Kórshiles qyrǵyz elinde sailaý naýqany jaqyndap qaldy. Sailaý kúni jaqyndaǵan saiyn el biliginiń quty men berekesi qashyp, eldik pen kórshilikke syzat túsirip, aǵaiyndyq araqatynastarǵa keselin tigizetin málimdemeler jasaýǵa itermelep jatyr. Senbi kúni óziniń Ala-Archa memlekettik rezidentsiiasynda Qyrǵyzstannyń damýyna qosqan úlesi úshin marapattalǵan el azamattaryna nagradalar tapsyrý rásiminde el prezidenti Almazbek Atambaevtyń sózi eki eldiń internetin jardy deýge bolady.
Árine, sailaýdyń aty – sailaý, naýqannyń aty – naýqan. Árbir bilik óz adamynyń sailaýda jeńgenin qalaidy, soǵan barynsha jantalasyp jumys isteidi. Qyrǵyz prezidenti Almazbek Atambaev ta óz partiialasy, óziniń eń senimdi adamy Sooranbai Jeenbekovti qoldap, sonyń jeńiske jetkenin qalaidy. Oǵan eshkimniń daýy joq. Sailaý eldiń ishki sharýasy bolatyn bolsa, sailaýda jeńý úshin qyrǵyz tarapy qazaq taqyrybyn nege qaita-qaita shyǵara beredi? Osyǵan jaýap izdep kórý qajet siiaqty. «Oibai! Atambaev shyndyqty shyryldatyp aitty!» degennen góri (sebebi Atambaevtyń aitqanyn qazaq gazetteri men interneti san márte aityp tastaǵan), «Qazaq pen qyrǵyz arasy nege sýydy? Sailaýda saiasi qarsylasyn jeńý úshin qazaq kartasyn nege oinata beredi? Qazaq shyn máninde qyrǵyzdyń jaýy men qubyjyǵy ma?» degen suraqtarǵa jaýap izdeý mańyzdyraq siiaqty. Osy suraqtarǵa alynatyn shynaiy da shynshyl jaýaptar Atambaevtan keiingi Qyrǵyzstanmen jańasha jumys isteýge, jańa sapada qarym-qatynastar ornatýǵa sebep bolýy kerek.
Daý neden bastaldy? Daý prezidenttikke úmitker Ómirbek Babanovtyń Qazaqstanǵa kelip, qazaq basshylyǵymen kezdesýinen bastalǵan joq. Onyń aldynda da Atambaev Qazaqstandy synap-mineýge, keketýge jaqyn bolatyn. Biraq Ómirbek Babanovtyń Qazaqstanǵa kelýi qyrǵyz biliginiń shynaiy betperdesin ashty desek esh qatelespespiz. Osy arada keibir el ishindegi azamattarymyzdyń «Babanovpen kezdespeý kerek edi, bul kórshi eldiń ishki isine aralasý boldy» degen ýájderine de jaýap bere ketý qajet. Qyrǵyzstan – Qazaqstanmen kórshiles, enshiles memleket. Qyrǵyzstandaǵy ishki jaǵdai, onyń bolmysy men bolashaǵy bizdi qatty alańdatady. Eger osy eldegi jaǵdai kúrt nasharlap ketse, eldi kriminaldyq toptar men dini ekstremister basqaryp ketse, bizdiń jaǵdaiymyzǵa da teris áserin tigizetini belgili. Qansha jerden bai bolsaq ta, barsha qazaq-qyrǵyz shekarasyn tars jaýyp, myń shaqyrymdyq tas qamal, tas qorǵan sala almaimyz. Iaǵni qazaq biligi, qazaq qaýymy kórshi eldiń barsha zańdy, belsendi toptarymen jumys istep, qatynas ornatýy zańdy qubylys.
Eger osy sailaýdaǵy negizgi kúres Jeenbekov pen Babanovtyń arasynda bolady degen áńgime ras bolatyn bolsa, eki úmitkermen de kezdesip, ekeýine de sáttilik tilegenimiz durys úrdis. Bizdiń bilik osyny istedi. Eń aldymen Jeenbekovpen kezdesti, keiin Astanaǵa saparmen kelgen Babanovty qabyldady. Ádep tolyq saqtaldy.
Qazaq biligi Jeenbekovpen kezdesken kezde qyrǵyz basshylary, saiasatshylary «qazaqtar ishki sharýamyzǵa aralasyp jatyr» dep ulardai shýlaǵan joq. Kerisinshe, úmitkerimizdi barsha álem moiyndap jatyr degendei isharat jasady. Artynan Babanovtyń kelýi muń eken, «ońbaǵan qazaqtar óz kandidatyn tyqpalap jatyr» dep týlap shyqty. Sol Jeenbekov, onyń aldynda úmitker bolǵan kezinde Atambaev Resei prezidenti Pýtinmen kezikken bolatyn. Ol kezde de eshkim olarǵa «Reseidiń quiyrshyǵy, Resei bizdiń sharýaǵa aralasyp jatyr» degen shý shyqqan joq bolatyn. Osy jerde «Qyrǵyzdar úshin alystaǵy orys qubyjyq emes, esesine jaqyndaǵy aǵaiyn qazaq nege jaý bolyp kórinedi?» degen suraqty ózimizge qoiýymyz kerek.
Bizdiń qoǵamda «qazaq-qyrǵyz – bir týǵan» degen stereotipti sóz, aita-aita quty qashqan jalpylama sóz bar. Biraq bir týǵan aǵaiynnyń arasy da buzylyp, jaqyn týystar renjisip, bir-birimen amandaspai da jatady emes pe kei kezde? Meniń oiymsha, búgingi qazaq-qyrǵyz qarym-qatynastaryn shynaiy aǵaiynshyldyq, shynaiy baýyrmaldyq dep aitý qiyn. Kerisinshe, aǵaiyndardyń arasy alshaqtap, qos qoǵamnyń ishinde de keraǵar úderister júrip, burys qoǵamdyq pikir qalyptasyp jatyr. Qarapaiym qyrǵyz arasynda qazaqqa degen pikir, negizi, durys emes. Eń kemi «mańqa qazaqpyz». Jaqsylyq jasasaq ta, kólgirsip kósemsisek te jaqpaimyz. Tipti jaqynda kórshi elge kómek dep bergen 100 million dollar kómegimizdiń ainalasynda da talai-talai alypqashpa áńgime júrdi. Aitysker aqyndarynyń aitatyndary men internettegi trollderiniń jazatyndaryn tizbektei bermeiik. Kerek degen adam erinbei qyrǵyz saittaryn bir kórip shyqsa jetkilikti. Biraz nársege kózderi ashylady. Eger biliktiń kandidatyna balama túsip jatqan saiasatkerdi «qazaqtyń adamy», «qazaqqa týys» dep aiyptap jatsa, bul aiyptar «ury-qary» degenge jaqyn, asa aýyr aiyp bolatyn bolsa, qyrǵyz arasynda adamnyń qadir-qasietin túsirip, berekesin qashyratyn uǵymǵa ailanyp bitse, eki eldiń, eki halyqtyń araqatynasyn keremet jaqsy dep túsiný aqymaqtyq bolar.
Máseleniń ýshyǵýyna eki eldiń de biligi kináli. Qazaq biligi, qazaq elitalary kóbinese qyrǵyz aǵaiynǵa joǵarydan tómen qaraýǵa qushtar boldy. Aqymaqtaý, daraqylaý baýyrymyz ǵoi degenge saiatyn ritorikany, saiasatty ustandy. Bir emes, eki tóńkeris kezinde qyrǵyzdardy jazǵyryp, dattap keldik, sol eldegi dúrdarazdyqty óz ishimizdegi avtoritarizmdi kúsheitý úshin, óz qoǵamymyzdy qorqytyp-úrkitý úshin paidalanyp keldik. Mundai jaǵdai, shynyn aitaiyq, qyrǵyzdyń qazaqqa degen kózqarasyn esh jaqsartqan joq. Onyń ústine elimizde jarty millionǵa jýyq qyrǵyz aǵaiyndardyń qara jumys istep júrgenin de umytpaǵanymyz jón. Nan tabý úshin, kúneltý úshin bireýdiń qara jumysyn jasaý, sol qara jumysty istep júrgen adamdarǵa qul-kúń retinde qaraý, gastarbaiterlerdiń quqy men ar-abyroiyn taptaý da qazaqqa degen oń pikir qalyptastyrmaǵany anyq. Reseide, ártúrli derek boiynsha, 1 millionnan 1,5 millionǵa jýyq qyrǵyz jumys istep júr degen derek bar. Reseidegi qyrǵyzdarǵa degen kózqarasty keremet dep aitý qiyn. Fashistik, shovinistik ideologiiamen ýlanǵan Resei qoǵamynyń barsha aýyrtpalyǵyn, qysastyǵyn qyrǵyzdar kórip keldi. Júzdegen azamattary o dúnielik bolyp ketti, talaiy soqqyǵa jyǵyldy, qamaldy, qýyldy. Alaida qyrǵyz qoǵamyndaǵy Reseige, orystarǵa degen kózqaras túbegeili túrde ózgermegen. Árbir saiasi partiia, árbir sailaýǵa túsip jatqan úmitker óz sózin Reseimen jaqsy qatynastar ornatý kerek, Reseige basymdyq berý kerek degen áńgimeni kóp te, jii de aitady. Reseidiń saiasi yqpalyna kirgen prezident Atambaev tipti eldiń ońtústiginde orystyń jańa áskeri bazasyn quramyz degen áńgimeni ashyq aityp júr. Esesine jaqyn aǵaiynǵa degen qyrǵyzdyń ókpesi qara qazandai. Bul faktordy biz esten esh shyǵarmaýymyz kerek siiaqty.
Al endi ne istemek kerek? Meniń oiymsha, másele Atambaevta ǵana emes. Qazaq úshin Atambaev degen saiasatker joq, onyń dáýreni ótti de ketti. Umytalyq. Onyń, ári ketkende, eki-úsh ai saiasi ýaqyty qaldy. Oǵan sóz shyǵyndap, taýsylýdyń qajeti shamaly. Qyrǵyz sailaýynyń aman-esen, soǵyssyz, tóńkerissiz ótkenin qalaimyz. Sol sailaý nátijesinde kim jeńse de, sonymen durys qarym-qatynas ornatýymyz qajet. Eger qyrǵyz saiasi tabynyń aqyl-esi durys bolatyn bolsa, jańa biligi alǵashqy saparyn Qazaqstannan bastaýy kerek. Muny qazaq qaýymy jaqsylyqqa joryp, qyrǵyz aǵaiynnyń Atambaev úshin keshirim suraǵany dep uqqany kerek. Arnaiylap keshirim suratýdyń, tize búktirýdiń, ant-sý ishýdiń bizge esh qajeti joq. Eki aǵaiyn ursysyp jatsa, barlyq kiná aqyldyǵa júkteledi. Osy teketireste aqyldysy biz bolýymyz kerek. Sailaý aiaqtalysymen biz qyrǵyz qoǵamymen durys qarym-qatynas ornatý jónindegi jospardy jasap, qabyldap, aldaǵy 10-20 jylǵa strategiialyq kókjiekterimizdi aiqyndaýymyz mindet.
Bul josparǵa tómendegidei máselelerdi qarastyrý paryz:
– eki el arasyndaǵy mádeni jáne aqparattyq jumysty jańa deńgei-dárejege kóterý, eki el arasynda ortaq aqparattyq resýrstardy jasaqtaý, qarjylandyrý;
– eki eldiń ziialy qaýymdary arasyndaǵy qarym-qatynastardyń sany men sapasyn arttyrý, jańadan ár baǵyttaǵy dialog alańdaryn qurý;
– Qyrǵyz memleketine, qoǵamyna sózi ótetin, asa bedeldi, asa belsendi elshini taǵaiyndaý, onyń jumysyna qatysty qarjylyq, basqa da jaǵdaiyn jasaý;
– Qyrǵyz elindegi qazaq diasporasynyń múmkindigi men áleýetin durys paidalana bilý, sol eldegi qazaq aǵaiynnyń bedelin arttyrý, aqparattyq, mádeni qajettilikterin tolyq óteý;
– qazaq pen qyrǵyz kásipkerleri arasyndaǵy bedeldi, belsendi qarym-qatynastardy ornatý, arnaiy uiym quryp, onyń jumysyn jandandyrý;
– Qyrǵyzstandaǵy esirtki trafigi, ekstremizm men radikalizmmen kúres salalarynda asa belsendi eki jáne kópjaqty qarym-qatynastar ornatý;
– Qyrǵyzstan ǵana emes, jalpy Ortalyq Aziia elderiniń stýdentteri men muǵalimderin tartyp, Ortalyq Aziia ýniversitetin qurý qajet. Mysaly, Ál-Farabi atyndaǵy ýniversitettiń negizinde. Jańa ýniversitet gýmanitarlyq baǵytpen qatar, aimaqqa aýadai qajet sý, ekologiia, aýyl sharýashylyǵy, tehnologiia máselelerine oqytatyn álemdik dárejedegi ýniversitetke ainalyp, jumysqa álemdegi jáne aimaqtaǵy eń úzdik degen mamandardy tartýy qajet. Basty másele – aimaqaralyq sheshimderge qol jetkizip, Qazaqstanǵa degen durys kózqarasy bar ortaaziialyq elitalardy tárbieleý, ósirý;
– qazaq-qyrǵyz saiasatkerleri, elitalary arasyndaǵy belsendi talqylardyń sanyn kóbeitip, aimaqtyń damýyna degen ortaq strategiialyq kózqarastardy jasaqtaý, qalyptastyrý;
– aimaqtyq integratsiia, túrki birligi máselesin negizge ala otyryp, kópjaqty integratsiialyq jobalardy júzege asyrý.
Qysqasy, Qyrǵyzstan – Qazaqstan úshin asa mańyzdy memleketterdiń biri. Qyrǵyzstannyń utylyp, ydyraýynan, búlinýinen bizge eshqandai jaqsylyq bolmasy anyq. Qyrǵyzstannyń Aýǵanstanǵa ainalǵany eshkimge de jaqsylyq ápermeidi. Olai bolsa qazaq elitalary, halqy menmendikten arylyp, kórshi el men baýyrlas halyqqa degen tereń, strategiialyq kózqarastardy óz boiyna daryta bilýi kerek. Qajet bolatyn bolsa, kórshi eldiń damýyna talai qarjy-qarajat quiýymyzǵa da týra keledi. Osynyń bárine de durys kózqaras, durys paiym men túsinik eń aldymen qazaq ishinde paida bolýy shart. Qazaq ózgerip, óz jaýapkershiligi men muratyn durys túsinetin bolsa, talai nárseni ózgertýge bolady. Tek jaýapkershilik pen muratshyldyq júgin arqalaǵan qazaq qoǵamyn qyrǵyzdar da qurmetteitin, sanasatyn bolady. Basqa joly joq.
Aidos Sarym,
«Jas Alash» gazeti
