ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جارييا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا «2025 جىلدان باستاپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە كٸرٸسۋٸمٸز كەرەك» دەپ مەلٸمدەدٸ. قوعامدا قىزۋ تالقىعا تٷسكەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا دا لاتىن قارپٸنە كٶشۋ يدەياسىن نىقتاي تٷستٸ. بٷگٸندە بۇل تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلىپ, كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەي كەلەدٸ. ويدا جٷرگەن ساۋالداردىڭ بٸر پاراسىن بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمعا قويعان ەدٸك. مارحابات!
- ايدوس مىرزا, بٷگٸنگٸ قازاق – جاڭا قوعام لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە دايىن با?
- مەنٸڭ ويىمشا, بٷگٸنگٸ قازاق قوعامى جاڭا ەلٸپبيگە كٶشۋگە ٸشتەي دايىن. ازىن-اۋلاق قارسى پٸكٸر ايتۋشىلاردى ەسەپتەمەگەندە, قازاق قوعامىندا لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ تۋرالى قوعامدىق كونسەنسۋس, ۇلتتىق مەمٸلە بار. ەسٸرەسە جاس بۋىن اراسىندا. قارسىلىق تانىتىپ, قارسى شىعۋشىلاردىڭ دٷيٸم كٶپشٸلٸگٸ نەگٸزٸنەن سوۆەت زامانىن كٶرٸپ قالعاندار. ولاردىڭ ٶزٸن دە بٸرنەشە توپقا بٶلۋگە بولاتىن شىعار. بٸرٸ – قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعىنا, ونىڭ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە دامۋىنا الاڭداۋشىلار. بۇلاردىڭ ۋەجدەرٸن ادامي تۇرعىدان ۇعىنۋعا, تٷسٸنۋگە دە بولادى. سەبەبٸ كٶڭٸلدەرٸ مەن الاڭداۋشىلىقتارىنىڭ ارتىندا قيتۇرقى دٷنيە نەمەسە باسقا مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ تۇرعان جوق. تاعى بٸرٸ – لاتىن قارپٸنە قارسى شىعۋ ارقىلى بيلٸككە سەس كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ, وسى ارقىلى جالپى ٶزٸنٸڭ وپپوزيتسييالىق كٶزقاراسىن ۇعىندىرىپ جاتادى. قىسقاسى, بۇل ولاردىڭ جالپى بيلٸككە سەنبەۋشٸلٸكتەرٸنٸڭ سۋبليماتسيياسى.
جالپى تابيعاتى قيسىق-قىڭىر, اۋىز ٶزٸمدٸكٸ, ايتۋىم كەرەك دەيتٸن دە اعايىندارىمىز جوق ەمەس. «مىقتى بولساق, تٷركٸ رۋنالارىنا ٶتەلٸك!», «قايتادان اراپ قارپٸنە كٶشەلٸك» دەۋشٸلەردٸ دە ٶز باسىم وسى توپقا جاتقىزامىن. بۇلاردان بٶلەك تە بٸر توپ بار. ولاردى توپتاستىرىپ «ەۋرازيياشىلدار», شىنى - «رەسەيشٸلدەر» دەپ ايتۋعا تولىق بولاتىن شىعار. بۇلاردىڭ ويى مەن ويىنى ايدان انىق. ماقساتى قازاقتى رەسەيدٸڭ ۋىسىنان شىعارماۋ, ورىس ەلەمٸنٸڭ ٸشٸندە باياعى وتارلىق ۇستىندا ۇستاپ وتىرۋ. بٸرٸ - وسىعان يمانداي سەنٸپ سٶيلەيدٸ, ەكٸنشٸسٸ – ناقتى تاپسىرىسپەن, ناقتى ورتالىقتاردىڭ تاپسىرماسىمەن ەڭگٸمە كٶتەرەدٸ. قازاققا باستى قاۋٸپ وسىلاردان. قازاقى, ۇلتتىق مٷددەدەن تۋىنداعان قارسىلىقتى اقىلمەن, ويمەن, پاراسات-پايىممەن جەڭٸپ, ەكٸويلى ازاماتتارمەن بٸر مەمٸلەگە كەلۋگە بولادى. سەبەبٸ ولارمەن قانشا جەردەن قىرقىسساق تا, ايتىسساق تا بٸر مٷددە جانىنان تابىلامىز. رۋحاني ازىعىمىز بٸر, سۋ ٸشەتٸن قۇدىعىمىز بەن ٶلەتٸن جەرٸمٸز بٸر. ەسٸرەلەپ ايتساق, جاۋ شاباتىن بولسا, بٸر وكوپتا جاتىپ, بٸر جاققا قاراي وق اتامىز. سەبەبٸ قۇبىلامىز – قازاق, قازاق حالقىنىڭ نامىسى مەن ارى, دٸلٸ مەن تٸلٸ. ەرينە, قازاقتى ۇجماققا شىعارۋ تۋرالى ويلارىمىز سان-الۋان, تەسٸلدەرٸمٸز باسقا, جولدارىمىز بٶلەك بولۋى ىقتيمال. بۇل زاڭدى دا. قوعامنىڭ جٷز پايىز بٸر ويدا جٷرۋٸ اسا قاۋٸپتٸ ٷردٸس. ونى كەزٸندە باسىمىزدان ٶتكەرٸپ, سونىڭ كەسٸرٸنەن حالقىمىزدىڭ 70 پايىزىنان ايرىلىپ قالعان ەلمٸز عوي. سودان ساقتاسىن!
- تٷسٸنٸكتٸ. ال لاتىن قارپٸنە ٶتۋ ٷردٸسٸ قانشاعا سوزىلۋ كەرەك دەپ ويلايسىز? بٷگٸندە ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلۋدا. بٸرەۋلەر بۇنى سوزباي, تەزدەتۋ قاجەت دەپ جاتسا, ەكٸنشٸلەر وسىعان اسىقپاۋ كەرەك, تٷبٸ ٶتەتٸنٸمٸز انىق, اسىقپايىق, دايىندالايىق دەگەن دە پٸكٸر ايتىپ جٷر. وسىعان نە دەر ەدٸڭٸز?
- دانا حالقىمىز «شەشٸنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەن عوي. لاتىن قارپٸنە ٶتۋ تۋرالى ەڭگٸمە بٷگٸن تۋىنداعان جوق. بۇل تۋرالى ەڭگٸمەنٸ قازاق عالىمدارى, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ 1990-شى جىلداردىڭ باسىنان ٷزدٸكسٸز ايتىپ جٷر. ساياسي ديسكۋرسقا بۇل مەسەلە 2000-شى جالداردان بەرٸ ەنٸپ, ٶزٸنٸڭ ورنىن تاپتى. وسى ارادا جٷزدەگەن ماقالا جازىلىپ, كٶپتەگەن كٸتاپ تا شىقتى. قوعام ٸشٸندە دە بٸراز ەڭگٸمە ايتىلىپ, تالاي تالقىلار ٶتتٸ. قايتالاپ ايتايىن, قازاق قوعامى بۇعان ٸشتەي دايىن وتىر. مەسەلە تەك وسى ٷردٸستٸڭ فيلوسوفيياسى مەن يدەولوگيياسىن انىقتاۋ, ەدٸستەمەسٸ مەن ٸسكە اسىرۋ جولدارىنا تٸرەلٸپ تۇر. قالاي بولعاندا دا مىنانى ۇعىنىپ العانىمىز دۇرىس.
جاڭا ەلٸپبيگە ٶتۋ – ٷلكەن ۇلتتىق نارتەۋەكەل. جاڭا ەلٸپبيگە كٶشۋ – ۇلى ٶركەنيەتتٸك تاڭداۋ, بەلكٸم تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ العاشقى جىلدارىنىڭ ەڭ تاعدىرلى, ەڭ عالامات ساياسي-سيمۆوليكالىق تاڭداۋى شىعار. بۇنىمىز ٶزٸنٸڭ تەرەڭدٸگٸ مەن استارى تۇرعىسىنان پايعامبارىمىزدىڭ مەككەدەن مەديناعا كٶشكەنٸندەي حيدجراسى ٸسپەتتەس دٷنيە. ۇلتىمىزدىڭ وتارسىزدانۋ جولىنداعى رۋبيكونى. بۇل مەسەلەگە بەرٸمٸز تەك وسىنداي پافوسپەن, وسىنداي كٶزقاراسپەن, فيلوسوفييامەن قاراعانىمىز ابزال. بۇل, شىنداپ كەلسەك, قاتارداعى ناۋقان نەمەسە كەزەكتٸ ٷكٸمەتتٸك «ەلەۋلەي» ەمەس. باستاساق قايتا ورالا المايتىن, جارتى جولدان قايتىپ كەتەتٸن توي-تومالاق ەمەس.
- سٶزٸڭٸز اۋزىڭىزدا, وسى ورايدا بٸر سۇراق قويا كەتسەم. كەيبٸر زامانداستارىمىز جۇمساقتاپ «بٸز لاتىن قارپٸنە كٶشٸپ جاتقان جوقپىز, لاتىن قارپٸنە ورالىپ جاتىرمىز دەۋ كەرەك» دەگەندەي ۋەج ايتادى. وسىمىز قانشالىقتى دۇرىس, ورىندى دەپ ويلايسىز? بٸز كٶشٸپ جاتىرمىز با ەلدە ورالىپ جاتىرمىز با?
- بۇعان, ەرينە, ەرتٷرلٸ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. قوجاناسىردىڭ «ٷكٸنٸ تاسپەن ٶلتٸرۋ» دەگەن ەفساناسىنداي دٷنيە عوي. شىنىمەن دە بىلاي قاراساق, بەرٸبٸر سيياقتى عوي: ٷكٸنٸ تاسپەن اتىپ ٶلتٸردٸڭ نە, ٷكٸنٸ تاسقا ۇرىپ ٶلتٸردٸڭ نە? نەتيجەسٸ بٸر بولسا بولدى عوي! كەيبٸر سىنشىل اعايىندى الدارقاتىپ, قاتارعا قوسۋعا جارايتىن ارگۋمەنت بولسا, بولسىن.
الايدا, مىناداي دا ۋەج ايتۋعا بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭداۋدىڭ جٶنٸ دە, رەتٸ دە بٶلەك. «ورالۋ» دەسەك, مىنانى تٷسٸنٸپ الساق: 1929 جىلعى لاتىن قارپٸنە ٶتۋ قازاق تاراپىنان, قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ەليتاسى تاراپىنان قارسىلىق كٶرگەن ٷردٸس بولاتىن. بولشەۆيكتەر قازاقتى نەگە لاتىن قارپٸنە كٶشٸردٸ دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەلٸكشٸ. 1926 جىلى قازاقستانعا باسشى بولىپ كەلگەن گولوششەكين بۇل جەردە ەشقانداي ٶزگەرٸس بولماعان, قازاقتار ەلٸ دە جاڭا رەجيمدٸ قابىلداپ جاتقان جوق, سوندىقتان «كٸشٸ قازان تٶڭكەرٸسٸن» جاساۋ كەرەك دەگەن ۇران تاستاعانىن بارشامىز جاقسى بٸلەمٸز. سەبەبٸ دٸلٸنە, تٸلٸنە, دٸنٸنە بەرٸك قازاق حالقى قانقۇيلى بولشەۆيكتٸك ەكسپەريمەنت ۇسىنعان تەسٸلدەر مەن ەدٸستەردٸ قابىلداي المادى. ۇلتتىڭ يممۋنيتەتٸ, جاتقا قارسىلاسۋ, قارسى تۇرۋ تەتٸكتەرٸ مىقتى بولاتىن. ونى قۇرتۋ ٷشٸن قازاقتى رۋحىنان, دٸلٸنەن, دٸنٸنەن ايىرۋ قاجەت بولاتىن.
لاتىن قارپٸنە كٶشۋ, اينالىپ كەلگەندە, قازاقتى دٸنٸ مەن دٸلٸنەن ايىرۋدىڭ قۇرالى عانا بولاتىن. قازاقتار ٶزٸنە دەيٸن بابالارى جٷرەگٸمەن قابىلداپ, ساناسىنا سٸڭٸرگەن دٸنٸنەن ايىرىلسىن دەگەن ساياسات. بٸرٸنشٸ كەزەڭدە قولىنا قالام ۇستاعان زييالىنى, قازاقتىڭ بايلارىن, مولدالارىن قۋدالاپ, اتىپ-اسىپ, يتجەككەندە ايدادى. ەكٸنشٸ كەزەگٸندە بارشا حالىقتى «ەسكٸ» ساۋاتتان ايىرىپ, جاڭا «ساۋاتقا» كٶشٸردٸ. سول ٷشٸن دە لاتىن قارپٸن ەنگٸزدٸ. ۇلت كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ احمەت بايتۇرسىنوۆ اتامىزدىڭ قارسى بولعانى دا وسىدان! سوندىقتان, وسى جەردە بٸردەڭە دەمەس بۇرىن تاريحي كونتەكستكە دە بٸر قاراپ الساق دەگەن ۇسىنىس بار. ورالاتىنىمىز وتار جاعدايى, وتارلىق كٷي ەمەس! كەرٸسٸنشە, بٷگٸنگٸ لاتىنعا كٶشۋ وتارلىق قالىپتان شىعۋ, وتارسىزدانۋ ٷشٸن قولعا الىنىپ جاتىر. ەسٸرەلەپ ايتساق, اشىعۋدىڭ دا تٷر-تٷرٸ بولادى. مىسالى, مەن سٸزدٸ قاماپ, تاماق بەرمەي اشىقتىرۋما بولادى. نەمەسە سٸز دەنساۋلىق ٷشٸن, ارىقتاۋ ٷشٸن ٶز ەركٸڭٸزبەن, ىرقىڭىزبەن, عىلىمي جولمەن اشىعۋىڭىزعا بولادى. بٸرٸنشٸسٸ دە, ەكٸنشٸسٸ دە اشىعۋ, قاراپ تۇرساڭىز. الايدا, ەكەۋٸنٸڭ اراسى جەر مەن كٶكتەي! ٶز ەركٸڭٸزبەن ديەتا ۇستاساڭىز سٸز ونى كٷشپەن, زالىمدىقپەن جاسالعان اشىعۋعا «ورالۋ» دەپ ايتاسىز با?
- جوق, ەرينە, قۇداي ساقتاسىن!
- مٸنە, كٶردٸڭٸزبە! ايتىپ وتىرمىن عوي, اراسى جەر مەن كٶكتەي دەپ! ياعني, ۇلتىمىزعا جاسالعان قاستاندىق كەزٸندەگٸ لاتىن قارپٸنە ٶتۋ مەن قازٸرگٸ كٷنٸ جاڭا زامانعا, جاڭا دەۋلەتكە دەگەن ۇمتىلىستان, سەرپٸلٸستەن تۋىنداعان لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸڭ جٶن-جوسىعى دا, تابيعاتى دا, تەسٸل-تەمسٸلٸ دە بٶلەك دٷنيە! بٸرٸنشٸسٸ – ۇلتتى ٶلتٸرۋ ٷشٸن جاسالعان قاندىقول ەكسپەريمەنت بولسا, ەكٸنشٸسٸ – ۇلتتى ٶلتٸرٸپ الماۋ ٷشٸن, كەزٸندە جاسالعان قيياناتتان قۇتقارىپ قالۋ ٷشٸن جاسالىپ جاتقان ەم-دوم, كٷردەلٸ حيرۋرگييالىق وتا.
قۇداي ٶزٸ كەشٸرسٸن, مەن مىناداي بٸر مىسال كەلتٸرەيٸن. ادام اعزاسى جامان اۋرۋعا, ياعني راك اۋرۋىنا شالدىقسا دەرٸگەرلەر اسا قيىن, اسا كٷردەلٸ ەم-دوم جاساۋعا مەجبٷر بولادى. حيمييالىق تەراپييا, سەۋلەلٸك تەراپييا دەگەن سيياقتى. ادام اعزاسى, جانى ەبدەن تيتىقتاپ, قينالادى. بٸراق, نەتيجەسٸندە ساۋىعىپ شىعىپ جاتادى. بٸزدٸڭ دە ۇلت رەتٸندەگٸ جايىمىز وسى. بٸز وتارلىق «جامان اۋرۋعا» شالدىققان ۇلت ەكەنٸمٸزدٸ ەش ۇمىتپالىق. ٸستەپ جاتقانىمىز ەرٸنگەننٸڭ نە ەرٸككەننٸڭ شارۋاسى ەمەس. ەگەر اۋرۋىمىزدى جاسىرماي, وعان دۇرىس دياگنوز قويعانىمىز راس بولسا, وندا جانىمىز بەن اعزامىزدى قيناۋعا تۋرا كەلەدٸ.
جاڭا ەلٸپبي قيىندىق تۋدىرادى, تالاي ادامنىڭ قىتىعىنا تيەدٸ, جىلدار بويى قالىپتاسقان قالام ۇستاۋ, قاعاز وقۋ ەدەتٸ مەن مەدەنيەتٸن بۇزادى. بۇل پسيحولوگيياعا دا ٷلكەن جٷك. جاڭا ەلٸپبيگە كٶز ٷيرەتٸپ, ەت پەن سٷيەككە دارىتقانعا دەيٸن تالاي قينالادى زامانداستارىمىز. ەڭگٸمە دە, رەنٸش تە, شارشاۋ دا بولادى. بٸراق, وسىعان شىداپ, وسىنى دۇرىس ساناپ, كٶنٸپ, تٶزٸپ, بارشا قاجەتتٸ «ەم-دومدى» ۋاقىتىندا جاسايتىن بولساق, تٷبٸ ەمدەلٸپ شىعامىز, قان جاڭارتامىز. ال ەگەر وسىمەن بٸتتٸك, ەندٸ ادام بولمايمىز, ٶلەمٸز دەيتٸن ۇلت بولساق, جاندى قيناپ نە بار? ونداي بولسا كەبٸنٸمٸزدٸ كيٸپ, تويىمىزدى تويلاپ, ەشتەڭەنٸ ٶزگەرتپەي, زيراتستان جاققا قاراي اياڭداي بەرەيٸك! بٸراق بۇنىمىز تازا سۋيتسيد! ال سۋيتسيد دەگەنٸڭٸز – قۇداي مەن تابيعات زاڭىنا قارسى شىعۋ, ادامزات زاڭىنا جاسالعان قييانات!
- لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن, ٶزگە دە ماڭىزدى سالالاردىڭ ٶركەندەۋٸن ھەم حالىقتىڭ رۋحاني تۇرعىدان دامۋىن جەدەلدەتە مە?
- سوعان سەنگٸم كەلەدٸ. ايتىپ وتىرمىن عوي, قولعا الىپ, نارتەۋەكەل دەپ وتىرعان شارامىز ەرٸككەننٸڭ ٸسٸ ەمەس دەپ. بٸز لاتىنعا امالسىزدىقتان كٶشٸپ وتىرمىز. بٸر قالىپتان ەكٸنشٸ قالىپقا ٶتكٸمٸز كەلسە, وتارلىق قالىپتان شىققىمىز كەلسە, بٸز وسىنى اتقارۋعا مٸندەتتٸمٸز. باسقا لاجىمىز جوق! جەنە دە بۇل ٷردٸس ٶزٸنٸڭ ناقتى نەتيجەسٸن بٷگٸن ەمەس, ەرتەڭ عانا بەرەدٸ. بٸز بۇنى ٶزٸمٸز ٷشٸن جاساپ جاتقان جوقپىز, كەلەشەك ۇرپاق ٷشٸن جاساپ جاتىرمىز!
مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندٸ عانا اتتاعان بالادان «ٶل-تال, اي سايىن مىڭ دوللار ايلىق ەكەل!» دەپ تالاپ ەتپەيمٸز عوي! جاڭا عانا ەگٸلگەن اعاشتان «ماعان جىل سايىن ون قاپ جەمٸس بەر!» دەپ تالاپ ەتە المايسىڭ. ايلىقتى دا, جەمٸستٸ دە كٶرۋ ٷشٸن, زەينەتٸن كٶرۋ ٷشٸن ەرقايسىمىز ەلٸ تالاي-تالاي ەڭبەك ەتٸپ, ايانباي تەر تٶگۋٸمٸز قاجەت. سول سيياقتى دا لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ ٶز جەمٸسٸن بولاشاقتا بەرە باستايدى. وتارسىزدانۋ دەگەنٸمٸز, اينالىپ كەلگەندە, ۇيىقتاپ تۇرۋ نەمەسە تويىپ تاماق ٸشۋ ەمەس. بۇل اسا كٷردەلٸ ٷدەرٸس! ۇزاقمەرزٸمدٸ, ۇزاق جۇمىستى تالاپ ەتەتٸن ٷدەرٸس! لاتىن قارپٸنە كٶشۋ, اۋىسۋ, ٶتۋ, اينالىپ كەلگەندە, وسى وتارسىزدانۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ التىن تەجٸ! ۇلت جٷرٸپ ٶتۋگە تيٸستٸ ٷلكەن جولدىڭ سيمۆوليكالىق بەلەسٸ, نىشانى!
- وسى جاعىن تارقاتىپ, تٷسٸندٸرە كەتسەڭٸز...
- تىرىسىپ كٶرەيٸن. وندا ەڭ الدىمەن ٶزٸڭٸزگە سۇراق قويىپ كٶرەيٸن. لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر بيلٸككە كەلگەن كەزدە ەڭ الدىمەن قانداي زاڭدار قابىلدادى?
- ەسٸمدە بولسا, جەر مەن بەيبٸتشٸلٸك تۋرالى زاڭدار. دۇرىس پا?
- دۇرىس, بۇنى بارشا ادام بٸلەدٸ. بٸراق, جاڭا سوۆەت ٷكٸمەتٸ قابىلداعان العاشقى زاڭداردىڭ وندىعىندا تٸل رەفورماسى تۋرالى دا دەكرەت بولعانىن كٶپ ادام بٸلە بەرمەيدٸ.
- قيراپ, يتٸ شىعىپ جاتقان, ەلەممەن سوعىسىپ جاتقان ەل تٸلدٸ جاڭارتۋعا كٸرٸسٸپ كەتكەن بە سوندا? سوندا سەبەبٸ نە?
- دەل سولاي! ونىڭ سەبەبٸ دە بار. جالپى, ەگەر ەلەمدەگٸ مودەرنيزاتسييا ٷدەرٸستەرٸنە مىقتاپ نازار اۋدارساڭىز, تەرەڭٸنە بارساڭىز, ٸسكە اسقان مودەرنيزاتسييالىق جوبالاردىڭ بارلىعى دا ٶز جولىن سيمۆوليكالىق ورتادان باستاعان! سوۆەتتەر ٷكٸمەتٸ دە وسىنى ٸسكە اسىرعان. پاتشا زامانىندا قالىپتاسقان, جاساقتالعان جازۋ جٷيەسٸن ٶزگەرتكەن. پاتشالىق رەسەيدە «يات», «يجيتسا», «فيتا», «ەر» دەگەن ەرٸپتەر بولعان. مىسالى, قازٸرگٸ ورىس تٸلٸندەگٸ مەتٸن مەن پاتشالىق رەسەي كەزٸندەگٸ ورىس تٸلٸندە جازىلعان مەتٸندەردٸ وقىپ كٶردٸڭٸز بە?
- قاراعانىم بار, شىنىن ايتسام, پاتشالىق زاماننىڭ جازباسىن وقىپ-ۇعىنۋ ماعان قيىن سوقتى. كٶزدٸ ٷيرەتۋ, تٷسٸنۋ قيىن بولاتىن...
- مٸنە! كٶردٸڭٸزبە! بولشەۆيكتەر بٸر نەرسەنٸ ايقىن سەزٸنٸپ, تٷسٸنگەن بولاتىن. سوعىستا جەڭۋ, قيراعان ەكونوميكانى ورنىنا كەلتٸرۋ, قوعامدىق سانانى ٶزگەرتۋ اسا قيىن عانا ەمەس, اسا ۇزاق شارۋا. بۇل ٷشٸن ۇزاق ۋاقىت بويى تىراشتانىپ ەڭبەك ەتۋ قاجەت بولدى. الايدا «جاڭا زامان ادامىن» دٷنيەگە الىپ كەلۋ قاجەت بولدى! ەسكٸ دەستٷردەن اجىراۋ قاجەت بولدى! «بٸز بۇرىڭعى رەسەي ەمەسپٸز, بٸز جاڭا, جاڭارعان رەسەيمٸز, بٶلەك ەلمٸز!» دەگەن قاعيداتتى قالاي بولعاندا دا قوعامعا, ەلەمگە جەتكٸزۋ قاجەت بولدى. ال ونى قالاي جاساۋعا بولادى? ەڭ وزىعى – تٸلدٸك, ەلٸپبيلٸك رەفورما. بايقاساڭىزدار, 1917 جىلدان كەيٸن بولشەۆيكتەر ورىس تٸلٸن مٷلدەم تٷرلەندٸرٸپ جٸبەردٸ, تٸپتٸ جاڭا ورىس تٸلٸن جاساقتاپ شىعاردى دەپ ايتساق, ارتىق كەتپەيمٸز. وعان بارشا مەتٸندەردٸڭ جاڭارعان ەلٸپبيمەن جازىلىپ, وقىتىلعانىن قوسساڭىز, بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە, باسى-اياعى 6-7 جىلدىڭ ٸشٸندە بٸر سيمۆوليكالىق قوعامنىڭ ورنىنا ەكٸنشٸ بٸر, مٷلدەم بٶلەك قوعام ورنادى. مويىنداۋ كەرەك, بۇنى بولشەۆيكتەردٸڭ ٶزٸ ويلاپ تاپقان جوق! ولارعا دەيٸن دە ايتىلىپ-جازىلعان دٷنيە بولاتىن. بٸراق, پاتشا ٷكٸمەتٸ جاساۋعا دەتٸ بارماعان, ەرٸك-جٸگەرٸ بولماعان شارۋانى بولشەۆيكتەر اينالاسى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە باستاپ كەتتٸ. بولشەۆيكتەر بۇنى از كٶرگەندەي ورىس تٸلٸن لاتىن قارپٸنە ٶتكٸزەمٸز دەپ تە كٶرگەن. حالىق اعارتۋ ناركومى لۋناچارسكيي باستاعان ٷلكەن توپ ورىس تٸلٸن لاتىن قارپٸنە ٶزگەرتۋ تۋرالى ٷلكەن رەفورماشىل باستاما كٶتەرٸپ, العىشارتتارىن جاساپ تا تاستاعان بولاتىن. الايدا بيلٸككە ستاليننٸڭ كەلۋٸ, ونىڭ رەۆوليۋتسييالىق يدەيالاردان گٶرٸ يمپەرلٸك جوبالارعا جاقىندىعى بۇل جوبالاردى توقتاتىپ تاستادى. ەگەر سول كەزدە رەسەي لاتىن قارپٸنە ٶتٸپ كەتكەندە ەلەمنٸڭ تاريحي مٷلدەم باسقاشا ٶربۋٸ ىقتيمال ەدٸ... ەسەسٸنە بولشەۆيكتەردٸڭ لاتىنشىلدىق باستامالارى باسقاشا دامىپ, باسقا تاريحي ارناعا بۇرىپ, باسقا تاريحي ايىرىقتارعا اپاردى.
- مىسالى?
- مىسالى, سول كەزدەگٸ تٷركٸ مۇحتارياتتارى مەن رەسپۋبليكالارى وسى ٷردٸستٸ جالعاستىرىپ الىپ كەتتٸ. تٸلدٸك جوبا قاشان دا, قاي ەلدە دە مەگاجوبا. ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ – كەز-كەلگەن توپ ٸشٸنەن ٶزٸنە قاجەتتٸ, ۇتىمدى تۇستاردى تابا الادى. مىسالى, بٸزدەگٸ لاتىن قارپٸنە ٶتۋدٸ الايىقشى. گولوششەكين باستاعان وتارشىل توپ لاتىن قارپٸ ارقىلى قازاقتى وتارلاندىرامىن دەسە, قازاق ٸشٸندەگٸ لاتىنشىل توپتار – وسى ارقىلى ەسكٸلٸكتەن قۇتىلىپ, ورىستان وقشاۋلانامىز دەپ تاپتى. سول كەزدەگٸ زييالى توپتىڭ ٸشٸندە, ونىڭ ٸشٸندە الاشورداشىلار ٸشٸندە دە لاتىندى قولداۋشىلار بولعان. ەر توپ قارسىلاستارىن الداپ سوعامىز, وسى ارقىلى ۇشپاققا شىعامىز دەپ تىرىستى. قازاق مۇحتارياتى, ارتىنان سوۆەتتٸك رەسپۋبليكاسى وسى سەبەپتٸ دە ون جىل ٸشٸندە لاتىن قارپٸنە تەز ارادا ٶتٸپ كەتكەن بولاتىن. الايدا تٸلدٸك بٶلٸنٸستٸڭ قاۋپٸن ستالين رەجيمٸ تەز ارادا ۇعىنىپ الدى. ونسىز دا دٸلٸ, تٸلٸ بٶلەك تٷركٸ رەسپۋبليكالارى بارا-بارا مٷلدەم وقشاۋلانىپ, باسقا جاققا بۇرىپ كەتە الاتىنىن ۇقتى. سوندىقتان دا 1930-شى جىلداردىڭ ورتا شەنٸنەن باستاپ تٷركٸلەردٸ لاتىننان كيريلليتساعا اۋىستىرۋدى مىقتاپ قولعا الدى. 1937-1938 جىلدارى تاياق تاستار, سٶز ايتا الار بارشا زييالى اتىلىپ كەتكەندٸكتەن, ستاليننٸڭ بۇل ساياسي ەكسپەريمەنتٸنە قارسى تٶتەپ بەرەر كٷشتەر دە قالمادى.
بولشەۆيكتەردٸڭ تٸلدٸك يننوۆاتسييالىق ەدٸستەمەسٸن جاڭارۋعا, جاڭعىرۋعا اياق باسقان تٷركييا مەن ونىڭ كٶسەمٸ اتاتٷرٸك تە جاقسى تٷسٸنٸپ, پايدالانا بٸلدٸ. كٷنٸكەشە عانا مۇسىلمان ەلەمٸن اراپ قارپٸ ارقىلى بيلەپ كەلگەن وسمان يمپەريياسىنىڭ لاتىنعا كٶشۋٸ دە وڭاي بولمادى. اتاتٷرٸك تە قۋلىققا سالدى, نەشەتٷرلٸ ۋەج ويلاپ تابۋعا مەجبٷر بولدى. سونىڭ بٸرٸ – سوۆەتستانداعى تٷركٸ دەۋلەتتەرٸ مەن حالىقتارىنان قول ٷزٸپ المايىق, بٸر رۋحاني-سيمۆوليكالىق ورتادا بولايىق دەگەن ۋەج بولدى. بٷگٸندە ولجاس سٷلەيمەنوۆ سيياقتى اعالارىمىز «لاتىنعا كٶشۋ – تٷرٸكتەرگە ەلٸكتەۋ, اتاتٷرٸككە ەلٸكتەۋ» دەگەن كەزدە ٶتٸرٸك ايتىپ, ٶزٸنٸڭ تٸلدٸك مەسەلەدەگٸ كەششەلٸگٸ مەن بەيحابارلىعىن تانىتىپ جاتادى. شىنداپ كەلگەندە لاتىن قارپٸنە كٶشۋ يدەياسىن باستاعان تٷرٸكتەر ەمەس, ەزٸربايجاندار بولاتىن. تٷركٸ تٸلدەرٸن لاتىنعا كٶشٸرۋ تۋرالى العاشقى جوبانى 1860-شى جىلدارى ەزٸربايجاننىڭ ۇلى اعارتۋشىسى مىرزا فاتالي احۋندوۆ بولاتىن. ول ٶزٸنٸڭ جوباسىن وسماندىق ىستامبۇلعا اپارىپ, تانىستىرعان دا ەدٸ. الايدا ونىڭ يدەياسىن ول كەزدە ەشكٸم ۇعىنا دا الماعان. سول ەزٸربايجان لاتىنعا 1922-23 جىلدارى كٶشٸپ كەتكەن. ال قالعان تٷركٸ ەلدەرٸ مەن حالىقتارى وسى اعايىنداردىڭ ٸزٸن باسىپ, سولاردان تەلٸم العان بولاتىن.
قىسقاسى, كٶپتەگەن ەلدە ٷلكەن مودەرنيزاتسييالىق جوبالار يا دٸني, يا تٸلدٸك رەفورمالاردان باستالىپ جاتادى. بٸزدەگٸ دە جاعداي سوعان ۇقساپ تۇر. بۇل بٸزدٸڭ ويلاپ تاپقانىمىز ەمەس. ەرتەڭ بارشا جۇرت, ٷلكەنٸ دە, كٸشٸسٸ دە بٸر كٷندە پارتاعا وتىرىپ, ٶز رۋحانيياتىن جاڭا سيمۆوليكالىق كەڭٸستٸكتە جالعاستىراتىن بولادى. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, لاتىنعا كٶشۋ بٸزدەر ٷشٸن جاسالىپ جاتقان جوق. ەرتەڭگٸ كٷنٸ بالاباقشاعا, مەكتەپكە بارىپ, 10-15 جىلدان سوڭ ساياسات ساحناسىنا كەلەتٸن ۇرپاق ٷشٸن جاسالىپ جاتىر. سول ۇرپاق لاتىن قارپٸ ارقىلى بٸر جاعىنان كەشەگٸ مەتروپولييادان الىستاپ, زاماناۋي ٶركەنيەتتٸك باعىتقا قاراي ۇمتىلسا عانا جەڭە الامىز. باياعىدا پانامانى تورريحوس دەگەن پرەزيدەنت باسقارعان ەكەن. ول ٶزٸنە اقش جاۋلاپ العان پاناما كانالىن ەلدٸڭ مەنشٸگٸنە قايتارۋدى ماقسات ەتكەن. اينالاسىنداعىلارى وعان «پرەزيدەنت مىرزا! ەگەر سٸز كانالدى قايتارساڭىز, تاريحقا ەنەسٸز» دەيدٸ ەكەن. سوندا تورريحوس: «مەنٸڭ ماقساتىم تاريحقا ەنۋ ەمەس, ماقساتىم – پاناما كانالىنىڭ كەڭٸستٸگٸنە ەنٸپ, ۇلت مەنشٸگٸنە اينالدىرۋ!» دەگەن ەكەن. مەن وسىنى سەل ٶزگەرتٸپ بىلاي دەر ەدٸم: «بٸزدٸڭ ماقساتىمىز ەلەم قازاق تاريحىنا ەنۋ عانا ەمەس, ورىس تاريحى كەڭٸستٸگٸنەن شىعۋ! وسى ارقىلى ەلەمدٸك تاريحتان, ەلەمدٸك كەڭٸستٸكتەن ٶزٸمٸزگە لايىق ورىن ٸزدەۋ!»
- تاريحي شەشٸم قابىلدانار تۇستا حالىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ وي-پٸكٸرٸنە ارقا سٷيەيدٸ. الايدا جاڭا باستامانى بۇرا تارتىپ, كٶڭٸلدٸ ەرٸ-سەرٸ كٷيگە سالىپ قوياتىندار دا بار. جاقىندا عانا بەلگٸلٸ اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸنە قارسى شىققان بٸر سۇحباتىن كٶزٸم شالىپ قالدى. سٷلەيمەنوۆتٸڭ وسىنشا شالا بٷلٸنۋٸنەن قانداي دا بٸر ساياسي استار ٸزدەۋگە بولا ما?
- سٸز ول كٸسٸنٸڭ بٸر عانا سۇحباتىن ايتىپ وتىرسىز. شىن مەنٸندە وسى ەكٸ ايدىڭ ٸشٸندە بۇل اعامىز ونشاقتى سۇحبات بەرٸپ تاستادى. بۇل, شىنىن ايتايىق, ايانىشتى جاعداي. يادرولىق قارۋ تەحنولوگييالارىندا «ٶلٸمنٸڭ الاقانى» دەگەن ۇعىم بار. ياعني, ەكٸ مەملەكەت بٸر-بٸرٸن يادرولىق قارۋمەن بومابالاپ جاتقان كەزدە, ۇتىلىپ جاتقان ەل وسى «ٶلٸم الاقانىن» ٸسكە قوسادى. ونىڭ ماقساتى – ٶزٸ جويىلىپ كەتسە دە, بارلىق يادرولىق پوتەنتسيالىمەن جاۋدى دا ٶزٸمەن بٸرگە الا كەتۋ. ولجەكەڭنٸڭ لاتىنعا قارسى شابۋى – جاس بۋىندى تۇنشىقتىرىپ, كەڭٸردەگٸنەن ۇستاپ, بولاشاق ۇرپاققا قارسى قولدانىلىپ جاتقان «ٶلٸم الاقانى». ٶزٸ قۇردىمعا كەتٸپ بارا جاتسا دا, جاڭا عانا ەركٸندٸك الىپ, ەندٸ عانا تاريحي رۋحانيياتىمەن تانىسىپ, جاڭا رۋحپەن تىنىستاپ جاتقان ۇرپاقتى ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەتۋگە تىرىسقانداي ەسەر قالدىرادى. ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ ەربٸر سۇحباتىن ٶز باسىم وسىنداي وتارلىق «ٶلٸم الاقانى» تەحنولوگيياسىمەن سالىستىرامىن.
مىنانى باسا ايتۋ قاجەت: ولجاس سٷلەيمەنوۆ – ٶتە-مٶتە تراگەدييالى تۇلعا. بۇنداي تيپاجدار پاتشا زامانىندا دا, سوۆەت زامانىندا بولعان. بٸراق ونىڭ دەۋٸرٸ مەن دەۋلەتٸ ٶتٸپ كەتتٸ. قالاي ٶتٸپ كەتكەنٸن ٶزٸ دە بايقاي المادى. بٸرەسە مەڭگٸپ جٷردٸ, بٸرەسە لەيلٸپ جٷردٸ, تالاي جىل شەتەلدە ەلشٸ بولىپ جٷردٸ. وسى ارادا ەلٸنٸڭ, قوعامىنىڭ قالاي ٶزگەرٸپ, قالاي دامىپ كەتكەنٸن ٶزٸ دە تٷسٸنٸپ, سەزٸنٸپ, ۇقپاي قالعان بولار دەپ سانايمىن. سونىسىمەن قويماي, ٶزٸنە جات, ٶزٸن جاقسى كٶرمەيتٸن, سىيلاي بەرمەيتٸن قازاق جاستارىن, جاڭا قازاق ۇرپاعىن, تەۋەلسٸزدٸك ۇرپاعىن قايتادان ٶزٸنە ەبدەن جاتىق, تٷسٸنٸكتٸ «ورىس-قازاق», «ورىس-تٷركٸ», «ەۋرازييالىق» كەڭٸستٸكتە قالدىرعىسى كەلەدٸ. ورىستٸلدٸ اۋديتورييا «ولجاس! الجاس اماروۆيچ!» دەپ ارقاسىنان قاعىپ, كٶسەم قىلعان سايىن ەسٸرٸپ, ادۋىنداپ بارا جاتقناداي. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, ورىستٸلدٸ بيلٸگٸمٸزدٸڭ ٶزٸ دە وسىعان كٶپ سەپ بولادى. كلاسسيك اقىن, قايراتكەر دەپ قولتىعىنا سۋ بٷركيدٸ. سەمٸزدٸكتٸ قوي عانا كٶتەرەدٸ, وندا دا قويدىڭ قاراسى دەگەن قازاعىم قانداي كٶرەگەن حالىق ەكەن دەپ قايران قالامىن كەيدە! وسى اعامىزدان كٶسەم قىلعاندى قويىپ, ەربٸر ايتقانىن پايعامباردىڭ حاديسٸنە تەڭەستٸرگەندٸ قويۋ قاجەت. ايتقىسى كەلسە ايتا بەرسٸن, بٸراق وعان دا تيٸستٸ باعاسىن بەرٸپ وتىرۋ كەرەك.
اقىن دەپ جٷرگەنٸمٸز بٷگٸنگٸ ولجاس ەمەس, كەشەگٸ ولجاس. ونىڭ سوڭعى رەت ٶلەڭ جازعانىن كٶرگەندەر بٷگٸن زەينەتكە شىعىپ جاتىر كەرەك دەسەڭٸزدەر! قاتارداعى قوعام قايراتكەرٸ, وندا دا رەسەيدٸڭ سويىلىن سوعىپ, ورىستٸلدٸ ساياساتتى جٷرگٸزٸپ وتىرعان قايراتكەر. مەن دە, سٸز دە, ونىڭ اۋزىنا قاقپاق بولا المايمىز, الايدا ونىڭ ەربٸر سٶزٸنە ٷڭٸلٸپ, دۋ قول شاپالاقتاپ جاتۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق.
مەن وسى ولجەكەڭە قاتىستى بۇرىن دا ەكٸ مىسال كەلتٸرٸپ ەدٸم. بٸرٸنشٸسٸ. بٸز بٷگٸندە تٷن ۋاقىتىندا دالاعا شىعىپ, جۇلدىزدارعا قارايمىز. بٸزدٸڭ كٶرٸپ وتىرعانىمىز ىقىلىم زاماندا ٶلٸپ كەتكەن الىس عالامدارداعى جۇلدىزداردىڭ سەۋلەسٸ. بٸزگە جەتەم دەگەنشە سەۋلە شاشقان ەلگٸ جۇلدىزدار ٶلٸپ كەتكەن. سٷلەيمەنوۆتٸكٸ دە سول سيياقتى. 1960-1970-شٸ جىلدارداعى جەتٸستٸكتەرٸ مەن ٶلەڭدەرٸن ەلٸ ساۋدالاپ جٷر, قازٸر كٸم ەكەنٸن تٷسٸنۋدەن دە قالدىق. اقىن با? ٶلەڭ جازسىن. سەبەبٸ اقىننىڭ ۇلت الدىنداعى بٸر عانا ميسسيياسى بار: ول – ۇلت رۋحىن كٶتەرەتٸن, ادام ەتيكاسى مەن ەستەتيكاسىن جاڭارتاتىن جاقسى, ساپالى ٶلەڭ جازۋ. عالىم با? وندا عىلىمي نەگٸزدەرگە سٷيەنٸپ ايتسىن. سەبەبٸ ولجاستىڭ كٶپتەگەن جازبالارىن ٶز باسىم عىلىم ەمەس, ساياسي-فيلولوگييالىق پۋبليتسيستيكاعا جاتقىزامىن. ەربٸر ەلدە ونداي «عالىمداردىڭ» سانى كٶپ, دورباسى جٷز تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتادى. اناتوليي فومەنكو, لەۆ گۋميلەۆ, الەكساندر دۋگين سيياقتى ەۋرازيياشىلداردىڭ بٸرٸ عانا. قايتالاپ ايتامىن, بۇلار عالىم ەمەس, رەسەي يمپەريياسىنىڭ ديٸرمەنٸنە سۋ تاسىپ (سانالى-ساناسىز) جٷرگەن ساياسي يدەولوگتار. بۇلاردىڭ بٸرٸ دە قازاقتىڭ جايىن ويلاپ, كٷيٸن كٷيتتەپ جٷرگەن جوق. قازاقتى تەك رەسەيمەن بٸرگە, رەسەيدٸڭ قول استىنداعى حالىق رەتٸندە عانا كٶرەتٸن ٶتكەلەڭ ۋاقىتتىڭ بازاردان قايتقان پەرسوناجدارى.
ەكٸنشٸسٸ بىلاي. مىسالى, بٸر ادام كٶشەدە كەلە جاتىپ, ەكٸنشٸ قاباتتا ٷيدٸڭ وتقا ورانىپ, ٸشٸندە بالالاردىڭ تۇنشىعىپ جاتقانىن كٶرٸپ قالدى دەلٸك. بٸردەن, ويلانباستان تەرەزەگە سەكٸرٸپ مٸنٸپ, ٶرتتەن ٷش بالانى الىپ قالدى دەلٸك. ونى جۇرت ماراپاتتايدى, قۇرمەتتەيدٸ, «باتىرسىڭ» دەپ ماقتاپ, كٶكٸرەگٸنە سالپىنشاق تاعادى. ارتىنان, بٸر-ەكٸ جىل ٶتكەن سوڭ ەلگٸ باتىرىمىز ٸشٸپ الىپ, باسقا كٶشەدەگٸ كەمەلەتكە تولماعان بالانى زورلاپ كەتسٸن دەلٸك. سوندا جاڭاعىنى نە دەۋٸمٸز كەرەك? باتىر ما, ەلدە پەدوفيل مە? قايسىسى باسىمىراق? باتىرلىعى ما, ەلدە پەدوفيلدٸگٸ مە? سول سيياقتى, ولجاس سٷلەيمەنوۆكە ەكە-شەشەمٸزدٸڭ كەزٸندە قۇلاي سٷيگەن, ماحاباتقا تولى كٶزدەرٸمەن ەمەس, ۇلتتىق مٷددە مەن ۇلتتىق ميسسيياعا ادالدىعى تۇرعىسىنان قارايتىن كەز كەلدٸ. ەرينە, جاڭا زامانداعى پوزيتسييا تۇرعىسىنان.
- سٷلەيمەنوۆتىڭ سوڭعى كەزدەردەگٸ ۇستانىم-پٸكٸرلەرٸ حالىق نارازىلىعىنا جيٸ ۇشىراپ جٷر. بۇنىڭ بٸر سەبەبٸ: «قازاقىلانۋ پروتسەسٸنٸڭ» قارقىن الۋىنان وقىرمانى جوعالا باستاعان ولجاس اقىننىڭ ٸشكٸ قارسىلىعى دەپ ويلامايسىز با?
- قوعام دا اقىماق ەمەس قوي ەندٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ولجاستىڭ ٶتكەن عاسىرداعى ٶلەڭدەرٸن تامسانا وقىپ, جاتتاپ جٷرگەن قازاق جاستارىن ٶز باسىم كٶرگەن ەمەسپٸن. بولاشاعىن ويلاعانى شىن بولسا, قازاققا جانى اشىسا قايداعى جوق لينگۆيستيكالىق فانتاستيكامەن ەمەس, ٶز ٶلەڭدەرٸن قايتا جارييالاماي ما? قادىر مىرزا ەلي اعالارىمىز باستاپ اۋدارعان دٷنيەلەرٸن قايتادان قالپىنا كەلتٸرٸپ, ٶڭدەپ, قايتا جارييالاماي ما? ەگەر, ەرينە, ماقساتى قازاقتىڭ جادىندا, تاريحىندا قالۋ بولسا. ال ەربٸر ايتقانىمەن, دٷڭك ەتكٸزٸپ بال اشىپ, جاۋىرىنشىلاعانىمەن بٷگٸن ولجاس ەشكٸمدٸ يلاندىرا المايدى.
بٷگٸنگٸ قازاقى ورتادا ەپ-ەدەمٸ ولجاس اتىن «ا» ەرپٸنەن باستاپ كەلەكە ەتٸلەتٸنٸ دە تەگٸننەن ەمەس شىعار. جاقسى قارتايۋ, اقساقال بولۋ دا ٶنەر ەكەن. ادام رەتٸندە ولجاسقا ايتارىم بٸر: قۇداي جاس بەرسٸن, دەنساۋلىق بەرسٸن! بٸراق, ساياساتكەر, يدەولوگ رەتٸندە ٶز باسىم ولجاستى قۇرمەتتەمەيمٸن, قۇرمەتتەي المايمىن. ونىڭ ساياسي ويىنى مەن «تەۋەلسٸزدٸكتەن – ٶزارا تەۋەلدٸلككە ۇمتىلۋ قاجەت» دەگەن سيياقتى بىلاپىت, تاياز كونسترۋكتسييالارىنان جۇرت شارشاعان سيياقتى.
- سٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا, «ەلٸپبيدٸڭ ٶزگەرۋٸ – بۇل تاعدىر تاڭداۋى سەكٸلدٸ» دەپسٸز. ەرينە, بۇل مەسەلەدە ەرتٷرلٸ باعىت ۇستانۋشىلار كٶپ. ويلار دا ەكٸۇشتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. اشىعىن ايتىڭىزشى, بۇل ٶزگەرٸس سەتتٸ جٷزەگە اسسا, قوعامنىڭ جەڭٸسٸ دەپ قابىلدايمىز با, ەلدە ساياساتتىڭ جەمٸسٸ دەپ قابىلدايمىز با?
- ول ۇلتتىڭ جەڭٸسٸ بولسىن! قازاقتىڭ جەڭٸسٸ بولسىن! بٸزدٸڭ بۋىننىڭ ماقساتى, قايتالايىن, قازاق تاريحىنا ەنۋ ەمەس, قازاقتى رەسەي تاريحى اياسىنان شىعارۋ, قازاقتى قاراتٷنەكتەن تەۋەلسٸز تاريح داڭعىلىنا شىعارۋ. ماقسات – جاڭا كەلە جاتقان تەۋەلسٸزدٸك ۇرپاعىنىڭ جولىن اشۋ, تازارتۋ, الدىنا اسفالت بولىپ تٶسەلۋ. كٸم جەڭدٸ, كٸم جەڭٸلدٸ دەگەن جەڭٸلتەك بۋحگالتەرييانىڭ بٸزگە قاجەتٸ جوق.
- تەڭٸر تۋرا جولدان تايدىرماسىن! راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن: ايبول يسلامعالي,
