Qazaq ádebietiniń búrshik atyp gúldenip, tamyr jaiyp tereńdegen ýaqytyn ádebiet tarihy ótken ǵasyrdyń alpysynshy-jetpisinshi jyldaryndaǵy jylymyqtan kóredi. Bul kezeńde ulttyq proza janry erekshe ekpin alyp, óristep órleýge bet aldy. Jazýshylardyń arasyndaǵy shyǵarmashylyq básekelestik shyn talantty anyqtaýǵa jol ashty. Osylaisha, ádebiet sapary jarty ǵasyrlyq ýaqyt mejesinen ótkende, mundai shoǵyrly toptyń bel ortasynan naǵyz sýretkerlerdiń moiny ozyp, basy artyq kóringeni daýsyz. Sol sýretkerlerdiń biri – Raqymjan Otarbaev.
Qalamgerdiń barlyq shyǵarmasyn emes, tek bir ǵana áńgime tóńireginde oi aitsaq, nysanaǵa «Aiaqtalmaǵan hikaiasyn» alar edik. Ótken shaqtyń eski oqiǵasy, búgingi kúngi jazýshy ádeti jáne kúndelikti ómir tynysy: qyzy uzatylǵan kórshi sheshei, syǵannyń ústinen aryz jazbaqshy shal, saýal qoiý úshin kelgen tilshi qyz, qaladaǵy qyzyna tildei hat jazdyryp almaqshy bolǵan tanys kempir, jazý arasynda kelip-ketip turatyn jazýshy jubaiy – túgeli de shaǵyn áńgimeniń ishine syiyp ketip, jumyr da jinaqy, kóp sózden ada jaqsy shyǵarmaǵa ainalǵan. Narrotologiia ǵylymynda aitylatyn avtor men keiipker, baiandaýshy men jazýshy, keiipker men oqiǵa kýágerleri sekildi uǵymdar arasyndaǵy jik osy áńgimede aiqyn kórinedi. El ishinde bolǵan erterektegi bir oqiǵany aq qaǵaz betine túsirý úshin stolǵa otyrǵan jazýshy qalamyna sol oqiǵadan ózge osy shaqtaǵy ómir turmysy, tirshilik bolmysy bári de aralasyp ádemi bir sabaqtastyq quraidy.
Jazýshynyń shyǵarmashylyq kredosy sonda, ótken men búgingi shaqtaǵy oqiǵalardy bailanystyryp qana qoimai, shyǵarmanyń bolashaq taǵdyryn da tosyn aiaqtap, oqyrmandy oilandyryp tastaidy. Ónerdiń tabiǵaty osy – oilandyrý, oi qaldyrý.
Sýretker retinde Raqymjan Otarbaevtyń qalamy qazaqtyń qara sózine malshynyp tur. Óne boiy ulttyq koloritti beine-bolmys, obraz júiesi quraityndyqtan, avtor bul jaǵynan kósh basynda tur. Áńgimeniń álqissasynda Qoshalaqta paida bolǵan qalmaq qashqynnyń obrazy men áreketin beineleýde ózindik qoltańbasyn daralaidy. «Qapiiada tap bergen qara júrek qashqyn», «ine ustaǵan urǵashynyń bárine bir-bir baladan qushaqtatyp ketken sol sumpaiy», «uzyn boily, sýyr tis, kózi alaqandai», «alaqany temirdei qatty», «bet-aýzyn túgel jún-jurqa basyp ketken be?» dep sýretteidi. Bul ádette shyǵarma bastalmai jatyp bas keiipkerdi bastan-aiaq túgeldep shyǵatyn eski súrleýden qashyq, tosyn ádis. Mundai sátti sýretteýdi ádebiettanýda týra keiipteýdiń úzdik úlgisine jatqyzýǵa ábden laiyq.
Avtorda shyǵarma arasynda kóbimiz baiqamai ótetin jalqy sóz bar, ol «qyzdyń etegi – eldiń namysy» degen tirkes. Jeńgelerin aqtap almaqqa aq qaǵazǵa bas qoiǵan jazýshynyń jumysyn kórshi úiden shyqqan oqys daýys toqtatady. Ony avtor «...álem-tapyryq daýysy oiymdy úrkitip jiberdi», «shúikedei qara kempirdiń oibaiy erteńgilik tynyq aýany tilgileidi» dep beredi. Oqyrman qaýym bul arada soǵys jyldaryndaǵy oqiǵany tastai salyp, jazýshymen birge dál qazirgi sáttegi kórshi úidegi «soǵys únine» qulaq asady. Irgedegi oibai toqtatqan irkilisten soń qashqyn hikaiasynda tezekti bir jortýylǵa tap bolasyz, joryqta qolǵa túsken «súiegi sanap alǵandai, qanyn ishine tartqan qarasur kelinshekpen» tanysasyz. Sózi mirdiń oǵyndai bul kelinshek «it jalap ketken itaiaqtai boldym-aý» dep jabyǵady.
Kenet edendi basyp jazýshyǵa aýyldan kelgen aqsaqal jaqyndaidy. Bul ekeýdiń áńgimesi el ishindegi sóz: urylar men jylqy, syǵandardyń qaptaýy, kereń aiǵyr, aryz jazý. Qysyr sózben ýaqyt ótkizip baryp, qashqyn qalmaqtyń hikaiasyna qaita oralǵanda «...toqtynyń etine toiyp, betine qyzyl tepken, jata-jata boiy qurysqan» keiipkerdi kóredi. «Ymyrt úiirile etegin qymtap alǵan aýyldy tóńirektegen» qashqynnyń kekse áieldi kórip oiynan ainýy, onyń irgesindegi úidi ańdýy nanymdy. Bul kezde kórshi sheshei taǵy sampyldai sóilep, hikaiany buza-jara kiip ketedi. Syǵandarǵa aryz jazbaqshy bolǵan aqsaqal únsiz qalyp, jazýshy men kórshiniń dialogy ornaidy. «Shashyn jaýyrynyna shashyp tastaǵan» tilshi qyz da jazýǵa kedergi, bastalǵan hikaia qaita-qaita úzilip jazýshynyń mazasyn qashyryp, berekesin alǵan. Ol ol ma, bel, segizkóz, jambas syndy úsh súiekti aitpasa tań atpaityn tanys kempir taǵy bar. Ol da qaladaǵy qyzyn hat jazdyryp almaqqa jazýshyǵa kelgen. Bir hikaiany aiaqtaý úshin tynyshtyq kútken jazýshy shynaiy hali de ańǵarylady.
Jazýshy tartysty oqiǵalar sharpysýyn, shytyrman hikaialar shielenisin bir ortaǵa ákep iiýge sheber. Soǵys kezindegi qashqyn taǵdyryna uqsas detaldardy osy shaqtan hám óz ainalasynan taýyp alady da, ádemi jymdastyryp bailanystyra qoiady. «Osy jalǵyzdyń tileýin tilep... bul da ákesin kórmei qaldy» degen kórshi shesheige «ákesi maidanǵa alynǵan soń úsh jyldan keiin týsa qaidan kórsin?» dep jazýshy til qatady. Taǵy birde «oralyńnyń barynda oina da kúl» dep ándetkenge «senderdiń jel kótergen etekterińdi jabamyn dep kóz maiymdy tamyzyp otyrysym mynaý, bes kúndik bulaǵai dáýrende oinaǵan da kúlgen senderdiń júristeriń anaý» dep keiidi. «Qoshalaqtyń qumyna til bitse...» jazýshy qolyna qalam almas pa edi!
«Aiaqtalmaǵan hikaia» sekildi osy joldar avtorynyń jazýshymen tanystyǵy da sátti bastalyp, jalǵasyn tappai, aiaqsyz qalǵan bolatyn. Jaqsy aǵa, kórnekti jazýshynyń aiaq astynan kelmeske sapar shekkenine kóńil shirkin áli senbeidi.
Zańǵar KÁRIMHAN, ádebiettanýshy,
L. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq
ýniversitetiniń doktoranty
