Ustaz – memleketimizdiń órkenietti damý saiasatynyń mekteptegi nasihatshysy. Ol óziniń isimen de, sózimen de, júris-turys mádenietimen de, mektepke jáne mektepten tys qoǵamda Táýelsiz elimizdiń etalondyq beinesi bolyp tabylady. Sondyqtan da muǵalimniń oqý-ádistemelik, áleýmettik-materialdyq jaǵdaiyn jaqsartý jolymen onyń bedelin múmkindiginshe arttyryp otyrý – memleketimizdiń bilim berý saiasatyndaǵy negizgi basymdyqtardyń biri bolýǵa tiis dep oilaimyn.
Bul oraida memleketimiz mektep muǵalimderiniń rólin kóterýde jan-jaqty qoldaý kórsetýge bilim saiasatynda basymdyq beredi. Ustaz bedelin qoǵam aldynda kóterý úshin Elbasynyń tikelei óz Jarlyǵymen elimizdegi eń joǵary marapat — Qazaqstannyń Eńbek Eri ataǵy men «Altyn juldyz» belgisi jáne «Otan» ordeni eń birinshi ustazǵa berildi. Munyń ózi – mektep muǵaliminiń eńbegi elimizde ardaqty da joǵary qurmetteletininiń aiǵaǵy.
Muǵalim bedeli negizinen, ishki sýbektivtik jáne syrtqy obektivtik faktorlardan túzilmek. Ishki sýbektivtik faktorlar degenimiz – muǵalimniń óz basynyń pedagogikalyq qyzmetine kózqarasy, onyń qatynasy, minez-qulqy, jeke mádeniettiligi, bilimdiligi, iskerligi, uiymdastyrýshylyq qabileti, meiirimdilik pen janashyrlyq qasietteri jáne shyǵarmashylyq eńbegi men jańashyldyq izdenisteri. Syrtqy obektivtik faktorlarǵa, birinshiden, mektep ishinde muǵalimniń durys eńbektenýine jasalynatyn oqý-materialdyq, oqý-ádistemelik, ákimshilik-uiymdastyrýshylyq jaǵdailar men mektepishilik psihologiialyq-pedagogikalyq ahýal, t.b. kózder jatsa; ekinshiden, mektepten tys faktorlar dep muǵalimniń jalaqysy, muǵalimdik isti marapattaý, muǵalimderge memlekettik atqarý organdarynyń jan-jaqty qoldaý kórsetýi, buqaralyq aqparat quraldary arqyly júrgiziletin úlgi nasihattar, ata-analarynyń kózqarasy, t.b. aitamyz. Bul eki faktor ózara tyǵyz bailanysty.
Endigi jerde Táýelsizdigimiz jan-jaqty ornyǵyp, elimizdiń ekonomikasy órleýge baǵyt alǵan tusta ustazdar qaýymy memlekettik biýdjet tarapynan ózge jergilikti basqarý uiymdarynan da materialdyq qoldaýyn qajet etip otyr. Muǵalimderdiń jalaqysyn arttyrý strategiiasy elimizde belgilengen, endi batyl jańa qadamdar jasaý joldaryn oilastyrǵan jón ǵoi dep oilaimyn. Jańasha oqytýdy júzege asyratyn negizgi kúsh – jas muǵalimder. Al jas muǵalimderdi qazir mektepke tartý jáne olardy mektepte ustaý óte qiyn. Sebebi, olardyń jalaqysy ómir súrý qajetteri úshin jetkiliksiz. Jas muǵalimderdiń basqa jumysqa aýysyp ketýin tejeý úshin shuǵyl túrde attestatsiialaý sharalaryna ózgeris engizý kerek dep oilaimyn. Mysaly, on jylǵa deiingi pedagogikalyq ótili joq ustazdarǵa turaqty túrde joǵary jalaqy tólenetindei múmkindik jasaý qajet. Al on jyldan keiingi qosymsha jalaqynyń ósý sharttary biýdjetke qatysty anyqtalsa. Qazirgi jalaqyny esepteý jáne belgileý tártibinde jiyrma jyldan keiingi jumys ótili eskerile bermeidi. Jas muǵalimder úshin qazirden, búginnen bastap kúrespesek, erteń bes-on jyldan soń mektepterde muǵalimder qazirgiden de tapshy bolary sózsiz.
Mysaly, joǵary bilimdi jas mamanǵa belgili bir attestatsiialyq merzim ótkenshe, jalpy sanatta 54 506,76 teńge taǵaiyndalady, odan tys, tabys salyǵyna, zeinetaqy qoryna aýdarý úshin birshama ustap qalady. Sonda jalaqysy jeter-jetpes jas muǵalimder qalai ómir súrýi kerek? Qaladaǵy qazaq mektebinde aýyldan kelgen jastar sabaq beretinin eskersek, olardyń basynda baspana da joq. Sol muǵalim ólip-óship júrip 3-5 jyldan keiin sanatqa jetkende, bastapqy jalaqysy bar bolǵany 10 000 teńgege artady, iaǵni 64 506 teńge bolady. Bul kórsetilgen keibir mysaldar qazirgi kúnde muǵalim jalaqysynyń negizin quraidy. Al oǵan qosylatyn qosymsha tólemder tipten aýyzǵa alýǵa uiat mólsherde. Mysaly, dápter tendeýge 3 139 teńge, synyp jetekshiligine 5 309 teńge tólenedi. Mundai jaǵdaida muǵalim tariftik mólsherdegi 18 saǵatpen shektelip qalǵysy kelmeidi. Tipti ol 9, 18 saǵatqa deiin qosyp alýǵa qushtar. Biraq bul ustazdyń sapasyna júkteme aýyrlyǵynan nuqsan keltirmei qoimaidy.
Sondai-aq, muǵalim eńbeginiń memlekettik deńgeidegi «Bilim berý isiniń úzdigi», Y.Altynsarin atyndaǵy medali, t. s.s. marapattar qarjylyq túrde de bekitilse dep oilaimyz. Iaǵni, ol marapattar ielerine óz deńgei-dárejesine qarai ailyq jalaqylaryna qosymsha aqsha berilip otyrsa, nur ústine nur bolar edi.
Muǵalim bedeliniń artýyna yqpal etetin bir máseleni aitpai ketýge bolmaidy. Ol – muǵalimniń bilimdiligi. Bul áserese, jas býyn ustazdarǵa qatysty. Árine, jas pedagogtar arasynda tereń bilimdi, ozyq oily, shyǵarmashyl talpynysy úlken kadrlar az emes. Dei turǵanmen, pedagogikalyq oqý oryndarynan kelgen jas muǵalimderdiń biliktiligin, atap aitpaǵanda, biliminiń ózi qazirgi mektep talabyn qanaǵattandyra almaitynyna janymyz aýyrady. Onyń sebepteri de kóp shyǵar. Biraq sol sebepterdiń ishinde, bizdińshe, eń bir eleýlisi – pedagogikalyq oqý oryndaryna negizinen, «UBT» júiesi boiynsha 50-60 ball jinaǵan túlekter alynyp jatatyny aqiqat. Al ondai stýdent mektepke kelý úshin emes, jai ǵana bazalyq bilim bar degen diplom alý maqsatyn kózdeitini de belgili. Mine, bolashaq muǵalim bolatyndardy naǵyz bilimdi túlekter arasynan iriktep tańdaý máselesi bir sheshimin tapsa dep tileimiz. Eger, muǵalimniń jalaqysy durystalsa, muǵalim tapshylyǵy emes, muǵalimdikke oryn tappai júrer edik. Jas muǵalimder úshin baspana máselesi de asa zárý bolyp otyrǵany aian. Ásirese, qala mektepterine keletin jas pedagogtar, negizinen, aýylda ósip-óngender. Qalada baspanasy joq olarǵa páter kezeksiz kommýnaldyq júiede berilse. Munyń ózi muǵalim bedeliniń artýyna jáne sapaly jastardyń mektepke jumysqa kelýine serpin jasar edi.
Muǵalim bedeli týraly qoǵamdyq-kópshilik aqparattardy taratýshy quraldardyń biri – basylymdar men teledidar arnalary. Alaida telearnalar keiingi kezde elimiz mektepterindegi jasampaz tabystardan góri, kóbinese ondaǵy kezdeisoq keleńsiz kórinisterge oiysyp bara jatqandai. Árine, qolymyzdaǵy bes saýsaǵymyzdyń birdei emestigi siiaqty, bilim salasynda, ustazdar tarapynan keleńsiz jaǵdailar múlde joq dep aita almaimyz. Dei turǵanmen, keibir habarlarda muǵalim azǵyn, buzaqy, jegish, bilimsiz, ustaz ataǵyna laiyq emes bireýler bolyp kórsetiledi. Mektepterdiń kóbine kemshilik jaǵyn kórsetý kóbeiip bara jatqandai, menińshe. Árine, telearna baǵdarlamalaryna biz syn aitý nietinde emespiz. Biraq telearnalar kópshilikke pikir taratýshy bolsa, kópshilik te ol týraly óz pikirin, óz baǵasyn aitýǵa tiis dep oilaimyz. Muny aityp otyrǵan sebebim, keleshekte teledidar qyzmetkerleri muǵalim bedelin kóteretindei jaqsy telehabarlarǵa kóbirek mán berse nus ústine nur bolar edi. Bul aitylǵandar túptep kelgende, mektepte beriletin bilim sapasyna jáne muǵalim bedeline tikelei qatysty.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini – qandai qiyndyq bolsa da, muǵalimder azamattyq ujdanyn saqtaidy. Eger azamattyq ujdandy Shákárim aitqandai túsinsek, ár adamda «Nysap, ádilet, meiirim – úsheýin qosyp aitqanda, ujdan bar». Qazirgi mektepti ustap turǵan osy nysap, ádilet, meiirim. Muǵalimderimizdiń boiyndaǵy osy ujdandy bekite tússek, olar elimiz mejelep otyrǵan qandai mindetterge bolsa da jas urpaqty daiyndaý isinde aianbai eńbek etetinine kámil senemiz.
Aiagúl MIRAZOVA,
Qazaqstannyń Eńbek Eri
ALMATY
.jpeg)