كٶرشٸلەس قىرعىز ەلٸندە سايلاۋ ناۋقانى جاقىنداپ قالدى. سايلاۋ كٷنٸ جاقىنداعان سايىن ەل بيلٸگٸنٸڭ قۇتى مەن بەرەكەسٸ قاشىپ, ەلدٸك پەن كٶرشٸلٸككە سىزات تٷسٸرٸپ, اعايىندىق اراقاتىناستارعا كەسەلٸن تيگٸزەتٸن مەلٸمدەمەلەر جاساۋعا يتەرمەلەپ جاتىر. سەنبٸ كٷنٸ ٶزٸنٸڭ الا-ارچا مەملەكەتتٸك رەزيدەنتسيياسىندا قىرعىزستاننىڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن ماراپاتتالعان ەل ازاماتتارىنا ناگرادالار تاپسىرۋ رەسٸمٸندە ەل پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆتىڭ سٶزٸ ەكٸ ەلدٸڭ ينتەرنەتٸن جاردى دەۋگە بولادى.
ەرينە, سايلاۋدىڭ اتى – سايلاۋ, ناۋقاننىڭ اتى – ناۋقان. ەربٸر بيلٸك ٶز ادامىنىڭ سايلاۋدا جەڭگەنٸن قالايدى, سوعان بارىنشا جانتالاسىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. قىرعىز پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆ تا ٶز پارتييالاسى, ٶزٸنٸڭ ەڭ سەنٸمدٸ ادامى سوورانباي جەەنبەكوۆتٸ قولداپ, سونىڭ جەڭٸسكە جەتكەنٸن قالايدى. وعان ەشكٸمنٸڭ داۋى جوق. سايلاۋ ەلدٸڭ ٸشكٸ شارۋاسى بولاتىن بولسا, سايلاۋدا جەڭۋ ٷشٸن قىرعىز تاراپى قازاق تاقىرىبىن نەگە قايتا-قايتا شىعارا بەرەدٸ? وسىعان جاۋاپ ٸزدەپ كٶرۋ قاجەت سيياقتى. «ويباي! اتامباەۆ شىندىقتى شىرىلداتىپ ايتتى!» دەگەننەن گٶرٸ (سەبەبٸ اتامباەۆتىڭ ايتقانىن قازاق گازەتتەرٸ مەن ينتەرنەتٸ سان مەرتە ايتىپ تاستاعان), «قازاق پەن قىرعىز اراسى نەگە سۋىدى? سايلاۋدا ساياسي قارسىلاسىن جەڭۋ ٷشٸن قازاق كارتاسىن نەگە ويناتا بەرەدٸ? قازاق شىن مەنٸندە قىرعىزدىڭ جاۋى مەن قۇبىجىعى ما?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەۋ ماڭىزدىراق سيياقتى. وسى سۇراقتارعا الىناتىن شىنايى دا شىنشىل جاۋاپتار اتامباەۆتان كەيٸنگٸ قىرعىزستانمەن جاڭاشا جۇمىس ٸستەۋگە, جاڭا ساپادا قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا سەبەپ بولۋى كەرەك.
داۋ نەدەن باستالدى? داۋ پرەزيدەنتتٸككە ٷمٸتكەر ٶمٸربەك بابانوۆتىڭ قازاقستانعا كەلٸپ, قازاق باسشىلىعىمەن كەزدەسۋٸنەن باستالعان جوق. ونىڭ الدىندا دا اتامباەۆ قازاقستاندى سىناپ-مٸنەۋگە, كەكەتۋگە جاقىن بولاتىن. بٸراق ٶمٸربەك بابانوۆتىڭ قازاقستانعا كەلۋٸ قىرعىز بيلٸگٸنٸڭ شىنايى بەتپەردەسٸن اشتى دەسەك ەش قاتەلەسپەسپٸز. وسى ارادا كەيبٸر ەل ٸشٸندەگٸ ازاماتتارىمىزدىڭ «بابانوۆپەن كەزدەسپەۋ كەرەك ەدٸ, بۇل كٶرشٸ ەلدٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە ارالاسۋ بولدى» دەگەن ۋەجدەرٸنە دە جاۋاپ بەرە كەتۋ قاجەت. قىرعىزستان – قازاقستانمەن كٶرشٸلەس, ەنشٸلەس مەملەكەت. قىرعىزستانداعى ٸشكٸ جاعداي, ونىڭ بولمىسى مەن بولاشاعى بٸزدٸ قاتتى الاڭداتادى. ەگەر وسى ەلدەگٸ جاعداي كٷرت ناشارلاپ كەتسە, ەلدٸ كريمينالدىق توپتار مەن دٸني ەكسترەميستەر باسقارىپ كەتسە, بٸزدٸڭ جاعدايىمىزعا دا تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸ بەلگٸلٸ. قانشا جەردەن باي بولساق تا, بارشا قازاق-قىرعىز شەكاراسىن تارس جاۋىپ, مىڭ شاقىرىمدىق تاس قامال, تاس قورعان سالا المايمىز. ياعني قازاق بيلٸگٸ, قازاق قاۋىمى كٶرشٸ ەلدٸڭ بارشا زاڭدى, بەلسەندٸ توپتارىمەن جۇمىس ٸستەپ, قاتىناس ورناتۋى زاڭدى قۇبىلىس.
ەگەر وسى سايلاۋداعى نەگٸزگٸ كٷرەس جەەنبەكوۆ پەن بابانوۆتىڭ اراسىندا بولادى دەگەن ەڭگٸمە راس بولاتىن بولسا, ەكٸ ٷمٸتكەرمەن دە كەزدەسٸپ, ەكەۋٸنە دە سەتتٸلٸك تٸلەگەنٸمٸز دۇرىس ٷردٸس. بٸزدٸڭ بيلٸك وسىنى ٸستەدٸ. ەڭ الدىمەن جەەنبەكوۆپەن كەزدەستٸ, كەيٸن استاناعا ساپارمەن كەلگەن بابانوۆتى قابىلدادى. ەدەپ تولىق ساقتالدى.
قازاق بيلٸگٸ جەەنبەكوۆپەن كەزدەسكەن كەزدە قىرعىز باسشىلارى, ساياساتشىلارى «قازاقتار ٸشكٸ شارۋامىزعا ارالاسىپ جاتىر» دەپ ۇلارداي شۋلاعان جوق. كەرٸسٸنشە, ٷمٸتكەرٸمٸزدٸ بارشا ەلەم مويىنداپ جاتىر دەگەندەي يشارات جاسادى. ارتىنان بابانوۆتىڭ كەلۋٸ مۇڭ ەكەن, «وڭباعان قازاقتار ٶز كانديداتىن تىقپالاپ جاتىر» دەپ تۋلاپ شىقتى. سول جەەنبەكوۆ, ونىڭ الدىندا ٷمٸتكەر بولعان كەزٸندە اتامباەۆ رەسەي پرەزيدەنتٸ پۋتينمەن كەزٸككەن بولاتىن. ول كەزدە دە ەشكٸم ولارعا «رەسەيدٸڭ قۇيىرشىعى, رەسەي بٸزدٸڭ شارۋاعا ارالاسىپ جاتىر» دەگەن شۋ شىققان جوق بولاتىن. وسى جەردە «قىرعىزدار ٷشٸن الىستاعى ورىس قۇبىجىق ەمەس, ەسەسٸنە جاقىنداعى اعايىن قازاق نەگە جاۋ بولىپ كٶرٸنەدٸ?» دەگەن سۇراقتى ٶزٸمٸزگە قويۋىمىز كەرەك.
بٸزدٸڭ قوعامدا «قازاق-قىرعىز – بٸر تۋعان» دەگەن ستەرەوتيپتٸ سٶز, ايتا-ايتا قۇتى قاشقان جالپىلاما سٶز بار. بٸراق بٸر تۋعان اعايىننىڭ اراسى دا بۇزىلىپ, جاقىن تۋىستار رەنجٸسٸپ, بٸر-بٸرٸمەن امانداسپاي دا جاتادى ەمەس پە كەي كەزدە? مەنٸڭ ويىمشا, بٷگٸنگٸ قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناستارىن شىنايى اعايىنشىلدىق, شىنايى باۋىرمالدىق دەپ ايتۋ قيىن. كەرٸسٸنشە, اعايىنداردىڭ اراسى الشاقتاپ, قوس قوعامنىڭ ٸشٸندە دە كەراعار ٷدەرٸستەر جٷرٸپ, بۇرىس قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاسىپ جاتىر. قاراپايىم قىرعىز اراسىندا قازاققا دەگەن پٸكٸر, نەگٸزٸ, دۇرىس ەمەس. ەڭ كەمٸ «ماڭقا قازاقپىز». جاقسىلىق جاساساق تا, كٶلگٸرسٸپ كٶسەمسٸسەك تە جاقپايمىز. تٸپتٸ جاقىندا كٶرشٸ ەلگە كٶمەك دەپ بەرگەن 100 ميلليون دوللار كٶمەگٸمٸزدٸڭ اينالاسىندا دا تالاي-تالاي الىپقاشپا ەڭگٸمە جٷردٸ. ايتىسكەر اقىندارىنىڭ ايتاتىندارى مەن ينتەرنەتتەگٸ تروللدەرٸنٸڭ جازاتىندارىن تٸزبەكتەي بەرمەيٸك. كەرەك دەگەن ادام ەرٸنبەي قىرعىز سايتتارىن بٸر كٶرٸپ شىقسا جەتكٸلٸكتٸ. بٸراز نەرسەگە كٶزدەرٸ اشىلادى. ەگەر بيلٸكتٸڭ كانديداتىنا بالاما تٷسٸپ جاتقان ساياساتكەردٸ «قازاقتىڭ ادامى», «قازاققا تۋىس» دەپ ايىپتاپ جاتسا, بۇل ايىپتار «ۇرى-قارى» دەگەنگە جاقىن, اسا اۋىر ايىپ بولاتىن بولسا, قىرعىز اراسىندا ادامنىڭ قادٸر-قاسيەتٸن تٷسٸرٸپ, بەرەكەسٸن قاشىراتىن ۇعىمعا ايلانىپ بٸتسە, ەكٸ ەلدٸڭ, ەكٸ حالىقتىڭ اراقاتىناسىن كەرەمەت جاقسى دەپ تٷسٸنۋ اقىماقتىق بولار.
مەسەلەنٸڭ ۋشىعۋىنا ەكٸ ەلدٸڭ دە بيلٸگٸ كٸنەلٸ. قازاق بيلٸگٸ, قازاق ەليتالارى كٶبٸنەسە قىرعىز اعايىنعا جوعارىدان تٶمەن قاراۋعا قۇشتار بولدى. اقىماقتاۋ, داراقىلاۋ باۋىرىمىز عوي دەگەنگە ساياتىن ريتوريكانى, ساياساتتى ۇستاندى. بٸر ەمەس, ەكٸ تٶڭكەرٸس كەزٸندە قىرعىزداردى جازعىرىپ, داتتاپ كەلدٸك, سول ەلدەگٸ دٷردارازدىقتى ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ اۆتوريتاريزمدٸ كٷشەيتۋ ٷشٸن, ٶز قوعامىمىزدى قورقىتىپ-ٷركٸتۋ ٷشٸن پايدالانىپ كەلدٸك. مۇنداي جاعداي, شىنىن ايتايىق, قىرعىزدىڭ قازاققا دەگەن كٶزقاراسىن ەش جاقسارتقان جوق. ونىڭ ٷستٸنە ەلٸمٸزدە جارتى ميلليونعا جۋىق قىرعىز اعايىنداردىڭ قارا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸن دە ۇمىتپاعانىمىز جٶن. نان تابۋ ٷشٸن, كٷنەلتۋ ٷشٸن بٸرەۋدٸڭ قارا جۇمىسىن جاساۋ, سول قارا جۇمىستى ٸستەپ جٷرگەن ادامدارعا قۇل-كٷڭ رەتٸندە قاراۋ, گاستاربايتەرلەردٸڭ قۇقى مەن ار-ابىرويىن تاپتاۋ دا قازاققا دەگەن وڭ پٸكٸر قالىپتاستىرماعانى انىق. رەسەيدە, ەرتٷرلٸ دەرەك بويىنشا, 1 ميلليوننان 1,5 ميلليونعا جۋىق قىرعىز جۇمىس ٸستەپ جٷر دەگەن دەرەك بار. رەسەيدەگٸ قىرعىزدارعا دەگەن كٶزقاراستى كەرەمەت دەپ ايتۋ قيىن. فاشيستٸك, شوۆينيستٸك يدەولوگييامەن ۋلانعان رەسەي قوعامىنىڭ بارشا اۋىرتپالىعىن, قىساستىعىن قىرعىزدار كٶرٸپ كەلدٸ. جٷزدەگەن ازاماتتارى و دٷنيەلٸك بولىپ كەتتٸ, تالايى سوققىعا جىعىلدى, قامالدى, قۋىلدى. الايدا قىرعىز قوعامىنداعى رەسەيگە, ورىستارعا دەگەن كٶزقاراس تٷبەگەيلٸ تٷردە ٶزگەرمەگەن. ەربٸر ساياسي پارتييا, ەربٸر سايلاۋعا تٷسٸپ جاتقان ٷمٸتكەر ٶز سٶزٸن رەسەيمەن جاقسى قاتىناستار ورناتۋ كەرەك, رەسەيگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەگەن ەڭگٸمەنٸ كٶپ تە, جيٸ دە ايتادى. رەسەيدٸڭ ساياسي ىقپالىنا كٸرگەن پرەزيدەنت اتامباەۆ تٸپتٸ ەلدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە ورىستىڭ جاڭا ەسكەري بازاسىن قۇرامىز دەگەن ەڭگٸمەنٸ اشىق ايتىپ جٷر. ەسەسٸنە جاقىن اعايىنعا دەگەن قىرعىزدىڭ ٶكپەسٸ قارا قازانداي. بۇل فاكتوردى بٸز ەستەن ەش شىعارماۋىمىز كەرەك سيياقتى.
ال ەندٸ نە ٸستەمەك كەرەك? مەنٸڭ ويىمشا, مەسەلە اتامباەۆتا عانا ەمەس. قازاق ٷشٸن اتامباەۆ دەگەن ساياساتكەر جوق, ونىڭ دەۋرەنٸ ٶتتٸ دە كەتتٸ. ۇمىتالىق. ونىڭ, ەرٸ كەتكەندە, ەكٸ-ٷش اي ساياسي ۋاقىتى قالدى. وعان سٶز شىعىنداپ, تاۋسىلۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. قىرعىز سايلاۋىنىڭ امان-ەسەن, سوعىسسىز, تٶڭكەرٸسسٸز ٶتكەنٸن قالايمىز. سول سايلاۋ نەتيجەسٸندە كٸم جەڭسە دە, سونىمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتۋىمىز قاجەت. ەگەر قىرعىز ساياسي تابىنىڭ اقىل-ەسٸ دۇرىس بولاتىن بولسا, جاڭا بيلٸگٸ العاشقى ساپارىن قازاقستاننان باستاۋى كەرەك. مۇنى قازاق قاۋىمى جاقسىلىققا جورىپ, قىرعىز اعايىننىڭ اتامباەۆ ٷشٸن كەشٸرٸم سۇراعانى دەپ ۇققانى كەرەك. ارنايىلاپ كەشٸرٸم سۇراتۋدىڭ, تٸزە بٷكتٸرۋدٸڭ, انت-سۋ ٸشۋدٸڭ بٸزگە ەش قاجەتٸ جوق. ەكٸ اعايىن ۇرسىسىپ جاتسا, بارلىق كٸنە اقىلدىعا جٷكتەلەدٸ. وسى تەكەتٸرەستە اقىلدىسى بٸز بولۋىمىز كەرەك. سايلاۋ اياقتالىسىمەن بٸز قىرعىز قوعامىمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتۋ جٶنٸندەگٸ جوسپاردى جاساپ, قابىلداپ, الداعى 10-20 جىلعا ستراتەگييالىق كٶكجيەكتەرٸمٸزدٸ ايقىنداۋىمىز مٸندەت.
بۇل جوسپارعا تٶمەندەگٸدەي مەسەلەلەردٸ قاراستىرۋ پارىز:
– ەكٸ ەل اراسىنداعى مەدەني جەنە اقپاراتتىق جۇمىستى جاڭا دەڭگەي-دەرەجەگە كٶتەرۋ, ەكٸ ەل اراسىندا ورتاق اقپاراتتىق رەسۋرستاردى جاساقتاۋ, قارجىلاندىرۋ;
– ەكٸ ەلدٸڭ زييالى قاۋىمدارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, جاڭادان ەر باعىتتاعى ديالوگ الاڭدارىن قۇرۋ;
– قىرعىز مەملەكەتٸنە, قوعامىنا سٶزٸ ٶتەتٸن, اسا بەدەلدٸ, اسا بەلسەندٸ ەلشٸنٸ تاعايىنداۋ, ونىڭ جۇمىسىنا قاتىستى قارجىلىق, باسقا دا جاعدايىن جاساۋ;
– قىرعىز ەلٸندەگٸ قازاق دياسپوراسىنىڭ مٷمكٸندٸگٸ مەن ەلەۋەتٸن دۇرىس پايدالانا بٸلۋ, سول ەلدەگٸ قازاق اعايىننىڭ بەدەلٸن ارتتىرۋ, اقپاراتتىق, مەدەني قاجەتتٸلٸكتەرٸن تولىق ٶتەۋ;
– قازاق پەن قىرعىز كەسٸپكەرلەرٸ اراسىنداعى بەدەلدٸ, بەلسەندٸ قارىم-قاتىناستاردى ورناتۋ, ارنايى ۇيىم قۇرىپ, ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ;
– قىرعىزستانداعى ەسٸرتكٸ ترافيگٸ, ەكسترەميزم مەن راديكاليزممەن كٷرەس سالالارىندا اسا بەلسەندٸ ەكٸ جەنە كٶپجاقتى قارىم-قاتىناستار ورناتۋ;
– قىرعىزستان عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ مەن مۇعالٸمدەرٸن تارتىپ, ورتالىق ازييا ۋنيۆەرسيتەتٸن قۇرۋ قاجەت. مىسالى, ەل-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ نەگٸزٸندە. جاڭا ۋنيۆەرسيتەت گۋمانيتارلىق باعىتپەن قاتار, ايماققا اۋاداي قاجەت سۋ, ەكولوگييا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تەحنولوگييا مەسەلەلەرٸنە وقىتاتىن ەلەمدٸك دەرەجەدەگٸ ۋنيۆەرسيتەتكە اينالىپ, جۇمىسقا ەلەمدەگٸ جەنە ايماقتاعى ەڭ ٷزدٸك دەگەن مامانداردى تارتۋى قاجەت. باستى مەسەلە – ايماقارالىق شەشٸمدەرگە قول جەتكٸزٸپ, قازاقستانعا دەگەن دۇرىس كٶزقاراسى بار ورتاازييالىق ەليتالاردى تەربيەلەۋ, ٶسٸرۋ;
– قازاق-قىرعىز ساياساتكەرلەرٸ, ەليتالارى اراسىنداعى بەلسەندٸ تالقىلاردىڭ سانىن كٶبەيتٸپ, ايماقتىڭ دامۋىنا دەگەن ورتاق ستراتەگييالىق كٶزقاراستاردى جاساقتاۋ, قالىپتاستىرۋ;
– ايماقتىق ينتەگراتسييا, تٷركٸ بٸرلٸگٸ مەسەلەسٸن نەگٸزگە الا وتىرىپ, كٶپجاقتى ينتەگراتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ.
قىسقاسى, قىرعىزستان – قازاقستان ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ. قىرعىزستاننىڭ ۇتىلىپ, ىدىراۋىنان, بٷلٸنۋٸنەن بٸزگە ەشقانداي جاقسىلىق بولماسى انىق. قىرعىزستاننىڭ اۋعانستانعا اينالعانى ەشكٸمگە دە جاقسىلىق ەپەرمەيدٸ. ولاي بولسا قازاق ەليتالارى, حالقى مەنمەندٸكتەن ارىلىپ, كٶرشٸ ەل مەن باۋىرلاس حالىققا دەگەن تەرەڭ, ستراتەگييالىق كٶزقاراستاردى ٶز بويىنا دارىتا بٸلۋٸ كەرەك. قاجەت بولاتىن بولسا, كٶرشٸ ەلدٸڭ دامۋىنا تالاي قارجى-قاراجات قۇيۋىمىزعا دا تۋرا كەلەدٸ. وسىنىڭ بەرٸنە دە دۇرىس كٶزقاراس, دۇرىس پايىم مەن تٷسٸنٸك ەڭ الدىمەن قازاق ٸشٸندە پايدا بولۋى شارت. قازاق ٶزگەرٸپ, ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن مۇراتىن دۇرىس تٷسٸنەتٸن بولسا, تالاي نەرسەنٸ ٶزگەرتۋگە بولادى. تەك جاۋاپكەرشٸلٸك پەن مۇراتشىلدىق جٷگٸن ارقالاعان قازاق قوعامىن قىرعىزدار دا قۇرمەتتەيتٸن, ساناساتىن بولادى. باسقا جولى جوق.
ايدوس سارىم,
«جاس الاش» گازەتٸ
