اياگٷل ميرازوۆا. ۇستاز بەدەلٸ قايتسەك ارتادى?

ۇستاز – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶركەنيەتتٸ دامۋ ساياساتىنىڭ مەكتەپتەگٸ ناسيحاتشىسى. ول ٶزٸنٸڭ ٸسٸمەن دە, سٶزٸمەن دە, جٷرٸس-تۇرىس مەدەنيەتٸمەن دە, مەكتەپكە جەنە مەكتەپتەن تىس قوعامدا تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ ەتالوندىق بەينەسٸ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا مۇعالٸمنٸڭ وقۋ-ەدٸستەمەلٸك, ەلەۋمەتتٸك-ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋ جولىمەن ونىڭ بەدەلٸن مٷمكٸندٸگٸنشە ارتتىرىپ وتىرۋ – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ ساياساتىنداعى نەگٸزگٸ باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ بولۋعا تيٸس دەپ ويلايمىن.

بۇل ورايدا مەملەكەتٸمٸز مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ رٶلٸن كٶتەرۋدە جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋگە بٸلٸم ساياساتىندا باسىمدىق بەرەدٸ. ۇستاز بەدەلٸن قوعام الدىندا كٶتەرۋ ٷشٸن ەلباسىنىڭ تٸكەلەي ٶز جارلىعىمەن ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ جوعارى ماراپات  — قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ اتاعى مەن «التىن جۇلدىز» بەلگٸسٸ جەنە «وتان» وردەنٸ ەڭ بٸرٸنشٸ ۇستازعا بەرٸلدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ – مەكتەپ مۇعالٸمٸنٸڭ ەڭبەگٸ ەلٸمٸزدە ارداقتى دا جوعارى قۇرمەتتەلەتٸنٸنٸڭ ايعاعى.

مۇعالٸم بەدەلٸ نەگٸزٸنەن, ٸشكٸ سۋبەكتيۆتٸك جەنە سىرتقى وبەكتيۆتٸك فاكتورلاردان تٷزٸلمەك. ٸشكٸ سۋبەكتيۆتٸك فاكتورلار دەگەنٸمٸز – مۇعالٸمنٸڭ ٶز باسىنىڭ پەداگوگيكالىق قىزمەتٸنە كٶزقاراسى, ونىڭ قاتىناسى, مٸنەز-قۇلقى, جەكە مەدەنيەتتٸلٸگٸ, بٸلٸمدٸلٸگٸ, ٸسكەرلٸگٸ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتٸ, مەيٸرٸمدٸلٸك پەن جاناشىرلىق قاسيەتتەرٸ جەنە شىعارماشىلىق ەڭبەگٸ مەن جاڭاشىلدىق ٸزدەنٸستەرٸ. سىرتقى وبەكتيۆتٸك فاكتورلارعا, بٸرٸنشٸدەن, مەكتەپ ٸشٸندە مۇعالٸمنٸڭ دۇرىس ەڭبەكتەنۋٸنە جاسالىناتىن وقۋ-ماتەريالدىق, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك, ەكٸمشٸلٸك-ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعدايلار مەن مەكتەپٸشٸلٸك پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق احۋال, ت.ب. كٶزدەر جاتسا; ەكٸنشٸدەن, مەكتەپتەن تىس فاكتورلار دەپ مۇعالٸمنٸڭ جالاقىسى, مۇعالٸمدٸك ٸستٸ ماراپاتتاۋ, مۇعالٸمدەرگە مەملەكەتتٸك اتقارۋ ورگاندارىنىڭ جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋٸ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جٷرگٸزٸلەتٸن ٷلگٸ ناسيحاتتار, اتا-انالارىنىڭ كٶزقاراسى, ت.ب. ايتامىز. بۇل ەكٸ فاكتور ٶزارا تىعىز بايلانىستى.

ەندٸگٸ جەردە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز جان-جاقتى ورنىعىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى ٶرلەۋگە باعىت العان تۇستا ۇستازدار قاۋىمى مەملەكەتتٸك بيۋدجەت تاراپىنان ٶزگە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ۇيىمدارىنان دا ماتەريالدىق قولداۋىن قاجەت ەتٸپ وتىر. مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ستراتەگيياسى ەلٸمٸزدە بەلگٸلەنگەن, ەندٸ باتىل جاڭا قادامدار جاساۋ جولدارىن ويلاستىرعان جٶن عوي دەپ ويلايمىن. جاڭاشا وقىتۋدى جٷزەگە اسىراتىن نەگٸزگٸ كٷش – جاس مۇعالٸمدەر. ال جاس مۇعالٸمدەردٸ قازٸر مەكتەپكە تارتۋ جەنە ولاردى مەكتەپتە ۇستاۋ ٶتە قيىن. سەبەبٸ, ولاردىڭ جالاقىسى ٶمٸر سٷرۋ قاجەتتەرٸ ٷشٸن جەتكٸلٸكسٸز. جاس مۇعالٸمدەردٸڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتۋٸن تەجەۋ ٷشٸن شۇعىل تٷردە اتتەستاتسييالاۋ شارالارىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. مىسالى, ون جىلعا دەيٸنگٸ پەداگوگيكالىق ٶتٸلٸ جوق ۇستازدارعا تۇراقتى تٷردە جوعارى جالاقى تٶلەنەتٸندەي مٷمكٸندٸك جاساۋ قاجەت. ال ون جىلدان كەيٸنگٸ قوسىمشا جالاقىنىڭ ٶسۋ شارتتارى بيۋدجەتكە قاتىستى انىقتالسا. قازٸرگٸ جالاقىنى ەسەپتەۋ جەنە بەلگٸلەۋ تەرتٸبٸندە جيىرما جىلدان كەيٸنگٸ جۇمىس ٶتٸلٸ ەسكەرٸلە بەرمەيدٸ. جاس مۇعالٸمدەر ٷشٸن قازٸردەن, بٷگٸننەن باستاپ كٷرەسپەسەك, ەرتەڭ بەس-ون جىلدان سوڭ مەكتەپتەردە مۇعالٸمدەر قازٸرگٸدەن دە تاپشى بولارى سٶزسٸز.

مىسالى, جوعارى بٸلٸمدٸ جاس مامانعا بەلگٸلٸ بٸر اتتەستاتسييالىق مەرزٸم ٶتكەنشە, جالپى ساناتتا 54 506,76 تەڭگە تاعايىندالادى, ودان تىس, تابىس سالىعىنا, زەينەتاقى قورىنا اۋدارۋ ٷشٸن بٸرشاما ۇستاپ قالادى. سوندا جالاقىسى جەتەر-جەتپەس جاس مۇعالٸمدەر قالاي ٶمٸر سٷرۋٸ كەرەك? قالاداعى قازاق مەكتەبٸندە اۋىلدان كەلگەن جاستار ساباق بەرەتٸنٸن ەسكەرسەك, ولاردىڭ باسىندا باسپانا دا جوق. سول مۇعالٸم ٶلٸپ-ٶشٸپ جٷرٸپ 3-5 جىلدان كەيٸن ساناتقا جەتكەندە, باستاپقى جالاقىسى بار بولعانى 10 000 تەڭگەگە ارتادى, ياعني 64 506 تەڭگە بولادى.  بۇل كٶرسەتٸلگەن كەيبٸر مىسالدار قازٸرگٸ كٷندە مۇعالٸم جالاقىسىنىڭ نەگٸزٸن قۇرايدى. ال وعان قوسىلاتىن قوسىمشا تٶلەمدەر تٸپتەن اۋىزعا الۋعا ۇيات مٶلشەردە. مىسالى, دەپتەر تەندەۋگە 3 139 تەڭگە, سىنىپ جەتەكشٸلٸگٸنە 5 309 تەڭگە تٶلەنەدٸ. مۇنداي جاعدايدا مۇعالٸم تاريفتٸك مٶلشەردەگٸ 18 ساعاتپەن شەكتەلٸپ قالعىسى كەلمەيدٸ. تٸپتٸ ول 9, 18 ساعاتقا دەيٸن قوسىپ الۋعا قۇشتار. بٸراق بۇل ۇستازدىڭ ساپاسىنا جٷكتەمە اۋىرلىعىنان نۇقسان كەلتٸرمەي قويمايدى.

سونداي-اق, مۇعالٸم ەڭبەگٸنٸڭ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ «بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ ٷزدٸگٸ», ى.التىنسارين اتىنداعى مەدالٸ, ت. س.س. ماراپاتتار قارجىلىق تٷردە دە بەكٸتٸلسە دەپ ويلايمىز. ياعني, ول ماراپاتتار يەلەرٸنە ٶز دەڭگەي-دەرەجەسٸنە قاراي ايلىق جالاقىلارىنا قوسىمشا اقشا بەرٸلٸپ وتىرسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.

مۇعالٸم بەدەلٸنٸڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەتٸن بٸر مەسەلەنٸ ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ول – مۇعالٸمنٸڭ بٸلٸمدٸلٸگٸ. بۇل ەسەرەسە, جاس بۋىن ۇستازدارعا قاتىستى. ەرينە, جاس پەداگوگتار اراسىندا تەرەڭ بٸلٸمدٸ, وزىق ويلى, شىعارماشىل تالپىنىسى ٷلكەن كادرلار از ەمەس. دەي تۇرعانمەن, پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنان كەلگەن جاس مۇعالٸمدەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن, اتاپ ايتپاعاندا, بٸلٸمٸنٸڭ ٶزٸ قازٸرگٸ مەكتەپ تالابىن قاناعاتتاندىرا المايتىنىنا جانىمىز اۋىرادى. ونىڭ سەبەپتەرٸ دە كٶپ شىعار. بٸراق سول سەبەپتەردٸڭ ٸشٸندە, بٸزدٸڭشە, ەڭ بٸر ەلەۋلٸسٸ – پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا نەگٸزٸنەن, «ۇبت» جٷيەسٸ بويىنشا 50-60 بالل جيناعان تٷلەكتەر الىنىپ جاتاتىنى اقيقات. ال ونداي ستۋدەنت مەكتەپكە كەلۋ ٷشٸن ەمەس, جاي عانا بازالىق بٸلٸم بار دەگەن ديپلوم الۋ ماقساتىن كٶزدەيتٸنٸ دە بەلگٸلٸ. مٸنە, بولاشاق مۇعالٸم بولاتىنداردى ناعىز بٸلٸمدٸ تٷلەكتەر اراسىنان ٸرٸكتەپ تاڭداۋ مەسەلەسٸ بٸر شەشٸمٸن تاپسا دەپ تٸلەيمٸز. ەگەر, مۇعالٸمنٸڭ جالاقىسى دۇرىستالسا, مۇعالٸم تاپشىلىعى ەمەس, مۇعالٸمدٸككە ورىن تاپپاي جٷرەر ەدٸك. جاس مۇعالٸمدەر ٷشٸن باسپانا مەسەلەسٸ دە اسا زەرۋ بولىپ وتىرعانى ايان. ەسٸرەسە, قالا مەكتەپتەرٸنە كەلەتٸن جاس پەداگوگتار, نەگٸزٸنەن, اۋىلدا ٶسٸپ-ٶنگەندەر. قالادا باسپاناسى جوق ولارعا پەتەر كەزەكسٸز كوممۋنالدىق جٷيەدە بەرٸلسە. مۇنىڭ ٶزٸ مۇعالٸم بەدەلٸنٸڭ ارتۋىنا جەنە ساپالى جاستاردىڭ مەكتەپكە جۇمىسقا كەلۋٸنە سەرپٸن جاسار ەدٸ.

مۇعالٸم بەدەلٸ تۋرالى قوعامدىق-كٶپشٸلٸك اقپاراتتاردى تاراتۋشى قۇرالداردىڭ بٸرٸ – باسىلىمدار مەن تەلەديدار ارنالارى. الايدا تەلەارنالار كەيٸنگٸ كەزدە ەلٸمٸز مەكتەپتەرٸندەگٸ جاسامپاز تابىستاردان گٶرٸ, كٶبٸنەسە ونداعى كەزدەيسوق كەلەڭسٸز كٶرٸنٸستەرگە ويىسىپ بارا جاتقانداي. ەرينە, قولىمىزداعى بەس ساۋساعىمىزدىڭ بٸردەي ەمەستٸگٸ سيياقتى, بٸلٸم سالاسىندا, ۇستازدار تاراپىنان كەلەڭسٸز جاعدايلار مٷلدە جوق دەپ ايتا المايمىز. دەي تۇرعانمەن, كەيبٸر حابارلاردا مۇعالٸم ازعىن, بۇزاقى, جەگٸش, بٸلٸمسٸز, ۇستاز اتاعىنا لايىق ەمەس بٸرەۋلەر بولىپ كٶرسەتٸلەدٸ. مەكتەپتەردٸڭ كٶبٸنە كەمشٸلٸك جاعىن كٶرسەتۋ كٶبەيٸپ بارا جاتقانداي, مەنٸڭشە. ەرينە, تەلەارنا باعدارلامالارىنا بٸز سىن ايتۋ نيەتٸندە ەمەسپٸز. بٸراق تەلەارنالار كٶپشٸلٸككە پٸكٸر تاراتۋشى بولسا, كٶپشٸلٸك تە ول تۋرالى ٶز پٸكٸرٸن, ٶز باعاسىن ايتۋعا تيٸس دەپ ويلايمىز. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم, كەلەشەكتە تەلەديدار قىزمەتكەرلەرٸ مۇعالٸم بەدەلٸن كٶتەرەتٸندەي جاقسى تەلەحابارلارعا كٶبٸرەك مەن بەرسە نۇس ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. بۇل ايتىلعاندار تٷپتەپ كەلگەندە, مەكتەپتە بەرٸلەتٸن بٸلٸم ساپاسىنا جەنە مۇعالٸم بەدەلٸنە تٸكەلەي قاتىستى.

توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ – قانداي قيىندىق بولسا دا, مۇعالٸمدەر ازاماتتىق ۇجدانىن ساقتايدى. ەگەر ازاماتتىق ۇجداندى شەكەرٸم ايتقانداي تٷسٸنسەك, ەر ادامدا «نىساپ, ەدٸلەت, مەيٸرٸم – ٷشەۋٸن قوسىپ ايتقاندا, ۇجدان بار». قازٸرگٸ مەكتەپتٸ ۇستاپ تۇرعان وسى نىساپ, ەدٸلەت, مەيٸرٸم. مۇعالٸمدەرٸمٸزدٸڭ بويىنداعى وسى ۇجداندى بەكٸتە تٷسسەك, ولار ەلٸمٸز مەجەلەپ وتىرعان قانداي مٸندەتتەرگە بولسا دا جاس ۇرپاقتى دايىنداۋ ٸسٸندە ايانباي ەڭبەك ەتەتٸنٸنە كەمٸل سەنەمٸز.

اياگٷل ميرازوۆا,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ

 الماتى