جاقىندا سەنات ۇيىمداستىرعان «ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ جاي-كٷيٸ, پروبلەمالارى جەنە زاڭنامالىق رەتتەۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتٸك تىڭداۋلاردا وسى سالانىڭ ەكٸ اياعىنان اقساپ, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ەڭ ماڭىزدى مينيسترلٸك باسشىلىعى سىنعا الىندى. سىنايتىنداي جٶنٸ بار. الايدا, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەر مەن قوردالانعان سۇراقتار مٷلدەم قوزعالماعان سيياقتى. ولاردى ايتپاي, تٸلگە تيەك ەتپەي, شەشۋ جولدارىن كٶرسەتپەي بٸلٸم-اعارتۋ سالاسىنىڭ تٷزەلۋٸ ەكٸتالاي دٷنيە.
ەگەر ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن باياندى قىلامىز, كٶكجيەگٸن اشامىز, بٸلٸم-اعارتۋ سالاسىنىڭ مەرەيٸن ارتتىرامىز, باق قوندىرامىز دەيتٸن بولساق, كەم دەگەندە بٸرنەشە مەسەلەنٸ اشىق, انىق ايتۋ, تالقىلاۋ بورىشىمىز بەن مٸندەتٸمٸز.
بٸرٸنشٸ مەسەلە. ساياسي فەوداليزمنەن ارىلۋ.
بٸزدٸڭ بٸلٸم سالاسىنىڭ اقساۋىنىڭ باستى سەبەبٸنٸڭ بٸرٸ – بيلٸكتٸڭ بٸلٸم سالاسىن تەك ساياسي-ەلەۋمەتتٸك قۇرال, ساياسي ناۋقانداردى ٶتكٸزۋگە قاجەتتٸ تەتٸك رەتٸندە قاراۋىندا. كەڭەس زامانىنان بەرٸ بيلٸك مۇعالٸمدەردٸ ٷگٸتشٸ-ناسيحاتشى, ۇيىمداستىرۋشى, سايلاۋدى ٶتكٸزۋشٸ, گازەتكە كٷشتەپ جازدىرۋشى, بيلەت ساتىپ الۋشى, تاعىسىن تاعى رەتٸندە عانا قاراپ كەلەدٸ. ايماقتىق, اۋداندىق, اۋىلدىق دەرەجەدە, شىنىن ايتۋ كەرەك, مۇعالٸم اتاۋلىنىڭ بٸرازى ۇستاز, تۇلعا ەمەس, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ايتقانىنان شىعا المايتىن فەودالدىق زامان كەزٸندەگٸ تەۋمەندٸ تاپ, كەدٸمگٸ قۇل دەرەجەسٸندە قالىپ كەلەدٸ. اعىمداعى ساياساتتىڭ قيتۇرقى قىلمىسى مەن جىمىسقى تٸرلٸگٸ بىلاي تۇرسىن, مۇعالٸمدەردٸڭ بٸرازى, ەسٸرەسە جاستارى ديرەكتور-زاۆۋچ اتاۋلىنىڭ قولىنا سۋ قۇيۋشى, ٷيٸندەگٸ شارۋانى اتقارۋشى. ٶز كەلٸندەرٸنەن ەش ايىرماسى جوق قىزمەت اتقارىپ جٷرەدٸ. شىنى وسى ەمەس پە? ال ەندٸ وسى سايلاۋ كەزٸندە حالىقتىڭ داۋىسىن بۇرمالاعان, سايلاۋ كەزٸندە ساياسي قىلمىسقا بارعان, ادامي ار-نامىسى تاپتالعان, سٶزٸ مەن ٸسٸنٸڭ اراسى الشاقتاعان مۇعالٸمدەر توبىنا بٸز بولاشاعىمىزدى تاپسىرامىز. ٶز باسىم مۇعالٸمدەردٸڭ, ۇستازداردىڭ ٸسٸن جوققا شىعارا المايمىن. ەسٸرەسە قازاق مەكتەپتەرٸ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ ەڭبەگٸ ەرەن: جاقسى بولسىن, جامان بولسىن كٸشكەنتاي عانا بالاپاندارىمىزدىڭ «مەنٸڭ ەلٸم – قازاقستان!» دەپ ەنۇرانىمىزدى جاتقا سايراپ تۇرعانى, ەلدٸككە-ەگەمەندٸك يدەالدارىنا جاقىن بولۋى وسى بٸزدٸڭ قورعانسىز مۇعالٸمدەر تابىنىڭ ارقاسى دەپ بٸلەمٸن.
دەسەك تە, مىنانى دا باسا ايتقان جٶن سيياقتى: ەلەۋمەتتٸك جاعىنان قورعالماعان, جالاقىلارى جەتكٸلٸكسٸز, ەرتەڭٸنە اسقان سەنٸمٸ جوق, اراسىندا ساياسي ناۋقانداردا ساياسي قىلمىس جاسايتىن, جەمقورلىق پەن بوپسالاۋمەن اينالىساتىن مۇعالٸمدەرٸمٸز, ۇستازدارىمىز بالالارعا دۇرىس بٸلٸم مەن تەربيە بەرە الا ما?
باياعىدا بٸر كلاسسيك جازۋشى «بالا مەن يتكە ٶتٸرٸك ايتۋ مٷمكٸن ەمەس» دەگەن ەكەن. مۇعاليمالارى مەن اپايلارىنىڭ بارشا تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن جاقسى بٸلەتٸن, ٷيٸندە, وشاق قاسىندا اتا-اناسىمەن بٸرگە تالقىلاپ وتىراتىن بالا ٷشٸن وسىنداي مۇعالٸم سٶزسٸز بەدەل يەسٸ, تۇلعا بولا الا ما? بۇعان ەلٸمٸزدە ورىن الىپ جاتقان جاپپاي قاعازباستىلىقتى, جاپپاي اقپار مەن اقپارات بەرۋ ٷردٸسٸن ەسكە الىپ, وسى مۇعالٸمدەرٸمٸزدٸڭ اپتا سايىن, اي سايىن توننا-توننا قاعازدى تولتىرۋعا مەجبٷر ەكەندٸكتەرٸن ۇمىتپالىق. باسقا – باسقا, وقۋشىلاردىڭ كٷندەلٸكتەرٸ مەن دەپتەرلەرٸن تەكسەرۋگە ۋاقىت تابا الماي جاتقان, ٶز پەنٸ بويىنشا ٸزدەنۋگە, تىرمىسۋعا, كٸتاپ وقىپ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ۋاقىتى جوق مۇعالٸم-ۇستازدارىمىز بالالارىمىزعا قانداي ساپالى بٸلٸم بەرە الادى? بٷگٸنگٸ كٷنگٸ بٸلٸم, ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ مەن مٸندەتٸ نە دەيٸكشٸ? كٶپتەگەن قۇجاتتا, كٸتاپتاردا, ديداكتيكالىق قۇرالداردا كٶرسەتٸلگەن اقىلدى سٶزدەر مەن ويلاردى ىسىرىپ, نىعىزداپ-تىعىزداساق, بارلىعى دا ەكٸ مەسەلەگە سايادى: بٸرٸ – سايلاۋ ناۋقاندارىن ٶتكٸزۋ, سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸندەگٸ ورىنداردى تولتىرۋ; ەكٸنشٸسٸ – ٶل-تال بالالاردى ۇبت (ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋ) ناۋقانىنان امان ٶتكٸزۋ. قالعان ماقسات-مٸندەتتەردٸڭ, ارمان-مۇراتتاردىڭ بارلىعى دا وسى ەكەۋٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸندە قالاتىنىن بارشا جۇرت جاقسى بٸلەدٸ.
ولاي بولاتىن بولسا, ۇلت رەتٸندەگٸ باستى مٸندەتٸمٸز مەكتەپتەردٸ, مۇعالٸمدەرٸمٸزدٸ ٶزدەرٸنە تٸكەلەي قاتىسى جوق, كەسٸبي مٸندەتتەرٸنەن تىس ساياسي فەوداليزمنەن قۇتقارۋىمىز كەرەك. وبلىستا, اۋداندا, اۋىلدا مەكتەپتەن دە باسقا مەكەمە بار, مۇعالٸمنەن باسقا دا ادام – ازاماتتارىمىز بار. سايلاۋ كوميسسييالارى مەكتەپتە ورنالاسقان كٷننٸڭ ٶزٸندە, مەكتەپ قىزمەتكەرلەرٸ وسى بٸر ساياسي ناۋقانداردان بوساتىلۋى تيٸس. مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸ گازەتكە كٷشتەپ جازدىرۋ, جۇرتتى جازدىرۋ, اقشا جيناۋ, بيلەت تاراتۋ دەگەن سيياقتى ادامعا ابىروي ەپەرمەيتٸن, اتا-انالار قاۋىمى الدىندا قارابەت قىلاتىن, بەدەلٸن ايرانداي تٶگەتٸن جٶن-جوسىقسىز ناۋقانداردان بوساتىلۋى تيٸس. مۇعالٸمنٸڭ باستى جۇمىسى – بالا وقىتۋ, ادام, ازامات تەربيەلەۋ. ول ٷشٸن مۇعالٸمنٸڭ ٶزٸ بٸلٸكتٸ, بەدەلدٸ, بەرەكەلٸ بولۋى شارت. بالانىڭ كٶزٸنە, ونىڭ اتا-اناسىنىڭ كٶزٸنە تٸكە قاراي المايتىن ۇستازدىڭ بالاعا, كەلەر ۇرپاققا بەرەرٸ شامالى. ەگەر اتا-انا بالانى ۇستازعا «ەتٸ سٸزدٸكٸ, سٷيەگٸ بٸزدٸكٸ» دەپ سەنٸپ تابىستاپ-تاپسىرا الماسا ونداي بٸلٸمنەن نە قايىر?
ەكٸنشٸ مەسەلە. ۇستازداردى ەلەۋمەتتٸك تەۋمەندٸلٸكتەن قۇتقارۋ.
ەلەمدە, جالپى, ەسٸ دۇرىس مەملەكەتتەردە قوعام, بارشا جۇرت سىيلايتىن بٸرنەشە مەملەكەتتٸك قىزمەت تٷرٸ بار, ولار: پوليتسەي, ەسكەر, مۇعالٸم جەنە دەرٸگەر. وسى تٶرت كەسٸپپەن اينالىساتىن ازاماتتارعا ەسٸ دۇرىس مەملەكەتتەر جاعداي جاسايدى, ەسٸ دۇرىس قوعامدار بارشا تۇرعىدان قولداپ جاتادى. وسى كەسٸپتەردٸڭ يەسٸ اتانۋ تەك قانا ار مەن ابىرويدىڭ ٸسٸ عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان قورعانۋدىڭ جاقسى, تيٸمدٸ جولى دا بولىپ تابىلادى. زەينەتكە شىققاندا وسى كەسٸپ يەلەرٸنە مەملەكەت جاقسى زەينەتاقى, جاقسى ەلەۋمەتتٸك جاعداي جاساۋعا تىرىسادى. سوندىقتان دا وسى كەسٸپ يەلەرٸ قىزمەتٸن ادال اتقارىپ, وسى جۇمىستارى ٷشٸن جانىن بەرۋگە, ارلى-ابىرويلى بولۋعا بارىنشا تىرىسىپ باعادى. ەگەر دامىعان, دامۋشى ەلدەردەگٸ وسى كەسٸپ يەلەرٸنٸڭ, ەسٸرەسە دەرٸگەر مەن مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىلارىن بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ەرٸپتەستەرٸنٸڭ جالاقىلارىمەن سالىستىرار بولساق, ۇياتتى بولاتىنىمىز انىق. جالاقىسى جوعارى, بولاشاعىنا, زەينەتٸنە سەنٸمدٸ پوليتسەي, ەسكەر, مۇعالٸم, دەرٸگەر جەمقورلىققا سالىنبايدى, اتىن-ابىرويىن ساۋداعا سالمايدى, قىزمەتٸن ادال اتقارۋعا تىرىسادى. جەنە دە ولار ٷنەمٸ قوعام ٸشٸندە جٷرٸپ, قوعام قىزمەت كٶرسەتەتٸن ادامداردىڭ قىلمىسىن قۇپييا قىلىپ ساقتاۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن جاتقا بٸلەدٸ.
بٸزدٸڭ ەلدە وسى كەسٸپ يەلەرٸنەن قوعامنىڭ قولداۋىنا, مەملەكەتتٸڭ كٶمەگٸنە يە بولىپ وتىرعانى – تەك كٷشتٸك قۇرىلىمدار عانا. اۆتوريتارلى بيلٸك قايتسە دە ەڭ الدىمەن ٶزٸن قورعايتىن توپتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاساۋعا تىرىساتىنى بەلگٸلٸ. ال مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەرٸمٸز شە? كەشەگٸ سەنات وتىرىسىندا دا بٸلٸم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكاقىسى ەڭ تٶمەنگٸ (رەسپۋبليكالىق ورتاشا دەڭگەيدٸڭ 66 پايىزى) دەرەجەدە ەكەنٸ باسا ايتىلدى. ال وسىنداي جالاقىعا كٷن كٶرۋ مٷمكٸن بە? وسىنداي جالاقىمەن مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶزٸ وقىتۋشىلاردى قىلمىسقا, پارا الۋعا, جىلۋ جيناۋعا يتەرمەلەپ وتىرعان جوق پا?
ولاي بولاتىن بولسا, مۇعالٸمدەردٸ ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان قورعاۋ, ولاردىڭ قىزمەتٸن دۇرىس باعالاۋ, جالاقىسىن ارتتىرۋ – ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ, ستراتەگييالىق مەسەلە بولادى. ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن تەۋەلسٸز ساراپشىلار دەل بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە, بيۋدجەتتٸ دۇرىس ەسەپتەسە, ارتىق دٷنيەلەردٸ, مالشاشپاقتى ازايتسا, مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسىن كەمٸ 150-160 مىڭ تەڭگە دەرەجەسٸنە دەيٸن جەتكٸزۋگە بولاتىنىن باسا ايتىپ وتىر. مەسەلە تەك وسى بٸلٸم-اعارتۋ جٷيەسٸ مەن سالاسىنىڭ ٶزٸندٸك قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعىن ۇعۋدا, ۇعىنۋدا, تٷسٸنٸپ-تٷيسٸنۋدە. بالالارىمىزدى شالا-جانسار بٸلٸم العان دەرٸگەر ەمدەپ, ٶتٸرٸكشٸ, تاياز مۇعالٸم تەربيەلەگەنٸ ەلٸمٸزگە جاۋ شاپقانمەن بٸردەي دٷنيە. جاۋدى قايتارۋعا بولاتىن دا شىعار, الايدا اۋرۋعا باتقان, رۋحاني كەمتار ۇرپاقتار بٸر-بٸرٸن جالعاستىرىپ كەتسە قالاي بولماق?
ٷشٸنشٸ مەسەلە. ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم-عىلىم اتاۋلى بٸر مينيسترلٸككە باعىنادى. وسى سەبەپتٸ دە بٸزدەگٸ رەفورمالاردىڭ كەشەندٸ, ٷزدٸكسٸز, ساپالى جٷرگٸزٸلۋٸ ەكٸتالاي دٷنيە. تٸپتٸ ەڭ كەرەمەت, ەڭ عاجاپ ماماندى, كٸرشٸكسٸز تازا ازاماتتى مينيستر قىلىپ قويساق تا, ونىڭ بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتان كەيٸن وسى سالالاردىڭ ٸشٸندەگٸ توپتاردىڭ بٸرٸنٸڭ قۇرىعىنا تٷسٸپ, سولاردىڭ سويىلىن سوعىپ كەتۋٸ زاڭدى قۇبىلىس. ەربٸر سالانىڭ, باعىتتىڭ ٶز جەمقورلىق توپتارى, لوببيشٸلەرٸ, بيۋدجەتتەرٸ بار. بەرٸن بٸردەي تەڭدٸكتە ۇستاپ وتىرۋ, ديستانتسييا ساقتاۋ پايعامباردىڭ دا قولىنان كەلمەيتٸن شارۋا. بٷگٸنگٸ كەز كەلگەن بٸلٸم مينيسترٸ ٶزٸنە «شاحيد بەلدٸگٸن» تاققان جانكەشتٸ. سەبەبٸ بٸرٸ بولماسا, بٸرٸ جارىلاتىنى انىق.
وسىدان قۇتىلۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى – بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸن كەم دەگەندە ٷشكە بٶلۋ. مەسەلەن, دۇرىسى: تەك قانا بالاباقشا, مەكتەپ, ليتسەي, ۋچيليششە مەسەلەسٸمەن عانا اينالىساتىن اعارتۋ جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم مينيسترلٸگٸ; عىلىم, عىلىم ينستيتۋتتارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتاتىن, ولاردىڭ جاڭالىقتارىن نارىققا بەيٸمدەيتٸن عىلىم جەنە يننوۆاتسييا مينيسترلٸگٸ (اگەنتتٸگٸ) جەنە دە تەك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن اينالىساتىن, ولارعا گرانت بٶلەتٸن, بٸلٸم ساپاسىن تەكسەرەتٸن جوعارى بٸلٸم سالاسىن ليتسەنزييالاۋ جەنە بٸلٸم ساپاسىن تەكسەرۋ اگەنتتٸگٸ ەتٸپ بٶلگەنٸمٸز ابزال.
وسىلاي باعىت-باعداردى انىقتاعاننان كەيٸن وسى سالالاردا جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالارعا تيٸستٸ قوعامدىق رەۆيزييا جاسالىپ, ونىڭ بولاشاق باعىتتارى ايقىندالۋى تيٸس. بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى رەفورمالار ازداعان عانا, تەك ات تٶبەلٸندەي توپتىڭ عانا يگٸلٸگٸ ەمەس. بٸلٸم-عىلىم رەفورمالارى جالپىۇلتتىق كونسەنسۋس مەسەلەسٸ بولىپ تابىلاتىن قوعامدىق كەلٸسٸمشارت. بولاشاقتا وسى سالاداعى اۋىس-تٷيٸستەردٸ ازايتىپ, ونداعى رەفورمالاردىڭ تىڭعىلىقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز مٸندەت.
وسىعان قاتىستى مىنانى دا بٶلەك ايتقان جٶن. بٷگٸنگٸ ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ نارقى 7 تريلليون دوللاردان اسىپ جاتىر. جالپى, بٸلٸم اتاۋلى ٷلكەن قۇندىلىققا اينالىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە كٷنٸ كەشە عانا قيىندىق كٶرگەن, جاقسى ٶمٸر سالتىنا قول جەتكٸزگەن ەلدەر, ۇلتتار, اتا-انالار بالاسىنا ٶزٸ الماعان بٸلٸم مەن ٸلٸمدٸ ٷيرەتۋگە قۇشتار. وسى سەبەپتٸ دە دامۋشى ەلدەردەگٸ عىلىم-بٸلٸم سالاسى دٷلەي بيزنەس كٶزٸنە اينالىپ كەلەدٸ. بۇل ٷردٸس بٸزدٸ دە تەرٸس اينالىپ كەتكەن جوق. كٷنٸ كەشە عانا ەلٸمٸزدە مۇناي, مەتالل ساتىپ ٷيرەنگەن الپاۋىت توپتار بٷگٸن جوعارى وقۋ ورگاندارىن جەكەشەلەندٸرٸپ, قاراجات قۇيىپ, مەملەكەت قارجىسىنا, گرانتتارعا تالاسىپ ەلەك. ولاردىڭ لوگيكاسى تٷسٸنٸكتٸ: مۇناي مەن مەتالل بٸتٸپ قالۋى مٷمكٸن, ولاردىڭ باعاسى قۇبىلىپ تۇرادى, ياعني اسا قاۋٸپتٸ بيزنەس. ەسەسٸنە ادامداردىڭ ٶز بالاسىنا دۇرىس بٸلٸم بەرۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ەشقاشان سارقىلمايدى. سوڭعى سيىرىن, «لاندكرۋزەرٸن» ساتسا دا, قازاق بالاسىنا بٸلٸم مەن ديپلوم بەرۋگە تىرىسادى. وسى سەبەپتٸ سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ الپاۋىت توپتار بٸلٸم, مەديتسينا سالاسىنا دەندەپ كٸرە باستادى. ەلٸمٸزدەگٸ بٸراز جوعارى وقۋ ورىندارى جەكەشەلەنٸپ جاتىر جەنە دە بۇل ٷردٸس جالعاسىن تابا بەرەدٸ. مىسالى, بٷگٸنگٸ بٸلٸم مينيسترٸ ساعاديەۆ مىرزا دا جوعارى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ٷلكەن بٸر مەكەمەنٸڭ يەسٸ. سول كٸسٸ باسقاراتىن جوو-نىڭ جىل سايىن قانشا گرانت العانىن, سوڭعى كەزدە قانشاسىن العانىن تەكسەرۋ ٷشٸن عۇلاما بولۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق. ياعني بٸزدەگٸ بٸلٸم-عىلىم نارقىنا اشىقتىق قاجەت. بٸزدٸڭ قازاق قوعامى ەربٸر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ يەسٸ كٸم, ولاردىڭ ارتىندا كٸمدەردٸڭ مٷددەسٸ تۇر دەگەن مەسەلەگە جاۋاپ الۋعا تيٸس. سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدەگٸ, ايماقتارداعى جوو-لاردىڭ جەكەشەلەندٸرۋ ٷدەرٸسٸنە دە مىقتاپ قاداعالاۋ جٷرگٸزٸلگەنٸ قاجەت. نارىقتى مونوپولييالاۋ ٷدەرٸسٸنەن, ٸرٸ ويىنشىلاردىڭ ٸشٸنارا كارتەلدٸك كەلٸسٸمدەرگە, اۋىزجالاسۋعا قول جەتكٸزٸپ, نارىققا ٶز باعاسىن ٶتكٸزٸپ, ەش باقىلاۋسىز قىزمەت كٶرسەتۋٸنەن دە ساقتانعانىمىز دۇرىس.
تاعى بٸر قاۋپٸ – بۇل نارىققا كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ الپاۋىتتارى دا كٸرگٸسٸ بار دەگەن ەڭگٸمەلەر جوق ەمەس. بايقاپ وتىرساق, بٸلٸم سالاسىندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جاسالىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ باسى-قاسىندا بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە رەسەيلٸك كومپانييالار جيٸ اتالۋدا. تٸپتٸ بٸزدەگٸ رەفورمالاردىڭ دەنٸ وسى رەسەيدەن كٶشٸرٸلدٸ, سولاردىڭ باعدارلامالارى مەن تەحنيكالىق تەتٸكتەرٸ ەكەلٸنۋدە دەگەن ەڭگٸمە كٶپ تاراي باستادى. رەسەيلٸك الپاۋىتتاردىڭ دەندەپ كٸرۋٸ, تەحنيكالىق تەتٸكتەرٸن تىقپالاۋى, اينالىپ كەلگەندە, ۇلتتىق اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ.
قىسقاسى, وسى ٷش مەسەلەنٸ اشىق, انىق ايتپاي, ناقتى كەشەندٸ شەشٸمدەرگە كەلمەي, بٸلٸم سالاسىن رەفورمالاۋ مٷمكٸن ەمەس.
ايدوس سارىم,
