قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بٷرشٸك اتىپ گٷلدەنٸپ, تامىر جايىپ تەرەڭدەگەن ۋاقىتىن ەدەبيەت تاريحى ٶتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپٸسٸنشٸ جىلدارىنداعى جىلىمىقتان كٶرەدٸ. بۇل كەزەڭدە ۇلتتىق پروزا جانرى ەرەكشە ەكپٸن الىپ, ٶرٸستەپ ٶرلەۋگە بەت الدى. جازۋشىلاردىڭ اراسىنداعى شىعارماشىلىق بەسەكەلەستٸك شىن تالانتتى انىقتاۋعا جول اشتى. وسىلايشا, ەدەبيەت ساپارى جارتى عاسىرلىق ۋاقىت مەجەسٸنەن ٶتكەندە, مۇنداي شوعىرلى توپتىڭ بەل ورتاسىنان ناعىز سۋرەتكەرلەردٸڭ موينى وزىپ, باسى ارتىق كٶرٸنگەنٸ داۋسىز. سول سۋرەتكەرلەردٸڭ بٸرٸ – راقىمجان وتارباەۆ.
قالامگەردٸڭ بارلىق شىعارماسىن ەمەس, تەك بٸر عانا ەڭگٸمە تٶڭٸرەگٸندە وي ايتساق, نىساناعا «اياقتالماعان حيكاياسىن» الار ەدٸك. ٶتكەن شاقتىڭ ەسكٸ وقيعاسى, بٷگٸنگٸ كٷنگٸ جازۋشى ەدەتٸ جەنە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر تىنىسى: قىزى ۇزاتىلعان كٶرشٸ شەشەي, سىعاننىڭ ٷستٸنەن ارىز جازباقشى شال, ساۋال قويۋ ٷشٸن كەلگەن تٸلشٸ قىز, قالاداعى قىزىنا تٸلدەي حات جازدىرىپ الماقشى بولعان تانىس كەمپٸر, جازۋ اراسىندا كەلٸپ-كەتٸپ تۇراتىن جازۋشى جۇبايى – تٷگەلٸ دە شاعىن ەڭگٸمەنٸڭ ٸشٸنە سىيىپ كەتٸپ, جۇمىر دا جيناقى, كٶپ سٶزدەن ادا جاقسى شىعارماعا اينالعان. نارروتولوگييا عىلىمىندا ايتىلاتىن اۆتور مەن كەيٸپكەر, بايانداۋشى مەن جازۋشى, كەيٸپكەر مەن وقيعا كۋەگەرلەرٸ سەكٸلدٸ ۇعىمدار اراسىنداعى جٸك وسى ەڭگٸمەدە ايقىن كٶرٸنەدٸ. ەل ٸشٸندە بولعان ەرتەرەكتەگٸ بٸر وقيعانى اق قاعاز بەتٸنە تٷسٸرۋ ٷشٸن ستولعا وتىرعان جازۋشى قالامىنا سول وقيعادان ٶزگە وسى شاقتاعى ٶمٸر تۇرمىسى, تٸرشٸلٸك بولمىسى بەرٸ دە ارالاسىپ ەدەمٸ بٸر ساباقتاستىق قۇرايدى.
جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق كرەدوسى سوندا, ٶتكەن مەن بٷگٸنگٸ شاقتاعى وقيعالاردى بايلانىستىرىپ قانا قويماي, شىعارمانىڭ بولاشاق تاعدىرىن دا توسىن اياقتاپ, وقىرماندى ويلاندىرىپ تاستايدى. ٶنەردٸڭ تابيعاتى وسى – ويلاندىرۋ, وي قالدىرۋ.
سۋرەتكەر رەتٸندە راقىمجان وتارباەۆتىڭ قالامى قازاقتىڭ قارا سٶزٸنە مالشىنىپ تۇر. ٶنە بويى ۇلتتىق كولوريتتٸ بەينە-بولمىس, وبراز جٷيەسٸ قۇرايتىندىقتان, اۆتور بۇل جاعىنان كٶش باسىندا تۇر. ەڭگٸمەنٸڭ ەلقيسساسىندا قوشالاقتا پايدا بولعان قالماق قاشقىننىڭ وبرازى مەن ەرەكەتٸن بەينەلەۋدە ٶزٸندٸك قولتاڭباسىن دارالايدى. «قاپييادا تاپ بەرگەن قارا جٷرەك قاشقىن», «ينە ۇستاعان ۇرعاشىنىڭ بەرٸنە بٸر-بٸر بالادان قۇشاقتاتىپ كەتكەن سول سۇمپايى», «ۇزىن بويلى, سۋىر تٸس, كٶزٸ الاقانداي», «الاقانى تەمٸردەي قاتتى», «بەت-اۋزىن تٷگەل جٷن-جۇرقا باسىپ كەتكەن بە?» دەپ سۋرەتتەيدٸ. بۇل ەدەتتە شىعارما باستالماي جاتىپ باس كەيٸپكەردٸ باستان-اياق تٷگەلدەپ شىعاتىن ەسكٸ سٷرلەۋدەن قاشىق, توسىن ەدٸس. مۇنداي سەتتٸ سۋرەتتەۋدٸ ەدەبيەتتانۋدا تۋرا كەيٸپتەۋدٸڭ ٷزدٸك ٷلگٸسٸنە جاتقىزۋعا ەبدەن لايىق.
اۆتوردا شىعارما اراسىندا كٶبٸمٸز بايقاماي ٶتەتٸن جالقى سٶز بار, ول «قىزدىڭ ەتەگٸ – ەلدٸڭ نامىسى» دەگەن تٸركەس. جەڭگەلەرٸن اقتاپ الماققا اق قاعازعا باس قويعان جازۋشىنىڭ جۇمىسىن كٶرشٸ ٷيدەن شىققان وقىس داۋىس توقتاتادى. ونى اۆتور «...ەلەم-تاپىرىق داۋىسى ويىمدى ٷركٸتٸپ جٸبەردٸ», «شٷيكەدەي قارا كەمپٸردٸڭ ويبايى ەرتەڭگٸلٸك تىنىق اۋانى تٸلگٸلەيدٸ» دەپ بەرەدٸ. وقىرمان قاۋىم بۇل ارادا سوعىس جىلدارىنداعى وقيعانى تاستاي سالىپ, جازۋشىمەن بٸرگە دەل قازٸرگٸ سەتتەگٸ كٶرشٸ ٷيدەگٸ «سوعىس ٷنٸنە» قۇلاق اسادى. ٸرگەدەگٸ ويباي توقتاتقان ٸركٸلٸستەن سوڭ قاشقىن حيكاياسىندا تەزەكتٸ بٸر جورتۋىلعا تاپ بولاسىز, جورىقتا قولعا تٷسكەن «سٷيەگٸ ساناپ العانداي, قانىن ٸشٸنە تارتقان قاراسۇر كەلٸنشەكپەن» تانىساسىز. سٶزٸ مٸردٸڭ وعىنداي بۇل كەلٸنشەك «يت جالاپ كەتكەن يتاياقتاي بولدىم-اۋ» دەپ جابىعادى.
كەنەت ەدەندٸ باسىپ جازۋشىعا اۋىلدان كەلگەن اقساقال جاقىندايدى. بۇل ەكەۋدٸڭ ەڭگٸمەسٸ ەل ٸشٸندەگٸ سٶز: ۇرىلار مەن جىلقى, سىعانداردىڭ قاپتاۋى, كەرەڭ ايعىر, ارىز جازۋ. قىسىر سٶزبەن ۋاقىت ٶتكٸزٸپ بارىپ, قاشقىن قالماقتىڭ حيكاياسىنا قايتا ورالعاندا «...توقتىنىڭ ەتٸنە تويىپ, بەتٸنە قىزىل تەپكەن, جاتا-جاتا بويى قۇرىسقان» كەيٸپكەردٸ كٶرەدٸ. «ىمىرت ٷيٸرٸلە ەتەگٸن قىمتاپ العان اۋىلدى تٶڭٸرەكتەگەن» قاشقىننىڭ كەكسە ەيەلدٸ كٶرٸپ ويىنان اينۋى, ونىڭ ٸرگەسٸندەگٸ ٷيدٸ اڭدۋى نانىمدى. بۇل كەزدە كٶرشٸ شەشەي تاعى سامپىلداي سٶيلەپ, حيكايانى بۇزا-جارا كيٸپ كەتەدٸ. سىعاندارعا ارىز جازباقشى بولعان اقساقال ٷنسٸز قالىپ, جازۋشى مەن كٶرشٸنٸڭ ديالوگى ورنايدى. «شاشىن جاۋىرىنىنا شاشىپ تاستاعان» تٸلشٸ قىز دا جازۋعا كەدەرگٸ, باستالعان حيكايا قايتا-قايتا ٷزٸلٸپ جازۋشىنىڭ مازاسىن قاشىرىپ, بەرەكەسٸن العان. ول ول ما, بەل, سەگٸزكٶز, جامباس سىندى ٷش سٷيەكتٸ ايتپاسا تاڭ اتپايتىن تانىس كەمپٸر تاعى بار. ول دا قالاداعى قىزىن حات جازدىرىپ الماققا جازۋشىعا كەلگەن. بٸر حيكايانى اياقتاۋ ٷشٸن تىنىشتىق كٷتكەن جازۋشى شىنايى حالٸ دە اڭعارىلادى.
جازۋشى تارتىستى وقيعالار شارپىسۋىن, شىتىرمان حيكايالار شيەلەنٸسٸن بٸر ورتاعا ەكەپ ييۋگە شەبەر. سوعىس كەزٸندەگٸ قاشقىن تاعدىرىنا ۇقساس دەتالداردى وسى شاقتان ھەم ٶز اينالاسىنان تاۋىپ الادى دا, ەدەمٸ جىمداستىرىپ بايلانىستىرا قويادى. «وسى جالعىزدىڭ تٸلەۋٸن تٸلەپ... بۇل دا ەكەسٸن كٶرمەي قالدى» دەگەن كٶرشٸ شەشەيگە «ەكەسٸ مايدانعا الىنعان سوڭ ٷش جىلدان كەيٸن تۋسا قايدان كٶرسٸن?» دەپ جازۋشى تٸل قاتادى. تاعى بٸردە «ورالىڭنىڭ بارىندا وينا دا كٷل» دەپ ەندەتكەنگە «سەندەردٸڭ جەل كٶتەرگەن ەتەكتەرٸڭدٸ جابامىن دەپ كٶز مايىمدى تامىزىپ وتىرىسىم مىناۋ, بەس كٷندٸك بۇلاعاي دەۋرەندە ويناعان دا كٷلگەن سەندەردٸڭ جٷرٸستەرٸڭ اناۋ» دەپ كەييدٸ. «قوشالاقتىڭ قۇمىنا تٸل بٸتسە...» جازۋشى قولىنا قالام الماس پا ەدٸ!
«اياقتالماعان حيكايا» سەكٸلدٸ وسى جولدار اۆتورىنىڭ جازۋشىمەن تانىستىعى دا سەتتٸ باستالىپ, جالعاسىن تاپپاي, اياقسىز قالعان بولاتىن. جاقسى اعا, كٶرنەكتٸ جازۋشىنىڭ اياق استىنان كەلمەسكە ساپار شەككەنٸنە كٶڭٸل شٸركٸن ەلٸ سەنبەيدٸ.
زاڭعار كەرٸمحان, ەدەبيەتتانۋشى,
ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوكتورانتى
