Aǵa, Alteke, Altynbek aǵa… On eki jyl ótipti. Bir múshel! Kim senedi? Qarap otyrsam, ózińiz týraly mardymdy estelik jaza almappyn. Talai talpynyp ta edim. Jyl saiyn, qysta, kúzde, jylyna kemi eki ret suhbat berip, dástúrli jiyndarda sóz sóilegenim bolmasa, ózińiz týraly arnaiy estelik jazbappyn, aǵa. Óitkeni senbedim. Áli de sener emespin. Ózińiz úiretken joq pa edińiz: «kóziń jetip, dáleliń joq nársege qatysty qolyńa qalam alma» dep?! Dúniede, qansha eseisem de, eki adamnyń ólimin qabyldai almai keledi ekenmin. Biri – marqum Záýresh sheshem, ekinshisi – ózińiz. Estelik jazatyn ýaqyty keler dep senemin. Ázirge ózińiz týraly 12 estelik. Ózińizsiz ótken 12 jylǵa bir-bir úzik oi. Erkeligimdi de kóteretin edińiz, tentektigimdi de talai keshtińiz, munyma da aiyp etpessiz, aǵa…
***
1. 1992 jyly memlekettik qyzmetke keldim. Shamamen 1994 jyldan bastap prezident ákimshiliginde, úkimette Altynbek Sársenbaev degen basshy bar ekenin estip jatatynmyn. Birneshe jiynda, tarihqa, ádebietke qatysty sharalarda alystan kórgenim de bar edi ózińizdi.
1997 jyly aqparat jáne qoǵamdyq kelisim ministrligi quryldy. Sol kezde úlken konkýrstan aman ótip, qatardaǵy qyzmetkerińiz atandym. Jaqynnan birinshi kórgen kezim sol eken.
Bir qaǵazdardy jazyp, qabyldaý bólmeńizge aparyp tastaǵanym esimde. Aldymnan shyqtyńyz. Qolyńyzda úlken qońyr portfelińiz esimde. Ymdasyp amandastym da, ózińizdi ótkizip, kabinetime júre berdim. Sol kezde miyma kelgen birinshi oiym: «Altekeń, shamamen, elýdegi kisi shyǵar». Qiyn kezderde basshy boldyńyz, jumys ońai bolǵan joq. Bálkim, sodan da bolar, jasyńyzdan úlken kórindińiz. Shynym. Sol kúni jigitterden surasam, nebary 35 jasta ekensiz ǵoi…
Sol jyldary júregińiz qysyp, prezidenttik aýrýhanaǵa bardy dep estigenmin. Sóitse, sizdi qaraǵan dáriger kelinshek: «Sharshaǵan, qajyǵan bolarsyz. Kútinýińiz qajet. Em-dom alý kerek. Sizdiń júregińiz nebary 45-tegi adamdikindei», – dep ile-shala qýantqandai bolypty. Bir adamdai renjipsiz…
Keiinnen osyny ájýa qylyp aityp otyratyn edińiz.
2. Jalpy alǵanda, ministrlikterdiń arasynda jumysqa jas saiasattanýshylardy, áleýmettanýshylardy birneshe satyly konkýrspen qabyldaǵan Erik Maǵzumuly Asanbaevtan keiingi birinshi ministrsiz dep oilaimyn. Jumysqa jańa baǵyt, jańa lep kerek dep barsha oqý oryndaryna, ǵylymi ortalyqtarǵa jariialy túrde habar berip, bárimizdi ózińiz tańdadyńyz.
1997 jyldyń aiaǵynda bárimizdi qazirgi Almaty qalalyq ákimdigi otyrǵan ǵimaratta kabinetińizge jinadyńyz. «Qurmetti áriptester, qyzdar, jigitter! Birer aida Astanaǵa kóshemiz. Tizimge engen azamattardyń barlyǵyna da páter alyp bergizem. Oǵan sóz berem! Úili-barandy, úilengenderińe bir aidyń ishinde, boidaqtarǵa ári ketse alty ai ishinde jaǵdai jasalady. Boidaqtar ózderińizden kórińizder», – dep jymiyp edińiz.
Sózińizde turdyńyz. Astanaǵa 8 aqpan kúni kóship keldik. Úilengen áriptesterimiz 8 naýryz kúni qoldaryna páter kiltterin alyp, qonystoilaryn jasap jatty. Birneshe áriptesimizdi tún ishinde kelip quttyqtaǵanyńyz esimde. Kóp uzamai biz – boidaqtar da páterli boldyq. Qýanǵanymyz-ai!
Astanada Almatydan kóshken ministrlikter men vedomstvolar qyzmetkerine páter berýdiń, bergizýdiń qiianaty men qiiametin keiin bildik. Basqa ministrlikterde páterlerin bes, alty, tipti 10 jyl óte alǵandardy da bilemiz.
Jas bolsańyz da, iskerligińiz ben bedelińizdiń, aitqan sózge adaldyǵyńyzdyń arqasy dep bilemin.
3. Jas sarapshylardy ózińiz kóp oqyttyńyz, saraptaý-taldaý isine qatty qaradyńyz. Sizge deiin de, sizden keiin de saraptamaǵa qatal, asqan yjdaǵatpen qaraǵan basshyny kezdestirmeppin. Ásirese bizdiń kil jas mamannan quralǵan ishki saiasat departamentine kóp kóńil bóletin edińiz. Ózińiz jumystan keiin, barsha jiyn-jinalystardy ótkizip baryp, bizdi jinap ótkizetin seminarlaryńyzǵa áli de qairan qalamyn. Aldyn ala elimizde bolyp jatqan bir kórnekti, biliktiń janyna batyp jatqan bir problemany, shielenisken konfliktini aityp, osyǵan bailanysty naqty oilar men usynystardy daiyndańdar dep tapsyrma beretin edińiz. Buny esti sala bárimiz jantalasa gazet qarap, kitap oqyp, ózara aqyldasyp, úlkenderden aqyl surasyp ketetin edik. Ol kezde quryp ketkir internet te joq bolatyn. Sodan bárimizdi jinap, «Al, kezek-kezek oilaryńdy ortaǵa salyńdar, bul jerde bárimiz de sarapshylarmyz. Basshy, úlken-kishi degen joq» dep eskertip otyratynsyz. Áli esimde, aldyńyzda úlken bloknot jatatyn. Qysyla-qymtyryla sóz sóilep jatqan jas qyzmetkerlerdiń aitqanyn uqyppen tyńdaitynsyz. Kóbisine, bálkim, ishtei kúlgen de shyǵarsyz. Biraq syr bermeitinsiz, áiteýir. Biraq arasynda tyń oidy estip qalsańyz, bir-eki sóilem qylyp jazyp alatynsyz. Eger bizdiń bir oiymyz qaǵazǵa tússe, qalai qýanatyn edik deseńizshi!
Sol jyldary «Qurmet» ordenin alsam da bulai qýanbas edim…
Úlgerseńiz sol kúni, kúrdeli másele bolsa kelesi kúni birneshe adamdy shaqyryp, keshegi másele boiynsha maǵan prezidenttiń atyna hat daiyndańdar dep, barsha argýmentin, naqty júristerin ejiktep aityp beretin edińiz. Osynyń kóbisi naqty saiasatqa ainaldy. Naqty saiasi sheshimder, qujattar, josparlar retinde júzege asty.
4. Aqparat, taldaýǵa qatysty taǵy bir jait eske túsedi. Ishtegi, syrtqa shyǵatyn qaǵazdardyń barlyǵyna derlik naqty osy qaǵazdy jazǵan qyzmetkerdiń atynyń jazylýyn talap etetin edińiz. Kúdiktengen, shikiligi bar-aý degen zertteýlerge, saraptaýlarǵa bolsa, solardy jazǵan qyzmetkerlerdi ishki telefonmen basshylarǵa aitpai shaqyrtyp alatyn edińiz. Sondai bir qońyraýdan keiin alǵash ret jeke ózim aldyńyzǵa baryp, birshama uzaq otyryp sóileskenim esimde. Qabyldaý bólmeńizge baryp, abdyrap, «Ministr shaqyryp edi…» dep tursam, kómekshińiz júgirip shyǵyp, «Qaida júrsiń, seni shaqyrǵaly qansha ýaqyt boldy, kir tezirek!» dep kirgizip jibermesi bar ma?! Jazǵan qaǵazymnyń ne týraly ekeni esimde qalmapty. Suraqtaryńyzǵa ne dep jaýap bergenim de esimde joq. Biraq ózińizben jarty saǵattai otyryp, qyzmetim, júris-turysym, boidaq ómirim týraly suraqtaryńyzǵa ejiktep jaýap bergenim esimde. Sodan keiin jii shaqyratyn boldyńyz, suraqtaryńyz da azaiǵandai boldy.
Bir tańǵalatynym bar edi: keide asyǵysta, tym tez daiyndalǵan qujattar bolatyn. Qazir emes, keshe kerek edi deitin zaman edi ǵoi. Sonda keibir kezderi shikilik tanytyp, «osy bir kemshiligin bastyq baiqamaityn bolar, osy tusy álsizdeý-aý» deitin qujattar da bolatyn. Sondai tustaryn keremet baiqaityn edińiz. Ne siqyryn baryn áli de túsinbeimin. Tájiribe men damyǵan intýitsiia bolar deitinmin. Áli de sol oidamyn.
5. 1997-1999 jyldar qiyn kezder edi ǵoi. El ishinde kúnde bir daý, kúnde bir narazylyq, kúnde bir kikiljiń týyndap otyratyn. Aqparat jáne qoǵamdyq kelisim ministrligi bolǵandyqtan, bárine de qatysymyz bolatyn. Bárine bir reaktsiia, bárine bir qujat, saraptama jasaityn edik. Sol kezderi keshki 7-8-derde shaqyryp, «Baýyrym, mynadai hat kerek. Erteń tańerteń toǵyzda daiyn bolýy kerek» dep tapsyratyn edik. Qanshamyz jumysta qonyp, túngi 4-5-ke deiin qaǵaz jazyp, jumysta qonyp qalatyn edik.
Bir qyzyǵy, sol keshte saǵat 1-2-lerde orynbasaryńyz Nuraly Sultanuly Bekturǵanov, apparat jetekshińiz Gúlsim Omarqyzy, qansha jyl boiy orynbasaryńyz, serigińiz bolǵan Álibek Asqarov aǵalarymyz keide ózderi kelip, keide kómekshilerin jiberip, airan, býterbrod, tipti úiden ystyq tamaq alyp keletin edi. Sóitsek, tapsyrmany berip tastaǵannan keiin, «Jigitter túni boiy jumys isteitin túri bar, reti kelse tamaqtaryn alyp berińizder, ash qalmasyn» dep tapsyryp ketedi ekensiz.
Kelesi kúni tań ata kelip, qaǵazdardy qarap, túzetetinin túzep, joǵary jaqqa alyp ketetin edińiz. Sonda «Túnde jumysta qonǵan jigitterdi mazalamańyzdar! Kemi túske deiin myzǵyp alsyn» dep basshylarymyzǵa tapsyratyn edińiz. Jaýapkershiligińiz ben adamgershiligińiz dep túsinetinmin…
6. 1998 jyl bolatyn. Konstitýtsiiaǵa ózgerister engiziletin boldy. Oppozitsiia jetekshisi Ákejan Qajygeldin myrza da belsendilik tanytyp, «men óz usynystarymdy beremin» dep talpynǵan. Eshkimge aitqyzbai, úsh jigitti shaqyryp, «Bir tún ishinde úsh baǵyttaǵy Konstitýtsiia jobasyn jasap shyǵyńyzdar!» dep tapsyrdyńyz. Esimde, bir tún otyryp Latviia ma, Litvanyń ba, ata zańdaryn aqtaryp, bir nusqany jasap, ony aýdaryp shyqtym. Basqa da áriptesterim solai. Biri – Berik Ábdiǵaliev, ekinshisi Erlan Saiyrov bolýy kerek, umytpasam. Sony aldyryp, Astanadaǵy bir baspaǵa árqaisysynan shamamen 200-300 danadai bastyrdyńyz. Solardyń nusqalaryn alyp, biz ózimiz depýtattar, ministrler, jýrnalister qosyndarynda turatyn úilerdiń barlyǵyna derlik tún ishinde aparyp tastadyq.
Kelesi kúni Qajygeldin Astanaǵa kelip, baspasóz máslihatyn ótkizdi. Astana ý-shý. Bul «arnaiy operatsiiadan» arnaiy qyzmetter de beihabar eken. Baspa tintip ketken bári.. Esesine sol kúni prezidentten: «Nursultan Ábishuly! Opponentińiz Qajygeldinniń konstitýtsiialyq jobasyna ne deisiz?» – dep suraǵanda, ol kisi: «Shynyn aitsam, aldyma tańerteń tórt nusqa keldi. Qaisysy Qajygeldindiki ekenin bilmeimin…» – dep aǵynan jaryldy. Sol kúni prezidenttiń aldyna ǵana emes, barsha basshylardyń, depýtattardyń aldyna tórt nusqa túskeni ótirik emes edi.
Bul qylmys emes, saiasi tehnologiialyq ekspromtyńyzdyń biri edi. Keide jymiyp, keide ózińizge tán ǵana kúlkimen tapsyratyn ekspromtyńyz.
Búgingidei oppozitsiiany qýdalaǵannan, túrmege tyqqannan góri túni boiy eńbektenip, ter tógip tehnologiialyq tásil tanytqan tiimdi dep úiretetin edińiz. Óz basym áli de sol oidamyn.
7. Tehnologiia demekshi…
Prezidenttiń bir jazǵy demalysynan keiin aldyna bardyńyz. Sodan kele sala birneshe adamdy jinap, naqty tapsyrma berdińiz.
Prezident demalysta jatqan kezinde óz oilaryn, ministrlerge, ákimderge beretin naqty tapsyrmalaryn qolymen jazyp, qatysty adamdardy shaqyrtyp, qoldaryna ustatady eken. Sondai bir qaǵazdy alyp keldińiz. Onysy baspasóz ben internetke qatysty oilary bolatyn.
Bir aptadan keiin qajetti qaǵazdaryn jazyp, baspasóz ben internetke qatysty zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobalaryn ázirlep ákeldik. Bir kúnnen keiin shaqyrdyńyz. Qabaǵyńyz qatýly, kóńilińiz joq siiaqty kórindi. «Jigitter! Mynalaryń bolmaidy múldem! Ras, tapsyrma bar, biraq bas al dese, shash alý mindet emes. Oilanyp isteý kerek», – dep qaitaryp jiberdińiz. Artynan: «Jigitter, durys túsinińder! Biz máńgi baqi sheneýnik bola almaimyz. Erteń, bálkim, biz de oppozitsiia bolarmyz. Sol kezde gazet tirkei almai júrmeiik», – dep qadap-qadap aityp edińiz. Sol kezde internetti buǵattaý jónindegi komissiia da qurylǵan-dy. Komissiia bir ai jumys istep, «Internetti buǵattaý múmkin emes. Reti kelse saiasi tásilderdi, saiasi tehnologiialardy qoldaný qajet» dep uiǵardy. Sol komissiiada 4-5 adam bolatynbyz. Bireýi sońynan Rahat Álievke erip, kóz jumǵan Jomart Májirenov bolatyn.
Ómirdiń, ásirese saiasi ómirdiń qyzyǵy men shyjyǵy qatar júredi ǵoi…
8. Qazirgi kúni ishki saiasat salasynda jumys istegen kezderimdi maqtanyp aita alamyn. Barlyǵyn durys, barlyǵyn keremet demeimin. Biraq sol kezderi eldiń saiasi basshylyǵy qoiatyn tapsyrmalardy barynsha tehnologiialyq turǵydan, adami-adamzattyq printsipterden aspai oryndai aldyq dep uǵamyn.
Ózińiz de keiin, oppozitsiiada júrgen kezińizde biraz adamnan keshirim surap aldynan óttińiz. Saiasatker tulǵalar bárin de túsinetin dep oilaimyn. Solarmen sońǵy kúnderińizge deiin seriktes, áriptes boldyńyz. Keibiri dúnieden de ótip ketti. Sol kezderi Qojanasyrdyń bir ápsanasyn jii aitatyn edińiz. Qojekeń aitady eken: «Jurtqa nanǵa qar jaǵyp jeýdi ózim úiretip edim, sońǵy kezderi ózimniń ishim aýyratyn boldy» dep.
Biraq «ish qansha aýyrsa da», qanshama biliktiń sumdyǵyn kórsek te, dál sizge qarsy qastandyq jasalady dep oilamappyz. Ózińiz de senbeitin edińiz…
Men áli sengim kelmeidi.
9. Ult, namys degen kezde talai ret óre túregelgen edińiz. Qajet bolsa úkimet basshylarymen, prezident ákimshiligimen ashyq ta, jabyq ta aiqastyńyz.
Meniń esimdegisi: qarsylastaryńyz sizdi tórt ret qyzmetten ketire jazdaǵan. Barlyq qolyn jinap, naqty jarlyǵyn daiyndap, prezidentke deiin aparǵan. Sol kezde dostaryńyz, jaqtastaryńyz aldyn ala eskertip, prezidentke kirip, jarlyqtardyń kúshin buzǵansyz. Bir-eki jarlyqty prezident «saǵan sabaq bolsyn, estelik bolsyn» dep qolyńyzǵa tabystaǵan. Keiinnen, qasiretti aqpannan keiin qaǵazdaryńyzdyń ishinde sol jarlyqtyń birin kórip qalyp edim. Tek prezidenttiń ǵana qoly jetispei turǵan eken…
Taǵy bir jait. 1999 jyly parlamentte jer máselesi talqylandy. Sol kezde «Qazaq jerdi jekemenshikke alýǵa daiyn emes, qoǵam daiyn emes» dep talai qaǵaz jazdyńyz. Eń qyzyǵy, sol kezdegi premer-ministr Nurlan Balǵymbaevty kóndirdińiz. Sol kisimen áńgimeden keiin kelip: «Aidos, srochno, Balǵymbaevtyń «Kazpravdaǵa» beretin suhbatyn daiynda!» – dep tapsyrdyńyz. Úsh qarap, kýrermen premerge úsh ret jiberdińiz. Premer maqalany qara keshke deiin ustady. Kelesi kúni gazette «Zemlia ne predmet dlia politicheskogo torga» degen suhbaty shyǵyp, úkimet parlamentten jer týraly zańdy shaqyrtyp aldy. Bul – premerdiń de, ózińizdiń de jetistigińiz.
Keiin, 2004-2005 jyldar bolýy kerek, Almatynyń ainalasyndaǵy bir restoranǵa shaqyrdyńyz. Qasyńyzda Nurlan Ótebuly otyr eken. «Nureke, sizge aitqan jigit osy. Óz baýyryńyz, jerlesińiz» dep tapsyrdyńyz. Nurekeń raqmetin aitty. Sol jyldary siz Nurekeń arqyly, Nurekeńniń qolyn qoidyryp, eldegi jaǵdai, qoǵam, bilik týraly prezidenttiń atyna birneshe jabyq qaǵaz jazdyrǵanyńyz esimde.
10. 2004 jyldyń parlament sailaýynyń aldynda sizdi bilikke shaqyrdy. Eki-úsh kún boiy Astanada qyrýar kezdesý, qyrýar aitys boldy. Sodan keiin meni shaqyrtyp aldyńyz. Ushyp bardym. Astanadaǵy «Interkontinental» qonaqúiiniń dálizinde otyr ekensiz. Kóńilińiz jabyrqaýly. Qasyńyzda Oraz Jandosov, Bolat Ábilevter, basqa da áriptesterińiz kezek-kezek kelip júr eken. Bárine qoiatyn suraǵyńyz bir: «Osynyń qajeti bar ma? Jurtqa ne deimiz? Osyny qalai túsindiremiz? Báribir aldaityny belgili…»
Menen keńes suraǵanyńyzda kúmánimdi men de aittym. Arasynda birese prezident ákimshiligine, birese prezidentke baryp keldińiz.
Kele sala: «Baýyrym, bylai etemiz! Men resmi málimdeme jasaimyn. Partiiada da qalamyn. Biraq naqty birneshe talap qoiamyn. Sony jazyp shyq. Daiyn bolǵannan soń osynda alyp kel», – dedińiz.
Keńsege baryp, úsh saǵattai otyryp bir nusqasyn alyp keldim. Bir oqyp, «shiki» dep qaitardyńyz. Taǵy bir-eki saǵat otyryp, qaita ákeldim. «Shiki áli, pisirý kerek» dep taǵy bir qaitardyńyz. Taǵy eki saǵat otyryp jasaǵan nusqany alyp keldim. Kishkene bolsa da kóńildenip, «Mine, endi mynaýmen jumys isteýge bolady» dedińiz.
Kelesi kúni prezident jarlyǵy shyqty. Kóp uzamai ministr retindegi málimdemeńiz de barsha gazette, saitta, teledidarda jaryq kórdi. «Sailaý ádil ótse, baspasóz týraly zań ózgerse qalam» dedińiz. Oilaǵandai bolmady. Bilikten esh aianyshsyz ekinshi ret kettińiz. Meniń de ekinshi retim eken…
11. Men eshqashan jýrnalist bolamyn, jýrnalistikaǵa jaqyndaimyn dep oilamappyn. Meni kásipke baýlyǵan ózińiz edińiz. Sizden alǵan bilim men tálimdi esh ýniversitetten bes jyl oqyp ala almaidy ekenmin.
Aqparat ministrligi bolǵandyqtan, keibir mańyzdy degen jańalyqtardy ózimiz jazatyn edik. Jáne de siz tapsyratyn edińiz: myna mátindi «Kazpravdanyń», «Jas Alashtyń», «Karavannyń» tilimen jazyp shyq dep. Solardyń eń ozyq degen jýrnalisterin oqy, tásilin qara, úiren dep qaita-qaita aitatyn edińiz. Birde bir mátindi badyraityp, bir jarym bet qylyp alyp keldim. Esimde, «Vremia» gazetine baratyn aqparat eken. Kúlip jiberdińiz. Úndemei aq paraq qaǵazdy alyp, ony eki búktep bir jyrttyńyz, taǵy búktep jyrttyńyz, taǵy búktep jyrttyńyz. Sol jyrtylǵan qaǵazdardyń birin alyp: «Aidos, osy kóldei qylyp jazǵanyń gazetten osyndai qurtaqandai ǵana oryn alady. Eger dál qazir ákelgen mátinińdi myna bir japyraq qaǵazǵa syidyrsań, erteń Igor Meltserge zvandap salǵyzam». Jarty saǵattai tyrashtandym. Jazýym qansha maida desem de syimady. «Kórdiń be? Al endi mátinińdi durystap turyp qysqartaiyq!» dep, qolyńyzǵa qalam alyp, bes sóilemge syidyrdyńyz. Maǵan keremet sabaq boldy. Ondai sabaqtyń birazy áli de jadymda. Qazir keibir jigitterdi ózim úiretip júrmin.
12. Qasiretti aqpan áli esimde. Sizdi sońǵy kórgenim senbi kúni edi. Keshki segiz jarymǵa deiin «Jas Alash» pen «Epoha» gazetterine shyǵatyn suhbattaryńyzdy birge ázirlegen edik. Keremet kóńildi otyrdyńyz.
Sol kúni kún kúrkirep, aýa raiy buzyldy. Ánsheiinde sizben júrsem mazalamaityn kelinińiz qaita-qaita zvandap mazany aldy. «Qoi, baýyrym, úige bar. Kelinge sálem ait, seni demalysta jumys istetkenime maǵan renjimesin» dep shyǵaryp saldyńyz.
Men úige kettim. Siz máńgilikke attanǵan ekensiz, aǵa…
Áiel jurty sezimtal kele me, qalai ózi? Kelinińiz keide áli aitady: «Sol kúni Altekeńmen máshinede úiine ne kezdesýge birge ketkenińdi elestetsem, júregim aýyrady», – dep. Keide men de oilanam. Biraq qorqynysh pen úrei qalmady, aǵa…
Áli sengim kelmeidi. Bir kúni úlken estelik jazatyn kún keler dep senemin.
Aidos SARYM
"Jas Alash" gazeti
