Elbasy Nursultan Ábishuly 2012 jylǵy jeltoqsan aiynda jariia etken «Qazaqstan-2050» Strategiiasynda «2025 jyldan bastap latyn álipbiine kóshýge kirisýimiz kerek» dep málimdedi. Qoǵamda qyzý talqyǵa túsken «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda da latyn qarpine kóshý ideiasyn nyqtai tústi. Búginde bul taqyryp tóńireginde túrli pikirler aitylyp, kún tártibinen túspei keledi. Oida júrgen saýaldardyń bir parasyn belgili saiasattanýshy Aidos Sarymǵa qoiǵan edik. Marhabat!
- Aidos myrza, búgingi qazaq – jańa qoǵam latyn álipbiine kóshýge daiyn ba?
- Meniń oiymsha, búgingi qazaq qoǵamy jańa álipbige kóshýge ishtei daiyn. Azyn-aýlaq qarsy pikir aitýshylardy eseptemegende, qazaq qoǵamynda latyn grafikasyna kóshý týraly qoǵamdyq konsensýs, ulttyq mámile bar. Ásirese jas býyn arasynda. Qarsylyq tanytyp, qarsy shyǵýshylardyń dúiim kópshiligi negizinen Sovet zamanyn kórip qalǵandar. Olardyń ózin de birneshe topqa bólýge bolatyn shyǵar. Biri – qazaq tiliniń bolashaǵyna, onyń memlekettik til retinde damýyna alańdaýshylar. Bulardyń ýájderin adami turǵydan uǵynýǵa, túsinýge de bolady. Sebebi kóńilderi men alańdaýshylyqtarynyń artynda qiturqy dúnie nemese basqa memlekettiń múddesi turǵan joq. Taǵy biri – latyn qarpine qarsy shyǵý arqyly bilikke ses kórsetkisi keledi, osy arqyly jalpy óziniń oppozitsiialyq kózqarasyn uǵyndyryp jatady. Qysqasy, bul olardyń jalpy bilikke senbeýshilikteriniń sýblimatsiiasy.
Jalpy tabiǵaty qisyq-qyńyr, aýyz ózimdiki, aitýym kerek deitin de aǵaiyndarymyz joq emes. «Myqty bolsaq, túrki rýnalaryna ótelik!», «Qaitadan arap qarpine kóshelik» deýshilerdi de óz basym osy topqa jatqyzamyn. Bulardan bólek te bir top bar. Olardy toptastyryp «eýraziiashyldar», shyny - «reseishilder» dep aitýǵa tolyq bolatyn shyǵar. Bulardyń oiy men oiyny aidan anyq. Maqsaty qazaqty Reseidiń ýysynan shyǵarmaý, orys áleminiń ishinde baiaǵy otarlyq ustynda ustap otyrý. Biri - osyǵan imandai senip sóileidi, ekinshisi – naqty tapsyryspen, naqty ortalyqtardyń tapsyrmasymen áńgime kóteredi. Qazaqqa basty qaýip osylardan. Qazaqy, ulttyq múddeden týyndaǵan qarsylyqty aqylmen, oimen, parasat-paiymmen jeńip, ekioily azamattarmen bir mámilege kelýge bolady. Sebebi olarmen qansha jerden qyrqyssaq ta, aityssaq ta bir múdde janynan tabylamyz. Rýhani azyǵymyz bir, sý ishetin qudyǵymyz ben óletin jerimiz bir. Ásirelep aitsaq, jaý shabatyn bolsa, bir okopta jatyp, bir jaqqa qarai oq atamyz. Sebebi qubylamyz – qazaq, qazaq halqynyń namysy men ary, dili men tili. Árine, qazaqty ujmaqqa shyǵarý týraly oilarymyz san-alýan, tásilderimiz basqa, joldarymyz bólek bolýy yqtimal. Bul zańdy da. Qoǵamnyń júz paiyz bir oida júrýi asa qaýipti úrdis. Ony kezinde basymyzdan ótkerip, sonyń kesirinen halqymyzdyń 70 paiyzynan airylyp qalǵan elmiz ǵoi. Sodan saqtasyn!
- Túsinikti. Al latyn qarpine ótý úrdisi qanshaǵa sozylý kerek dep oilaisyz? Búginde ártúrli pikirler aitylýda. Bireýler buny sozbai, tezdetý qajet dep jatsa, ekinshiler osyǵan asyqpaý kerek, túbi ótetinimiz anyq, asyqpaiyq, daiyndalaiyq degen de pikir aityp júr. Osyǵan ne der edińiz?
- Dana halqymyz «Sheshingen sýdan taiynbas» degen ǵoi. Latyn qarpine ótý týraly áńgime búgin týyndaǵan joq. Bul týraly áńgimeni qazaq ǵalymdary, ziialy qaýym ókilderi 1990-shy jyldardyń basynan úzdiksiz aityp júr. Saiasi diskýrsqa bul másele 2000-shy jaldardan beri enip, óziniń ornyn tapty. Osy arada júzdegen maqala jazylyp, kóptegen kitap ta shyqty. Qoǵam ishinde de biraz áńgime aitylyp, talai talqylar ótti. Qaitalap aitaiyn, qazaq qoǵamy buǵan ishtei daiyn otyr. Másele tek osy úrdistiń filosofiiasy men ideologiiasyn anyqtaý, ádistemesi men iske asyrý joldaryna tirelip tur. Qalai bolǵanda da mynany uǵynyp alǵanymyz durys.
Jańa álipbige ótý – úlken ulttyq nartáýekel. Jańa álipbige kóshý – uly órkeniettik tańdaý, bálkim táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynyń eń taǵdyrly, eń ǵalamat saiasi-simvolikalyq tańdaýy shyǵar. Bunymyz óziniń tereńdigi men astary turǵysynan paiǵambarymyzdyń Mekkeden Mádinaǵa kóshkenindei hidjrasy ispettes dúnie. Ultymyzdyń otarsyzdaný jolyndaǵy Rýbikony. Bul máselege bárimiz tek osyndai pafospen, osyndai kózqaraspen, filosofiiamen qaraǵanymyz abzal. Bul, shyndap kelsek, qatardaǵy naýqan nemese kezekti úkimettik «áláýlái» emes. Bastasaq qaita orala almaityn, jarty joldan qaityp ketetin toi-tomalaq emes.
- Sózińiz aýzyńyzda, osy oraida bir suraq qoia ketsem. Keibir zamandastarymyz jumsaqtap «biz latyn qarpine kóship jatqan joqpyz, latyn qarpine oralyp jatyrmyz deý kerek» degendei ýáj aitady. Osymyz qanshalyqty durys, oryndy dep oilaisyz? Biz kóship jatyrmyz ba álde oralyp jatyrmyz ba?
- Buǵan, árine, ártúrli jaýap berýge bolady. Qojanasyrdyń «úkini taspen óltirý» degen áfsanasyndai dúnie ǵoi. Shynymen de bylai qarasaq, báribir siiaqty ǵoi: úkini taspen atyp óltirdiń ne, úkini tasqa uryp óltirdiń ne? Nátijesi bir bolsa boldy ǵoi! Keibir synshyl aǵaiyndy aldarqatyp, qatarǵa qosýǵa jaraityn argýment bolsa, bolsyn.
Alaida, mynadai da ýáj aitýǵa bolady. Búgingi tańdaýdyń jóni de, reti de bólek. «Oralý» desek, mynany túsinip alsaq: 1929 jylǵy latyn qarpine ótý qazaq tarapynan, qazaqtyń betke ustar elitasy tarapynan qarsylyq kórgen úrdis bolatyn. Bolshevikter qazaqty nege latyn qarpine kóshirdi degen suraqqa jaýap izdelikshi. 1926 jyly Qazaqstanǵa basshy bolyp kelgen Goloshekin bul jerde eshqandai ózgeris bolmaǵan, qazaqtar áli de jańa rejimdi qabyldap jatqan joq, sondyqtan «kishi Qazan tóńkerisin» jasaý kerek degen uran tastaǵanyn barshamyz jaqsy bilemiz. Sebebi diline, tiline, dinine berik qazaq halqy qanquily bolsheviktik eksperiment usynǵan tásilder men ádisterdi qabyldai almady. Ulttyń immýniteti, jatqa qarsylasý, qarsy turý tetikteri myqty bolatyn. Ony qurtý úshin qazaqty rýhynan, dilinen, dininen aiyrý qajet bolatyn.
Latyn qarpine kóshý, ainalyp kelgende, qazaqty dini men dilinen aiyrýdyń quraly ǵana bolatyn. Qazaqtar ózine deiin babalary júregimen qabyldap, sanasyna sińirgen dininen aiyrylsyn degen saiasat. Birinshi kezeńde qolyna qalam ustaǵan ziialyny, qazaqtyń bailaryn, moldalaryn qýdalap, atyp-asyp, Itjekkende aidady. Ekinshi kezeginde barsha halyqty «eski» saýattan aiyryp, jańa «saýatqa» kóshirdi. Sol úshin de latyn qarpin engizdi. Ult kósemderiniń biri Ahmet Baitursynov atamyzdyń qarsy bolǵany da osydan! Sondyqtan, osy jerde birdeńe demes buryn tarihi kontekstke de bir qarap alsaq degen usynys bar. Oralatynymyz otar jaǵdaiy, otarlyq kúi emes! Kerisinshe, búgingi latynǵa kóshý otarlyq qalyptan shyǵý, otarsyzdaný úshin qolǵa alynyp jatyr. Ásirelep aitsaq, ashyǵýdyń da túr-túri bolady. Mysaly, men sizdi qamap, tamaq bermei ashyqtyrýma bolady. Nemese siz densaýlyq úshin, aryqtaý úshin óz erkińizben, yrqyńyzben, ǵylymi jolmen ashyǵýyńyzǵa bolady. Birinshisi de, ekinshisi de ashyǵý, qarap tursańyz. Alaida, ekeýiniń arasy jer men kóktei! Óz erkińizben dieta ustasańyz siz ony kúshpen, zalymdyqpen jasalǵan ashyǵýǵa «oralý» dep aitasyz ba?
- Joq, árine, qudai saqtasyn!
- Mine, kórdińizbe! Aityp otyrmyn ǵoi, arasy jer men kóktei dep! Iaǵni, ultymyzǵa jasalǵan qastandyq kezindegi latyn qarpine ótý men qazirgi kúni jańa zamanǵa, jańa dáýletke degen umtylystan, serpilisten týyndaǵan latyn qarpine kóshýdiń jón-josyǵy da, tabiǵaty da, tásil-támsili de bólek dúnie! Birinshisi – ultty óltirý úshin jasalǵan qandyqol eksperiment bolsa, ekinshisi – ultty óltirip almaý úshin, kezinde jasalǵan qiianattan qutqaryp qalý úshin jasalyp jatqan em-dom, kúrdeli hirýrgiialyq ota.
Qudai ózi keshirsin, men mynadai bir mysal keltireiin. Adam aǵzasy jaman aýrýǵa, iaǵni rak aýrýyna shaldyqsa dárigerler asa qiyn, asa kúrdeli em-dom jasaýǵa májbúr bolady. Himiialyq terapiia, sáýlelik terapiia degen siiaqty. Adam aǵzasy, jany ábden tityqtap, qinalady. Biraq, nátijesinde saýyǵyp shyǵyp jatady. Bizdiń de ult retindegi jaiymyz osy. Biz otarlyq «jaman aýrýǵa» shaldyqqan ult ekenimizdi esh umytpalyq. Istep jatqanymyz eringenniń ne erikkenniń sharýasy emes. Eger aýrýymyzdy jasyrmai, oǵan durys diagnoz qoiǵanymyz ras bolsa, onda janymyz ben aǵzamyzdy qinaýǵa týra keledi.
Jańa álipbi qiyndyq týdyrady, talai adamnyń qytyǵyna tiedi, jyldar boiy qalyptasqan qalam ustaý, qaǵaz oqý ádeti men mádenietin buzady. Bul psihologiiaǵa da úlken júk. Jańa álipbige kóz úiretip, et pen súiekke darytqanǵa deiin talai qinalady zamandastarymyz. Áńgime de, renish te, sharshaý da bolady. Biraq, osyǵan shydap, osyny durys sanap, kónip, tózip, barsha qajetti «em-domdy» ýaqytynda jasaityn bolsaq, túbi emdelip shyǵamyz, qan jańartamyz. Al eger osymen bittik, endi adam bolmaimyz, ólemiz deitin ult bolsaq, jandy qinap ne bar? Ondai bolsa kebinimizdi kiip, toiymyzdy toilap, eshteńeni ózgertpei, ziratstan jaqqa qarai aiańdai bereiik! Biraq bunymyz taza sýitsid! Al sýitsid degenińiz – qudai men tabiǵat zańyna qarsy shyǵý, adamzat zańyna jasalǵan qiianat!
- Latyn álipbiine kóshý ekonomikanyń ósimin, ózge de mańyzdy salalardyń órkendeýin hám halyqtyń rýhani turǵydan damýyn jedeldete me?
- Soǵan sengim keledi. Aityp otyrmyn ǵoi, qolǵa alyp, nartáýekel dep otyrǵan sharamyz erikkenniń isi emes dep. Biz latynǵa amalsyzdyqtan kóship otyrmyz. Bir qalyptan ekinshi qalypqa ótkimiz kelse, otarlyq qalyptan shyqqymyz kelse, biz osyny atqarýǵa mindettimiz. Basqa lajymyz joq! Jáne de bul úrdis óziniń naqty nátijesin búgin emes, erteń ǵana beredi. Biz buny ózimiz úshin jasap jatqan joqpyz, keleshek urpaq úshin jasap jatyrmyz!
Mektep tabaldyryǵyn endi ǵana attaǵan baladan «ól-tal, ai saiyn myń dollar ailyq ákel!» dep talap etpeimiz ǵoi! Jańa ǵana egilgen aǵashtan «Maǵan jyl saiyn on qap jemis ber!» dep talap ete almaisyń. Ailyqty da, jemisti de kórý úshin, zeinetin kórý úshin árqaisymyz áli talai-talai eńbek etip, aianbai ter tógýimiz qajet. Sol siiaqty da latyn grafikasyna kóshý óz jemisin bolashaqta bere bastaidy. Otarsyzdaný degenimiz, ainalyp kelgende, uiyqtap turý nemese toiyp tamaq ishý emes. Bul asa kúrdeli úderis! Uzaqmerzimdi, uzaq jumysty talap etetin úderis! Latyn qarpine kóshý, aýysý, ótý, ainalyp kelgende, osy otarsyzdaný úderisiniń altyn táji! Ult júrip ótýge tiisti úlken joldyń simvolikalyq belesi, nyshany!
- Osy jaǵyn tarqatyp, túsindire ketseńiz...
- Tyrysyp kóreiin. Onda eń aldymen ózińizge suraq qoiyp kóreiin. Lenin bastaǵan bolshevikter bilikke kelgen kezde eń aldymen qandai zańdar qabyldady?
- Esimde bolsa, jer men beibitshilik týraly zańdar. Durys pa?
- Durys, buny barsha adam biledi. Biraq, jańa sovet úkimeti qabyldaǵan alǵashqy zańdardyń ondyǵynda til reformasy týraly da dekret bolǵanyn kóp adam bile bermeidi.
- Qirap, iti shyǵyp jatqan, álemmen soǵysyp jatqan el tildi jańartýǵa kirisip ketken be sonda? Sonda sebebi ne?
- Dál solai! Onyń sebebi de bar. Jalpy, eger álemdegi modernizatsiia úderisterine myqtap nazar aýdarsańyz, tereńine barsańyz, iske asqan modernizatsiialyq jobalardyń barlyǵy da óz jolyn simvolikalyq ortadan bastaǵan! Sovetter úkimeti de osyny iske asyrǵan. Patsha zamanynda qalyptasqan, jasaqtalǵan jazý júiesin ózgertken. Patshalyq Reseide «iat», «ijitsa», «fita», «er» degen áripter bolǵan. Mysaly, qazirgi orys tilindegi mátin men patshalyq Resei kezindegi orys tilinde jazylǵan mátinderdi oqyp kórdińiz be?
- Qaraǵanym bar, shynyn aitsam, patshalyq zamannyń jazbasyn oqyp-uǵyný maǵan qiyn soqty. Kózdi úiretý, túsiný qiyn bolatyn...
- Mine! Kórdińizbe! Bolshevikter bir nárseni aiqyn sezinip, túsingen bolatyn. Soǵysta jeńý, qiraǵan ekonomikany ornyna keltirý, qoǵamdyq sanany ózgertý asa qiyn ǵana emes, asa uzaq sharýa. Bul úshin uzaq ýaqyt boiy tyrashtanyp eńbek etý qajet boldy. Alaida «jańa zaman adamyn» dúniege alyp kelý qajet boldy! Eski dástúrden ajyraý qajet boldy! «Biz buryńǵy Resei emespiz, biz jańa, jańarǵan Reseimiz, bólek elmiz!» degen qaǵidatty qalai bolǵanda da qoǵamǵa, álemge jetkizý qajet boldy. Al ony qalai jasaýǵa bolady? Eń ozyǵy – tildik, álipbilik reforma. Baiqasańyzdar, 1917 jyldan keiin bolshevikter orys tilin múldem túrlendirip jiberdi, tipti jańa orys tilin jasaqtap shyǵardy dep aitsaq, artyq ketpeimiz. Oǵan barsha mátinderdiń jańarǵan álipbimen jazylyp, oqytylǵanyn qossańyz, birneshe jyldyń ishinde, basy-aiaǵy 6-7 jyldyń ishinde bir simvolikalyq qoǵamnyń ornyna ekinshi bir, múldem bólek qoǵam ornady. Moiyndaý kerek, buny bolshevikterdiń ózi oilap tapqan joq! Olarǵa deiin de aitylyp-jazylǵan dúnie bolatyn. Biraq, patsha úkimeti jasaýǵa dáti barmaǵan, erik-jigeri bolmaǵan sharýany bolshevikter ainalasy bir jyldyń ishinde bastap ketti. Bolshevikter buny az kórgendei orys tilin latyn qarpine ótkizemiz dep te kórgen. Halyq aǵartý narkomy Lýnacharskii bastaǵan úlken top orys tilin latyn qarpine ózgertý týraly úlken reformashyl bastama kóterip, alǵysharttaryn jasap ta tastaǵan bolatyn. Alaida bilikke Stalinniń kelýi, onyń revoliýtsiialyq ideialardan góri imperlik jobalarǵa jaqyndyǵy bul jobalardy toqtatyp tastady. Eger sol kezde Resei latyn qarpine ótip ketkende álemniń tarihi múldem basqasha órbýi yqtimal edi... Esesine bolshevikterdiń latynshyldyq bastamalary basqasha damyp, basqa tarihi arnaǵa buryp, basqa tarihi aiyryqtarǵa apardy.
- Mysaly?
- Mysaly, sol kezdegi túrki muhtariattary men respýblikalary osy úrdisti jalǵastyryp alyp ketti. Tildik joba qashan da, qai elde de megajoba. Onyń ereksheligi – kez-kelgen top ishinen ózine qajetti, utymdy tustardy taba alady. Mysaly, bizdegi latyn qarpine ótýdi alaiyqshy. Goloshekin bastaǵan otarshyl top latyn qarpi arqyly qazaqty otarlandyramyn dese, qazaq ishindegi latynshyl toptar – osy arqyly eskilikten qutylyp, orystan oqshaýlanamyz dep tapty. Sol kezdegi ziialy toptyń ishinde, onyń ishinde alashordashylar ishinde de latyndy qoldaýshylar bolǵan. Ár top qarsylastaryn aldap soǵamyz, osy arqyly ushpaqqa shyǵamyz dep tyrysty. Qazaq muhtariaty, artynan sovettik respýblikasy osy sebepti de on jyl ishinde latyn qarpine tez arada ótip ketken bolatyn. Alaida tildik bólinistiń qaýpin Stalin rejimi tez arada uǵynyp aldy. Onsyz da dili, tili bólek túrki respýblikalary bara-bara múldem oqshaýlanyp, basqa jaqqa buryp kete alatynyn uqty. Sondyqtan da 1930-shy jyldardyń orta sheninen bastap túrkilerdi latynnan kirillitsaǵa aýystyrýdy myqtap qolǵa aldy. 1937-1938 jyldary taiaq tastar, sóz aita alar barsha ziialy atylyp ketkendikten, Stalinniń bul saiasi eksperimentine qarsy tótep berer kúshter de qalmady.
Bolshevikterdiń tildik innovatsiialyq ádistemesin jańarýǵa, jańǵyrýǵa aiaq basqan Túrkiia men onyń kósemi Atatúrik te jaqsy túsinip, paidalana bildi. Kúnikeshe ǵana musylman álemin arap qarpi arqyly bilep kelgen Osman imperiiasynyń latynǵa kóshýi de ońai bolmady. Atatúrik te qýlyqqa saldy, neshetúrli ýáj oilap tabýǵa májbúr boldy. Sonyń biri – Sovetstandaǵy túrki dáýletteri men halyqtarynan qol úzip almaiyq, bir rýhani-simvolikalyq ortada bolaiyq degen ýáj boldy. Búginde Oljas Súleimenov siiaqty aǵalarymyz «Latynǵa kóshý – túrikterge elikteý, Atatúrikke elikteý» degen kezde ótirik aityp, óziniń tildik máseledegi kesheligi men beihabarlyǵyn tanytyp jatady. Shyndap kelgende latyn qarpine kóshý ideiasyn bastaǵan túrikter emes, ázirbaijandar bolatyn. Túrki tilderin latynǵa kóshirý týraly alǵashqy jobany 1860-shy jyldary Ázirbaijannyń uly aǵartýshysy Myrza Fatali Ahýndov bolatyn. Ol óziniń jobasyn Osmandyq Ystambulǵa aparyp, tanystyrǵan da edi. Alaida onyń ideiasyn ol kezde eshkim uǵyna da almaǵan. Sol Ázirbaijan latynǵa 1922-23 jyldary kóship ketken. Al qalǵan túrki elderi men halyqtary osy aǵaiyndardyń izin basyp, solardan tálim alǵan bolatyn.
Qysqasy, kóptegen elde úlken modernizatsiialyq jobalar ia dini, ia tildik reformalardan bastalyp jatady. Bizdegi de jaǵdai soǵan uqsap tur. Bul bizdiń oilap tapqanymyz emes. Erteń barsha jurt, úlkeni de, kishisi de bir kúnde partaǵa otyryp, óz rýhaniiatyn jańa simvolikalyq keńistikte jalǵastyratyn bolady. Taǵy da qaitalap aitaiyn, latynǵa kóshý bizder úshin jasalyp jatqan joq. Erteńgi kúni balabaqshaǵa, mektepke baryp, 10-15 jyldan soń saiasat sahnasyna keletin urpaq úshin jasalyp jatyr. Sol urpaq latyn qarpi arqyly bir jaǵynan keshegi metropoliiadan alystap, zamanaýi órkeniettik baǵytqa qarai umtylsa ǵana jeńe alamyz. Baiaǵyda Panamany Torrihos degen prezident basqarǵan eken. Ol ózine AQSh jaýlap alǵan Panama kanalyn eldiń menshigine qaitarýdy maqsat etken. Ainalasyndaǵylary oǵan «Prezident myrza! Eger siz kanaldy qaitarsańyz, tarihqa enesiz» deidi eken. Sonda Torrihos: «Meniń maqsatym tarihqa ený emes, maqsatym – Panama kanalynyń keńistigine enip, ult menshigine ainaldyrý!» degen eken. Men osyny sál ózgertip bylai der edim: «Bizdiń maqsatymyz álem qazaq tarihyna ený ǵana emes, orys tarihy keńistiginen shyǵý! Osy arqyly álemdik tarihtan, álemdik keńistikten ózimizge laiyq oryn izdeý!»
- Tarihi sheshim qabyldanar tusta halyq ziialy qaýym ókilderiniń oi-pikirine arqa súieidi. Alaida jańa bastamany bura tartyp, kóńildi ári-sári kúige salyp qoiatyndar da bar. Jaqynda ǵana belgili aqyn Oljas Súleimenovtyń latyn álipbiine kóshý máselesine qarsy shyqqan bir suhbatyn kózim shalyp qaldy. Súleimenovtiń osynsha shala búlinýinen qandai da bir saiasi astar izdeýge bola ma?
- Siz ol kisiniń bir ǵana suhbatyn aityp otyrsyz. Shyn máninde osy eki aidyń ishinde bul aǵamyz onshaqty suhbat berip tastady. Bul, shynyn aitaiyq, aianyshty jaǵdai. Iadrolyq qarý tehnologiialarynda «Ólimniń alaqany» degen uǵym bar. Iaǵni, eki memleket bir-birin iadrolyq qarýmen bomabalap jatqan kezde, utylyp jatqan el osy «Ólim alaqanyn» iske qosady. Onyń maqsaty – ózi joiylyp ketse de, barlyq iadrolyq potentsialymen jaýdy da ózimen birge ala ketý. Oljekeńniń latynǵa qarsy shabýy – jas býyndy tunshyqtyryp, keńirdeginen ustap, bolashaq urpaqqa qarsy qoldanylyp jatqan «Ólim alaqany». Ózi qurdymǵa ketip bara jatsa da, jańa ǵana erkindik alyp, endi ǵana tarihi rýhaniiatymen tanysyp, jańa rýhpen tynystap jatqan urpaqty ózimen birge alyp ketýge tyrysqandai áser qaldyrady. Oljas Súleimenovtyń árbir suhbatyn óz basym osyndai otarlyq «Ólim alaqany» tehnologiiasymen salystyramyn.
Mynany basa aitý qajet: Oljas Súleimenov – óte-móte tragediialy tulǵa. Bundai tipajdar patsha zamanynda da, sovet zamanynda bolǵan. Biraq onyń dáýiri men dáýleti ótip ketti. Qalai ótip ketkenin ózi de baiqai almady. Birese máńgip júrdi, birese láilip júrdi, talai jyl shetelde elshi bolyp júrdi. Osy arada eliniń, qoǵamynyń qalai ózgerip, qalai damyp ketkenin ózi de túsinip, sezinip, uqpai qalǵan bolar dep sanaimyn. Sonysymen qoimai, ózine jat, ózin jaqsy kórmeitin, syilai bermeitin qazaq jastaryn, jańa qazaq urpaǵyn, Táýelsizdik urpaǵyn qaitadan ózine ábden jatyq, túsinikti «orys-qazaq», «orys-túrki», «eýraziialyq» keńistikte qaldyrǵysy keledi. Orystildi aýditoriia «Oljas! Aljas Amarovich!» dep arqasynan qaǵyp, kósem qylǵan saiyn esirip, adýyndap bara jatqnadai. Eń ókinishtisi, orystildi biligimizdiń ózi de osyǵan kóp sep bolady. Klassik aqyn, qairatker dep qoltyǵyna sý búrkidi. Semizdikti qoi ǵana kóteredi, onda da qoidyń qarasy degen qazaǵym qandai kóregen halyq eken dep qairan qalamyn keide! Osy aǵamyzdan kósem qylǵandy qoiyp, árbir aitqanyn paiǵambardyń hadisine teńestirgendi qoiý qajet. Aitqysy kelse aita bersin, biraq oǵan da tiisti baǵasyn berip otyrý kerek.
Aqyn dep júrgenimiz búgingi Oljas emes, keshegi Oljas. Onyń sońǵy ret óleń jazǵanyn kórgender búgin zeinetke shyǵyp jatyr kerek deseńizder! Qatardaǵy qoǵam qairatkeri, onda da Reseidiń soiylyn soǵyp, orystildi saiasatty júrgizip otyrǵan qairatker. Men de, siz de, onyń aýzyna qaqpaq bola almaimyz, alaida onyń árbir sózine úńilip, dý qol shapalaqtap jatýdyń esh qajeti joq.
Men osy Oljekeńe qatysty buryn da eki mysal keltirip edim. Birinshisi. Biz búginde tún ýaqytynda dalaǵa shyǵyp, juldyzdarǵa qaraimyz. Bizdiń kórip otyrǵanymyz yqylym zamanda ólip ketken alys ǵalamdardaǵy juldyzdardyń sáýlesi. Bizge jetem degenshe sáýle shashqan álgi juldyzdar ólip ketken. Súleimenovtiki de sol siiaqty. 1960-1970-shi jyldardaǵy jetistikteri men óleńderin áli saýdalap júr, qazir kim ekenin túsinýden de qaldyq. Aqyn ba? Óleń jazsyn. Sebebi aqynnyń ult aldyndaǵy bir ǵana missiiasy bar: ol – ult rýhyn kóteretin, adam etikasy men estetikasyn jańartatyn jaqsy, sapaly óleń jazý. Ǵalym ba? Onda ǵylymi negizderge súienip aitsyn. Sebebi Oljastyń kóptegen jazbalaryn óz basym ǵylym emes, saiasi-filologiialyq pýblitsistikaǵa jatqyzamyn. Árbir elde ondai «ǵalymdardyń» sany kóp, dorbasy júz teńgeden satylyp jatady. Anatolii Fomenko, Lev Gýmilev, Aleksandr Dýgin siiaqty eýraziiashyldardyń biri ǵana. Qaitalap aitamyn, bular ǵalym emes, Resei imperiiasynyń diirmenine sý tasyp (sanaly-sanasyz) júrgen saiasi ideologtar. Bulardyń biri de qazaqtyń jaiyn oilap, kúiin kúittep júrgen joq. Qazaqty tek Reseimen birge, Reseidiń qol astyndaǵy halyq retinde ǵana kóretin ótkeleń ýaqyttyń bazardan qaitqan personajdary.
Ekinshisi bylai. Mysaly, bir adam kóshede kele jatyp, ekinshi qabatta úidiń otqa oranyp, ishinde balalardyń tunshyǵyp jatqanyn kórip qaldy delik. Birden, oilanbastan terezege sekirip minip, órtten úsh balany alyp qaldy delik. Ony jurt marapattaidy, qurmetteidi, «batyrsyń» dep maqtap, kókiregine salpynshaq taǵady. Artynan, bir-eki jyl ótken soń álgi batyrymyz iship alyp, basqa kóshedegi kámeletke tolmaǵan balany zorlap ketsin delik. Sonda jańaǵyny ne deýimiz kerek? Batyr ma, álde pedofil me? Qaisysy basymyraq? Batyrlyǵy ma, álde pedofildigi me? Sol siiaqty, Oljas Súleimenovke áke-sheshemizdiń kezinde qulai súigen, mahabatqa toly kózderimen emes, ulttyq múdde men ulttyq missiiaǵa adaldyǵy turǵysynan qaraityn kez keldi. Árine, jańa zamandaǵy pozitsiia turǵysynan.
- Súleimenovtyń sońǵy kezderdegi ustanym-pikirleri halyq narazylyǵyna jii ushyrap júr. Bunyń bir sebebi: «qazaqylaný protsesiniń» qarqyn alýynan oqyrmany joǵala bastaǵan Oljas aqynnyń ishki qarsylyǵy dep oilamaisyz ba?
- Qoǵam da aqymaq emes qoi endi. Búgingi kúni Oljastyń ótken ǵasyrdaǵy óleńderin tamsana oqyp, jattap júrgen qazaq jastaryn óz basym kórgen emespin. Bolashaǵyn oilaǵany shyn bolsa, qazaqqa jany ashysa qaidaǵy joq lingvistikalyq fantastikamen emes, óz óleńderin qaita jariialamai ma? Qadyr Myrza Áli aǵalarymyz bastap aýdarǵan dúnielerin qaitadan qalpyna keltirip, óńdep, qaita jariialamai ma? Eger, árine, maqsaty qazaqtyń jadynda, tarihynda qalý bolsa. Al árbir aitqanymen, dúńk etkizip bal ashyp, jaýyrynshylaǵanymen búgin Oljas eshkimdi ilandyra almaidy.
Búgingi qazaqy ortada áp-ádemi Oljas atyn «A» árpinen bastap keleke etiletini de teginnen emes shyǵar. Jaqsy qartaiý, aqsaqal bolý da óner eken. Adam retinde Oljasqa aitarym bir: qudai jas bersin, densaýlyq bersin! Biraq, saiasatker, ideolog retinde óz basym Oljasty qurmettemeimin, qurmettei almaimyn. Onyń saiasi oiyny men «táýelsizdikten – ózara táýeldilkke umtylý qajet» degen siiaqty bylapyt, taiaz konstrýktsiialarynan jurt sharshaǵan siiaqty.
- Siz bir suhbatyńyzda, «álipbidiń ózgerýi – bul taǵdyr tańdaýy sekildi» depsiz. Árine, bul máselede ártúrli baǵyt ustanýshylar kóp. Oilar da ekiushty bolyp kórinedi. Ashyǵyn aityńyzshy, bul ózgeris sátti júzege assa, qoǵamnyń jeńisi dep qabyldaimyz ba, álde saiasattyń jemisi dep qabyldaimyz ba?
- Ol ulttyń jeńisi bolsyn! Qazaqtyń jeńisi bolsyn! Bizdiń býynnyń maqsaty, qaitalaiyn, qazaq tarihyna ený emes, qazaqty Resei tarihy aiasynan shyǵarý, qazaqty qaratúnekten táýelsiz tarih dańǵylyna shyǵarý. Maqsat – jańa kele jatqan Táýelsizdik urpaǵynyń jolyn ashý, tazartý, aldyna asfalt bolyp tóselý. Kim jeńdi, kim jeńildi degen jeńiltek býhgalteriianyń bizge qajeti joq.
- Táńir týra joldan taidyrmasyn! Rahmet!
Áńgimelesken: Aibol Islamǵali,
