Jazýshy Aiagúl Mantaidyń "Ýaqyttyń kóz jasy" atty jańa áńgimesin nazarlaryńyzǵa usynamyz.
***
Jas qyzdyń ádemi kózderi muńǵa toly. Kúlimdegen sátterinde de kózindegi muń seiilgen emes. Ony arman da, úmit te alǵa jetelemeidi. Eshteńege ókinbeidi. Kúlmeidi. Jylamaidy. Kúlse – janaryndaǵy muńyn jasyra almaidy. Jylasa – kózinen bir tamshy da jas shyqpaidy. Bolashaǵyn da kóz aldyna elestetkisi kelmeidi. Eshkimdi qyzǵanbaidy, kúndemeidi. Eshkimdi saǵynbaidy, kútpeidi. Tún túnegi seiilip, arailap tań atyp kele jatqanda kózi ilinedi. Uiyqtap jatyr ma, oiaý ma, ol arasyn bilmeidi. Kúnde qaitalap bir tús kóredi. Bálkim, túsi emes, óńi bolar. Bir qara jolmen ketip bara jatady. Uzaq jol. Baǵyt-baǵdary belgisiz. Uiyqtamasa da, kózin jumyp jata beredi. Ol túnnen emes, jaryq álemnen qorqady. Ne úshin qorqady? Ol óziniń qai álemde ómir súrip jatqanyn bilmeidi. Keide ózin baiaǵyda ólip, adamdar arasynda eles-adam bolyp ómir súrip jatqandai sezinedi. Búginde uiyqtai almai, terezede oinap turǵan ai saǵymyna muń shaqty: «Qala maǵan ýaqytty saǵyndyrady. Ýaqyttan jańylysyp, adasyp júrgendei kúi keshem. Kóp adamdar baratyn baǵytynan jańylysyp, qaitar jolda adaspaidy. Al, men kerisinshe, barar joldan emes, qaitar joldan adasam. Qala kóshelerinde asyǵyp bara jatqan adamdardan ýaqytty suraǵym keledi. Qabaqtary túnergen adamdardyń janarynan ózimdi kórip, olardyń da ýaqytty bilmeitinin túsinem...
Ózimmen ózim betpe-bet kelsem, shoshyp ketemin. Men ózim oilaǵannan da basqa adammyn. Betime neshe qabat betperde kiip alǵanymdy bilmeimin. Barlyq adam óziniń shynaiy bolmysymen ómir súrgisi keledi. Betperdeni qoǵam kigizedi. Keide betperdeden de sharshaisyń».
***
Ol ertesine qalaǵa alys aýyldan alty bólmeli páter jaldady. Búkil jiǵan-tergenine úidiń perdesin, tús qaǵazyn ózgertti. Ol jandúniesindegi arpalysty jeńý úshin, ómirimde qandai da bir ózgeris bolar dep jantalasty.
Qyzyl tústi bólme. Bes jastaǵy qabaǵyn túiip túsken sýretine uzaq qarady. Bala bolsa da, kózqarasy oily. «Keshir, seni baqytty ete almadym. Keshirshi, seniń arman-maqsattaryńdy oryndai almadym» dep kúbirledi. «Eger sen meniń qyzym bolsań, ekeýmiz til tabysa alar ma edik?» dep sýrettegi kishkentai qyzǵa, óziniń bala beinesine suraq qoiyp, kúlip jiberdi.
Terezeni ashyp, bir túp raýshan gúliniń sabaǵy men japyraǵyna jeke-jeke qarap, «sabaǵy men japyraǵy bolmasa, gúl de ádemi emes» dep kúbirledi. Esine terezeden qarap otyratyn Andersenniń keiipkerleri tústi. Ózi bala kezde ertegilerin súiip oqyǵan jazýshynyń ápendiligi esine túsip, jyly jymidy.
Andersen ómir boiy «meni bireýler ýlap óltiredi ne órtten ólemin» dep qorqypty. Únemi ózimen birge «órt bola qalsa, terezeden syrtqa sekirip túsem» dep arqan alyp júripti. Andersenniń ertegilerin qatty baǵalaityn skandinaviialyq balalar ertekshige syilyq jasaǵysy keledi. Olar aqsha jinap, Andersenge bir qorap kámpit jiberedi. «Meni bireýler ýlap, óltirmekshi» dep qoryqqan ertekshi kámpittiń bir bóligin kórshiniń balalaryna taratyp beripti. Ertesine ózi kámpit bergen balalardyń aýlada oinap júrgenin kórgennen keiin baryp, Andersen kámpitten aýyz tiipti.
Kitapqumar boijetken «Ol da kóp talant sekildi ómirdi jek kóre turyp, ózin súietin egoist edi» dep súiikti jazýshysyn aqtap aldy. «Meni bireýler óltiredi» dep qoryqpaimyn. Nege ómir súrýden qorqam? Nege ómirdi súie almaimyn» dep muńaidy. «Ata-anam meni ómirge qushtar etip tárbielegen joq. Erteń balam bolsa, ony ómirge qushtar etip tárbielei alamyn ba?» dep ózine suraq qoiyp, oilanyp qaldy.
Kúlgin tústi bólme. Kóship kelgende ózimen birge ákelgen kitaptaryn áli chemodannan shyǵarǵan joq. Qolyna túsken kitapty alyp, paraqtaǵanymen, oqýǵa esh zaýqy soqpady. Taǵy da óz oiymen arpalysty.
«Nege biz ózimizben ózimiz betpe-bet kelýden qorqamyz? Negizi adamdar eki topqa bólinedi: ómirdi súietin jáne súimeitin adamdar. Shyn máninde, ómirdi súimeitin adamdar birinshi topqa qaraǵanda ómirden mándi jii izdeidi, sol turǵan boilarynda-aq olardyń ómirinde mán bolýy múmkin, tek ózderi baiqamaidy. Olar ómirdi súimese de, jalǵyzdyqty, ishki jalǵyzdyǵyn súietinin ózderi de bilmeidi. Shyn máninde, kóbine-kóp jalǵyzdyqty sanaly túrde ózderi tańdaidy. Sosyn Qudaiǵa «nege jalǵyzbyn?» degen suraqty qoiady. Aqymaqtyq hám kúlkili».
Ol óziniń jalǵyzdyǵyn jaqsy kóretin, jalǵyzdyqtan qorqatyn adamdardy eshqashan túsingen emes.
Kók tústi bólme. Esine on jeti jasynda ókpe aýrýynan kóz jumǵan naǵashysynyń qyzy tústi. Aýrýhanada jatqan kezinde Jibek úilerine jii kelip, sheshesinen aqsha suraityn. Adamdar ailap jalaqy almaityn, nandy ázer taýyp jep otyrǵan qiyn, daǵdarys kezi edi.
«Toǵyzynshy synypta oqyp júrgen kezimde mektepke jyrtyq etikpen baryp júrdim. Aiaǵymnan sý ótip, qatty jaýraitynmyn. Bir kúni sabaqtan kelsem, qýdai appaq, súiekteri kórinetin Jibek úige taǵy kelipti. Ol búgejektep, jaǵympazdanyp meni áńgimege tartty. Sheshemnen aqsha surap kelgen ony jaratpai, suraqtaryna jaýap bergim kelmedi. Ol meniń unatpaǵanymdy sezip, ózin kináli sezinip, jaýtańdai qarady. Mektepke jyrtyq etikpen baryp júrgen ózimdi beishara sezindim, aýrýdan azap shegip, tipti mektepke de bara almaityn onyń jandúniesin sezingenim joq» dep Jibektiń árýaǵynan keshirim surady.
Jasyl tústi bólme. Bala kezinde ózderimen kórshi turatyn Kúláisha kempirdi túsinbeitin. Jazdygúni shańqai túste el jatsa da, Kúláisha jatpaityn. Sylp-sylp etip, jumys istep júretin. «Osy kempir-aq sharshamaidy eken» dep jurt tańǵalatyn. Kúláishá kempirdiń ómiri pushpaǵy qanamaǵan. Shaly ólip, ógei balalarymen birge turatyn. Úi ishi Kúláishany shettetkenin eshkim estigen de, kórgen de emes. Kúláisha aiqailap jatsa, ógei balalary da, kelinderi de bir sóz aitpai, únsiz tyńdaityn. Bári tapqan aqshasyn Kúláishanyń qolyna ákep beretin. «Bári Kúláishadan qorqady» deitin jurt. Bul úide eshkim de Kúláishadan qoryqpaitynyn, jetim kempirdiń «osy úige bolsyn, osy úi kógersin» dep tyrashtanatynyn jurt qaidan paiymdasyn. Biraq Kúláishanyń jaqsylyǵyn ógei balalary men kelinderi biletin, syilaityn.
«Kúláisha baiǵus týǵan balalary bolmasa da, ógei balalaryn týǵanyndai qarady. Qazir balalary men nemereleri aiaǵynan júre almai qalǵan Kúláishany alaqandaryna salyp, kútip jatyr. Baiǵus kempir kúsh-qýaty bar kezde «osy úige qaitsem jaǵam, qaitsem dalada qalmaimyn» dep tyrbanady eken ǵoi» dep oilady. Nege esine Kúláisha kempir túskenin ózi de bilmeidi.
Sary tústi bólme. Qyz sary bólmege kirgende eńsesin ýaiym basyp, ótken sátsizdikteri esine tústi. Shyndyqty aitam dep, shyndyqty izdeimin dep jumystan shyǵyp qalǵanyn, uzaq ýaqyt jumyssyz júrip, qinalǵan kezderin esine alyp, jylaǵysy keldi.
«Biz bárimiz bir-birimizge óz «ainamyz» arqyly qaraimyz. Tipti ózimizdi óz ishimizdegi ainamyz arqyly kórgimiz keledi. Ainany shetke ysyryp, júiege týra qarap edik, bári shatasyp ketipti baiaǵyda...
Qoǵamdy «virýstan» tazartý úshin seniń virýsqa qarsy turatyn immýnitetiń myqty bolýy tiis. Al basqasyn aitpaǵanda, sen bárin de júregińe jaqyn qabyldaisyń. Ótkende metroda saǵan qarama-qarsy jiyrma jastan asqan aýrý qyzyn jetektep kirgen áiel otyrǵandaǵy kóńil-kúiińdi esińe túsirshi. Orys áiel sábii dúnie esigin ashqaly aýrý qyzyn súirelep keledi. Aqyl-esi kemis qyz aq paraqty shimailap jatyr, shimailap jatyr. Shimai… shatpaq… «Bul – aýrý qyzdyń ǵana emes, myna poiyzda otyrǵan adamdardyń báriniń «basynda» osyndai retsizdik, júiesizdik… Bul – seniń de álemiń, anyǵy, aýrýy asqynǵan seniń qoǵamyń. Jurt qalai ról oinaǵysy kelse, ózi bilsin, oǵan bas aýyrtýdyń qajeti qansha?! Olar sol róli arqyly qoǵamnyń bet-beinesin kórsetip jatyr. «Qyzyldy-jasyldy álemde» ózin joǵaltyp alǵan adamdarǵa renjýge bola ma? Al sen áli qoqystan ýtopiia izdeýmen júrsiń. Sharshamadyń ba? Jalyqpadyń ba?» deidi ishki daýsym. Al men ishki daýsymnan qorqam…» dep óz oiymen arpalysyp, uzaq otyrdy.
Aq tústi bólme. Byltyr aýylǵa barǵan kezi kóz aldynan tizbektelip ótip jatty. Anasy da, ákesi de qartaiyp qalypty. Bir kúni tańerteń uiqysynan oianǵanda anasynyń qolynan óziniń jýylǵan kolgotkiin kórdi. Anasy «Qyzyl náskidiń usaq jipteri jabysypty, sony tazalap otyrmyn» dep qoiady. Sonda anasynyń meiirimdiligin baǵalai almaǵany úshin qatty uialdy. Óziniń qanaǵatsyz bolmysynan qoryqty. Anasynyń ájimdi mańdaiynan sipaǵysy kelip, tartynyp qaldy. Ol eshqashan óz sezimin kórsete almai, ózin ózinen jasyratyn. Anasyn qatty saǵynǵanyn túsindi. «Erteń aýylǵa ketem» dedi. Bólmeden kóńildenip, yńyldap, án aityp shyqty.
Ol óziniń Qudaidan alystap ketken beinesinen qatty qoryqty. «Qudai, meni keshirshi, keshirshi, kúnáhar pendeńdi. Men endi senen eshqashan ajyramaimyn» dep kózine jas aldy. Bul jas – toryǵý men muńaiýdan áldeqaida ádemi, jan dúnieni tazartqan tamshydan túzilgen monshaq edi.
Aiagúl MANTAI,
