqylaryn bizdiń eldegi áriptesteriniń jalaqylarymen salystyrar bolsaq, uiatty bolatynymyz anyq. Jalaqysy joǵary, bolashaǵyna, zeinetine senimdi politsei, ásker, muǵalim, dáriger jemqorlyqqa salynbaidy, atyn-abyroiyn saýdaǵa salmaidy, qyzmetin adal atqarýǵa tyrysady. Jáne de olar únemi qoǵam ishinde júrip, qoǵam qyzmet kórsetetin adamdardyń qylmysyn qupiia qylyp saqtaý múmkin emes ekenin jatqa biledi.
Bizdiń elde osy kásip ielerinen qoǵamnyń qoldaýyna, memlekettiń kómegine ie bolyp otyrǵany – tek kúshtik qurylymdar ǵana. Avtoritarly bilik qaitse de eń aldymen ózin qorǵaityn toptardyń áleýmettik jaǵdaiyn jasaýǵa tyrysatyny belgili. Al muǵalimder men dárigerlerimiz she? Keshegi senat otyrysynda da bilim berý salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysy eń tómengi (respýblikalyq ortasha deńgeidiń 66 paiyzy) dárejede ekeni basa aityldy. Al osyndai jalaqyǵa kún kórý múmkin be? Osyndai jalaqymen memleketimizdiń ózi oqytýshylardy qylmysqa, para alýǵa, jylý jinaýǵa itermelep otyrǵan joq pa?
Olai bolatyn bolsa, muǵalimderdi áleýmettik turǵydan qorǵaý, olardyń qyzmetin durys baǵalaý, jalaqysyn arttyrý – ulttyq qaýipsizdik máselesi, strategiialyq másele bolady. Elimizdegi kóptegen táýelsiz sarapshylar dál búginniń ózinde, biýdjetti durys eseptese, artyq dúnielerdi, malshashpaqty azaitsa, muǵalimderdiń jalaqysyn kemi 150-160 myń teńge dárejesine deiin jetkizýge bolatynyn basa aityp otyr. Másele tek osy bilim-aǵartý júiesi men salasynyń ózindik qundylyǵy men mańyzdylyǵyn uǵýda, uǵynýda, túsinip-túisinýde. Balalarymyzdy shala-jansar bilim alǵan dáriger emdep, ótirikshi, taiaz muǵalim tárbielegeni elimizge jaý shapqanmen birdei dúnie. Jaýdy qaitarýǵa bolatyn da shyǵar, alaida aýrýǵa batqan, rýhani kemtar urpaqtar bir-birin jalǵastyryp ketse qalai bolmaq?
Úshinshi másele. Institýtsionaldyq reformalar.
Búgingi kúni elimizdegi bilim-ǵylym ataýly bir ministrlikke baǵynady. Osy sebepti de bizdegi reformalardyń keshendi, úzdiksiz, sapaly júrgizilýi ekitalai dúnie. Tipti eń keremet, eń ǵajap mamandy, kirshiksiz taza azamatty ministr qylyp qoisaq ta, onyń belgili bir ýaqyttan keiin osy salalardyń ishindegi toptardyń biriniń quryǵyna túsip, solardyń soiylyn soǵyp ketýi zańdy qubylys. Árbir salanyń, baǵyttyń óz jemqorlyq toptary, lobbishileri, biýdjetteri bar. Bárin birdei teńdikte ustap otyrý, distantsiia saqtaý paiǵambardyń da qolynan kelmeitin sharýa. Búgingi kez kelgen bilim ministri ózine «shahid beldigin» taqqan jankeshti. Sebebi biri bolmasa, biri jarylatyny anyq.
Osydan qutylýdyń birden-bir joly – bilim jáne ǵylym ministrligin kem degende úshke bólý. Máselen, durysy: tek qana balabaqsha, mektep, litsei, ýchilishe máselesimen ǵana ainalysatyn aǵartý jáne kásiptik bilim ministrligi; ǵylym, ǵylym institýttarymen qarym-qatynas ornatatyn, olardyń jańalyqtaryn naryqqa beiimdeitin ǵylym jáne innovatsiia ministrligi (agenttigi) jáne de tek joǵary oqý oryndarymen ainalysatyn, olarǵa grant bóletin, bilim sapasyn tekseretin joǵary bilim salasyn litsenziialaý jáne bilim sapasyn tekserý agenttigi etip bólgenimiz abzal.
Osylai baǵyt-baǵdardy anyqtaǵannan keiin osy salalarda júrgizilgen reformalarǵa tiisti qoǵamdyq reviziia jasalyp, onyń bolashaq baǵyttary aiqyndalýy tiis. Bilim berý salasyndaǵy reformalar azdaǵan ǵana, tek at tóbelindei toptyń ǵana igiligi emes. Bilim-ǵylym reformalary jalpyulttyq konsensýs máselesi bolyp tabylatyn qoǵamdyq kelisimshart. Bolashaqta osy saladaǵy aýys-túiisterdi azaityp, ondaǵy reformalardyń tyńǵylyqty bolýyn qamtamasyz etýimiz mindet.
Osyǵan qatysty mynany da bólek aitqan jón. Búgingi álemdik bilim berý narqy 7 trillion dollardan asyp jatyr. Jalpy, bilim ataýly úlken qundylyqqa ainalyp keledi. Ásirese kúni keshe ǵana qiyndyq kórgen, jaqsy ómir saltyna qol jetkizgen elder, ulttar, ata-analar balasyna ózi almaǵan bilim men ilimdi úiretýge qushtar. Osy sebepti de damýshy elderdegi ǵylym-bilim salasy dúlei biznes kózine ainalyp keledi. Bul úrdis bizdi de teris ainalyp ketken joq. Kúni keshe ǵana elimizde munai, metall satyp úirengen alpaýyt toptar búgin joǵary oqý organdaryn jekeshelendirip, qarajat quiyp, memleket qarjysyna, granttarǵa talasyp álek. Olardyń logikasy túsinikti: munai men metall bitip qalýy múmkin, olardyń baǵasy qubylyp turady, iaǵni asa qaýipti biznes. Esesine adamdardyń óz balasyna durys bilim berýge degen qulshynysy eshqashan sarqylmaidy. Sońǵy siyryn, «landkrýzerin» satsa da, qazaq balasyna bilim men diplom berýge tyrysady. Osy sebepti sońǵy jyldary elimizdegi eń iri alpaýyt toptar bilim, meditsina salasyna dendep kire bastady. Elimizdegi biraz joǵary oqý oryndary jekeshelenip jatyr jáne de bul úrdis jalǵasyn taba beredi. Mysaly, búgingi bilim ministri Saǵadiev myrza da joǵary bilim berý salasyndaǵy úlken bir mekemeniń iesi. Sol kisi basqaratyn JOO-nyń jyl saiyn qansha grant alǵanyn, sońǵy kezde qanshasyn alǵanyn tekserý úshin ǵulama bolýdyń esh qajeti joq. Iaǵni bizdegi bilim-ǵylym narqyna ashyqtyq qajet. Bizdiń qazaq qoǵamy árbir joǵary oqý ornynyń iesi kim, olardyń artynda kimderdiń múddesi tur degen máselege jaýap alýǵa tiis. Sonymen qatar elimizdegi, aimaqtardaǵy JOO-lardyń jekeshelendirý úderisine de myqtap qadaǵalaý júrgizilgeni qajet. Naryqty monopoliialaý úderisinen, iri oiynshylardyń ishinara karteldik kelisimderge, aýyzjalasýǵa qol jetkizip, naryqqa óz baǵasyn ótkizip, esh baqylaýsyz qyzmet kórsetýinen de saqtanǵanymyz durys.
Taǵy bir qaýpi – bul naryqqa kórshiles elderdiń alpaýyttary da kirgisi bar degen áńgimeler joq emes. Baiqap otyrsaq, bilim salasynda, densaýlyq saqtaý salasynda jasalyp jatqan reformalardyń basy-qasynda búginniń ózinde reseilik kompaniialar jii atalýda. Tipti bizdegi reformalardyń deni osy Reseiden kóshirildi, solardyń baǵdarlamalary men tehnikalyq tetikteri ákelinýde degen áńgime kóp tarai bastady. Reseilik alpaýyttardyń dendep kirýi, tehnikalyq tetikterin tyqpalaýy, ainalyp kelgende, ulttyq aqparattyq qaýipsizdik máselesi.
Qysqasy, osy úsh máseleni ashyq, anyq aitpai, naqty keshendi sheshimderge kelmei, bilim salasyn reformalaý múmkin emes.
Aidos Sarym,
