جازۋشى اياگٷل مانتايدىڭ "ۋاقىتتىڭ كٶز جاسى" اتتى جاڭا ەڭگٸمەسٸن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
***
جاس قىزدىڭ ەدەمٸ كٶزدەرٸ مۇڭعا تولى. كٷلٸمدەگەن سەتتەرٸندە دە كٶزٸندەگٸ مۇڭ سەيٸلگەن ەمەس. ونى ارمان دا, ٷمٸت تە العا جەتەلەمەيدٸ. ەشتەڭەگە ٶكٸنبەيدٸ. كٷلمەيدٸ. جىلامايدى. كٷلسە – جانارىنداعى مۇڭىن جاسىرا المايدى. جىلاسا – كٶزٸنەن بٸر تامشى دا جاس شىقپايدى. بولاشاعىن دا كٶز الدىنا ەلەستەتكٸسٸ كەلمەيدٸ. ەشكٸمدٸ قىزعانبايدى, كٷندەمەيدٸ. ەشكٸمدٸ ساعىنبايدى, كٷتپەيدٸ. تٷن تٷنەگٸ سەيٸلٸپ, ارايلاپ تاڭ اتىپ كەلە جاتقاندا كٶزٸ ٸلٸنەدٸ. ۇيىقتاپ جاتىر ما, وياۋ ما, ول اراسىن بٸلمەيدٸ. كٷندە قايتالاپ بٸر تٷس كٶرەدٸ. بەلكٸم, تٷسٸ ەمەس, ٶڭٸ بولار. بٸر قارا جولمەن كەتٸپ بارا جاتادى. ۇزاق جول. باعىت-باعدارى بەلگٸسٸز. ۇيىقتاماسا دا, كٶزٸن جۇمىپ جاتا بەرەدٸ. ول تٷننەن ەمەس, جارىق ەلەمنەن قورقادى. نە ٷشٸن قورقادى? ول ٶزٸنٸڭ قاي ەلەمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن بٸلمەيدٸ. كەيدە ٶزٸن باياعىدا ٶلٸپ, ادامدار اراسىندا ەلەس-ادام بولىپ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانداي سەزٸنەدٸ. بٷگٸندە ۇيىقتاي الماي, تەرەزەدە ويناپ تۇرعان اي ساعىمىنا مۇڭ شاقتى: «قالا ماعان ۋاقىتتى ساعىندىرادى. ۋاقىتتان جاڭىلىسىپ, اداسىپ جٷرگەندەي كٷي كەشەم. كٶپ ادامدار باراتىن باعىتىنان جاڭىلىسىپ, قايتار جولدا اداسپايدى. ال, مەن كەرٸسٸنشە, بارار جولدان ەمەس, قايتار جولدان اداسام. قالا كٶشەلەرٸندە اسىعىپ بارا جاتقان ادامداردان ۋاقىتتى سۇراعىم كەلەدٸ. قاباقتارى تٷنەرگەن ادامداردىڭ جانارىنان ٶزٸمدٸ كٶرٸپ, ولاردىڭ دا ۋاقىتتى بٸلمەيتٸنٸن تٷسٸنەم...
ٶزٸممەن ٶزٸم بەتپە-بەت كەلسەم, شوشىپ كەتەمٸن. مەن ٶزٸم ويلاعاننان دا باسقا اداممىن. بەتٸمە نەشە قابات بەتپەردە كيٸپ العانىمدى بٸلمەيمٸن. بارلىق ادام ٶزٸنٸڭ شىنايى بولمىسىمەن ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلەدٸ. بەتپەردەنٸ قوعام كيگٸزەدٸ. كەيدە بەتپەردەدەن دە شارشايسىڭ».
***
ول ەرتەسٸنە قالاعا الىس اۋىلدان التى بٶلمەلٸ پەتەر جالدادى. بٷكٸل جيعان-تەرگەنٸنە ٷيدٸڭ پەردەسٸن, تٷس قاعازىن ٶزگەرتتٸ. ول جاندٷنيەسٸندەگٸ ارپالىستى جەڭۋ ٷشٸن, ٶمٸرٸمدە قانداي دا بٸر ٶزگەرٸس بولار دەپ جانتالاستى.
قىزىل تٷستٸ بٶلمە. بەس جاستاعى قاباعىن تٷيٸپ تٷسكەن سۋرەتٸنە ۇزاق قارادى. بالا بولسا دا, كٶزقاراسى ويلى. «كەشٸر, سەنٸ باقىتتى ەتە المادىم. كەشٸرشٸ, سەنٸڭ ارمان-ماقساتتارىڭدى ورىنداي المادىم» دەپ كٷبٸرلەدٸ. «ەگەر سەن مەنٸڭ قىزىم بولساڭ, ەكەۋمٸز تٸل تابىسا الار ما ەدٸك?» دەپ سۋرەتتەگٸ كٸشكەنتاي قىزعا, ٶزٸنٸڭ بالا بەينەسٸنە سۇراق قويىپ, كٷلٸپ جٸبەردٸ.
تەرەزەنٸ اشىپ, بٸر تٷپ راۋشان گٷلٸنٸڭ ساباعى مەن جاپىراعىنا جەكە-جەكە قاراپ, «ساباعى مەن جاپىراعى بولماسا, گٷل دە ەدەمٸ ەمەس» دەپ كٷبٸرلەدٸ. ەسٸنە تەرەزەدەن قاراپ وتىراتىن اندەرسەننٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ تٷستٸ. ٶزٸ بالا كەزدە ەرتەگٸلەرٸن سٷيٸپ وقىعان جازۋشىنىڭ ەپەندٸلٸگٸ ەسٸنە تٷسٸپ, جىلى جىميدى.
اندەرسەن ٶمٸر بويى «مەنٸ بٸرەۋلەر ۋلاپ ٶلتٸرەدٸ نە ٶرتتەن ٶلەمٸن» دەپ قورقىپتى. ٷنەمٸ ٶزٸمەن بٸرگە «ٶرت بولا قالسا, تەرەزەدەن سىرتقا سەكٸرٸپ تٷسەم» دەپ ارقان الىپ جٷرٸپتٸ. اندەرسەننٸڭ ەرتەگٸلەرٸن قاتتى باعالايتىن سكانديناۆييالىق بالالار ەرتەكشٸگە سىيلىق جاساعىسى كەلەدٸ. ولار اقشا جيناپ, اندەرسەنگە بٸر قوراپ كەمپيت جٸبەرەدٸ. «مەنٸ بٸرەۋلەر ۋلاپ, ٶلتٸرمەكشٸ» دەپ قورىققان ەرتەكشٸ كەمپيتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸن كٶرشٸنٸڭ بالالارىنا تاراتىپ بەرٸپتٸ. ەرتەسٸنە ٶزٸ كەمپيت بەرگەن بالالاردىڭ اۋلادا ويناپ جٷرگەنٸن كٶرگەننەن كەيٸن بارىپ, اندەرسەن كەمپيتتەن اۋىز تيٸپتٸ.
كٸتاپقۇمار بويجەتكەن «ول دا كٶپ تالانت سەكٸلدٸ ٶمٸردٸ جەك كٶرە تۇرىپ, ٶزٸن سٷيەتٸن ەگويست ەدٸ» دەپ سٷيٸكتٸ جازۋشىسىن اقتاپ الدى. «مەنٸ بٸرەۋلەر ٶلتٸرەدٸ» دەپ قورىقپايمىن. نەگە ٶمٸر سٷرۋدەن قورقام? نەگە ٶمٸردٸ سٷيە المايمىن» دەپ مۇڭايدى. «اتا-انام مەنٸ ٶمٸرگە قۇشتار ەتٸپ تەربيەلەگەن جوق. ەرتەڭ بالام بولسا, ونى ٶمٸرگە قۇشتار ەتٸپ تەربيەلەي الامىن با?» دەپ ٶزٸنە سۇراق قويىپ, ويلانىپ قالدى.
كٷلگٸن تٷستٸ بٶلمە. كٶشٸپ كەلگەندە ٶزٸمەن بٸرگە ەكەلگەن كٸتاپتارىن ەلٸ چەموداننان شىعارعان جوق. قولىنا تٷسكەن كٸتاپتى الىپ, پاراقتاعانىمەن, وقۋعا ەش زاۋقى سوقپادى. تاعى دا ٶز ويىمەن ارپالىستى.
«نەگە بٸز ٶزٸمٸزبەن ٶزٸمٸز بەتپە-بەت كەلۋدەن قورقامىز? نەگٸزٸ ادامدار ەكٸ توپقا بٶلٸنەدٸ: ٶمٸردٸ سٷيەتٸن جەنە سٷيمەيتٸن ادامدار. شىن مەنٸندە, ٶمٸردٸ سٷيمەيتٸن ادامدار بٸرٸنشٸ توپقا قاراعاندا ٶمٸردەن مەندٸ جيٸ ٸزدەيدٸ, سول تۇرعان بويلارىندا-اق ولاردىڭ ٶمٸرٸندە مەن بولۋى مٷمكٸن, تەك ٶزدەرٸ بايقامايدى. ولار ٶمٸردٸ سٷيمەسە دە, جالعىزدىقتى, ٸشكٸ جالعىزدىعىن سٷيەتٸنٸن ٶزدەرٸ دە بٸلمەيدٸ. شىن مەنٸندە, كٶبٸنە-كٶپ جالعىزدىقتى سانالى تٷردە ٶزدەرٸ تاڭدايدى. سوسىن قۇدايعا «نەگە جالعىزبىن?» دەگەن سۇراقتى قويادى. اقىماقتىق ھەم كٷلكٸلٸ».
ول ٶزٸنٸڭ جالعىزدىعىن جاقسى كٶرەتٸن, جالعىزدىقتان قورقاتىن ادامداردى ەشقاشان تٷسٸنگەن ەمەس.
كٶك تٷستٸ بٶلمە. ەسٸنە ون جەتٸ جاسىندا ٶكپە اۋرۋىنان كٶز جۇمعان ناعاشىسىنىڭ قىزى تٷستٸ. اۋرۋحانادا جاتقان كەزٸندە جٸبەك ٷيلەرٸنە جيٸ كەلٸپ, شەشەسٸنەن اقشا سۇرايتىن. ادامدار ايلاپ جالاقى المايتىن, ناندى ەزەر تاۋىپ جەپ وتىرعان قيىن, داعدارىس كەزٸ ەدٸ.
«توعىزىنشى سىنىپتا وقىپ جٷرگەن كەزٸمدە مەكتەپكە جىرتىق ەتٸكپەن بارىپ جٷردٸم. اياعىمنان سۋ ٶتٸپ, قاتتى جاۋرايتىنمىن. بٸر كٷنٸ ساباقتان كەلسەم, قۋداي اپپاق, سٷيەكتەرٸ كٶرٸنەتٸن جٸبەك ٷيگە تاعى كەلٸپتٸ. ول بٷگەجەكتەپ, جاعىمپازدانىپ مەنٸ ەڭگٸمەگە تارتتى. شەشەمنەن اقشا سۇراپ كەلگەن ونى جاراتپاي, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگٸم كەلمەدٸ. ول مەنٸڭ ۇناتپاعانىمدى سەزٸپ, ٶزٸن كٸنەلٸ سەزٸنٸپ, جاۋتاڭداي قارادى. مەكتەپكە جىرتىق ەتٸكپەن بارىپ جٷرگەن ٶزٸمدٸ بەيشارا سەزٸندٸم, اۋرۋدان ازاپ شەگٸپ, تٸپتٸ مەكتەپكە دە بارا المايتىن ونىڭ جاندٷنيەسٸن سەزٸنگەنٸم جوق» دەپ جٸبەكتٸڭ ەرۋاعىنان كەشٸرٸم سۇرادى.
جاسىل تٷستٸ بٶلمە. بالا كەزٸندە ٶزدەرٸمەن كٶرشٸ تۇراتىن كٷلەيشا كەمپٸردٸ تٷسٸنبەيتٸن. جازدىگٷنٸ شاڭقاي تٷستە ەل جاتسا دا, كٷلەيشا جاتپايتىن. سىلپ-سىلپ ەتٸپ, جۇمىس ٸستەپ جٷرەتٸن. «وسى كەمپٸر-اق شارشامايدى ەكەن» دەپ جۇرت تاڭعالاتىن. كٷلەيشە كەمپٸردٸڭ ٶمٸرٸ پۇشپاعى قاناماعان. شالى ٶلٸپ, ٶگەي بالالارىمەن بٸرگە تۇراتىن. ٷي ٸشٸ كٷلەيشانى شەتتەتكەنٸن ەشكٸم ەستٸگەن دە, كٶرگەن دە ەمەس. كٷلەيشا ايقايلاپ جاتسا, ٶگەي بالالارى دا, كەلٸندەرٸ دە بٸر سٶز ايتپاي, ٷنسٸز تىڭدايتىن. بەرٸ تاپقان اقشاسىن كٷلەيشانىڭ قولىنا ەكەپ بەرەتٸن. «بەرٸ كٷلەيشادان قورقادى» دەيتٸن جۇرت. بۇل ٷيدە ەشكٸم دە كٷلەيشادان قورىقپايتىنىن, جەتٸم كەمپٸردٸڭ «وسى ٷيگە بولسىن, وسى ٷي كٶگەرسٸن» دەپ تىراشتاناتىنىن جۇرت قايدان پايىمداسىن. بٸراق كٷلەيشانىڭ جاقسىلىعىن ٶگەي بالالارى مەن كەلٸندەرٸ بٸلەتٸن, سىيلايتىن.
«كٷلەيشا بايعۇس تۋعان بالالارى بولماسا دا, ٶگەي بالالارىن تۋعانىنداي قارادى. قازٸر بالالارى مەن نەمەرەلەرٸ اياعىنان جٷرە الماي قالعان كٷلەيشانى الاقاندارىنا سالىپ, كٷتٸپ جاتىر. بايعۇس كەمپٸر كٷش-قۋاتى بار كەزدە «وسى ٷيگە قايتسەم جاعام, قايتسەم دالادا قالمايمىن» دەپ تىربانادى ەكەن عوي» دەپ ويلادى. نەگە ەسٸنە كٷلەيشا كەمپٸر تٷسكەنٸن ٶزٸ دە بٸلمەيدٸ.
سارى تٷستٸ بٶلمە. قىز سارى بٶلمەگە كٸرگەندە ەڭسەسٸن ۋايىم باسىپ, ٶتكەن سەتسٸزدٸكتەرٸ ەسٸنە تٷستٸ. شىندىقتى ايتام دەپ, شىندىقتى ٸزدەيمٸن دەپ جۇمىستان شىعىپ قالعانىن, ۇزاق ۋاقىت جۇمىسسىز جٷرٸپ, قينالعان كەزدەرٸن ەسٸنە الىپ, جىلاعىسى كەلدٸ.
«بٸز بەرٸمٸز بٸر-بٸرٸمٸزگە ٶز «اينامىز» ارقىلى قارايمىز. تٸپتٸ ٶزٸمٸزدٸ ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ اينامىز ارقىلى كٶرگٸمٸز كەلەدٸ. اينانى شەتكە ىسىرىپ, جٷيەگە تۋرا قاراپ ەدٸك, بەرٸ شاتاسىپ كەتٸپتٸ باياعىدا...
قوعامدى «ۆيرۋستان» تازارتۋ ٷشٸن سەنٸڭ ۆيرۋسقا قارسى تۇراتىن يممۋنيتەتٸڭ مىقتى بولۋى تيٸس. ال باسقاسىن ايتپاعاندا, سەن بەرٸن دە جٷرەگٸڭە جاقىن قابىلدايسىڭ. ٶتكەندە مەترودا ساعان قاراما-قارسى جيىرما جاستان اسقان اۋرۋ قىزىن جەتەكتەپ كٸرگەن ەيەل وتىرعانداعى كٶڭٸل-كٷيٸڭدٸ ەسٸڭە تٷسٸرشٸ. ورىس ەيەل سەبيٸ دٷنيە ەسٸگٸن اشقالى اۋرۋ قىزىن سٷيرەلەپ كەلەدٸ. اقىل-ەسٸ كەمٸس قىز اق پاراقتى شيمايلاپ جاتىر, شيمايلاپ جاتىر. شيماي… شاتپاق… «بۇل – اۋرۋ قىزدىڭ عانا ەمەس, مىنا پويىزدا وتىرعان ادامداردىڭ بەرٸنٸڭ «باسىندا» وسىنداي رەتسٸزدٸك, جٷيەسٸزدٸك… بۇل – سەنٸڭ دە ەلەمٸڭ, انىعى, اۋرۋى اسقىنعان سەنٸڭ قوعامىڭ. جۇرت قالاي رٶل ويناعىسى كەلسە, ٶزٸ بٸلسٸن, وعان باس اۋىرتۋدىڭ قاجەتٸ قانشا?! ولار سول رٶلٸ ارقىلى قوعامنىڭ بەت-بەينەسٸن كٶرسەتٸپ جاتىر. «قىزىلدى-جاسىلدى ەلەمدە» ٶزٸن جوعالتىپ العان ادامدارعا رەنجۋگە بولا ما? ال سەن ەلٸ قوقىستان ۋتوپييا ٸزدەۋمەن جٷرسٸڭ. شارشامادىڭ با? جالىقپادىڭ با?» دەيدٸ ٸشكٸ داۋسىم. ال مەن ٸشكٸ داۋسىمنان قورقام…» دەپ ٶز ويىمەن ارپالىسىپ, ۇزاق وتىردى.
اق تٷستٸ بٶلمە. بىلتىر اۋىلعا بارعان كەزٸ كٶز الدىنان تٸزبەكتەلٸپ ٶتٸپ جاتتى. اناسى دا, ەكەسٸ دە قارتايىپ قالىپتى. بٸر كٷنٸ تاڭەرتەڭ ۇيقىسىنان ويانعاندا اناسىنىڭ قولىنان ٶزٸنٸڭ جۋىلعان كولگوتكيٸن كٶردٸ. اناسى «قىزىل نەسكيدٸڭ ۇساق جٸپتەرٸ جابىسىپتى, سونى تازالاپ وتىرمىن» دەپ قويادى. سوندا اناسىنىڭ مەيٸرٸمدٸلٸگٸن باعالاي الماعانى ٷشٸن قاتتى ۇيالدى. ٶزٸنٸڭ قاناعاتسىز بولمىسىنان قورىقتى. اناسىنىڭ ەجٸمدٸ ماڭدايىنان سيپاعىسى كەلٸپ, تارتىنىپ قالدى. ول ەشقاشان ٶز سەزٸمٸن كٶرسەتە الماي, ٶزٸن ٶزٸنەن جاسىراتىن. اناسىن قاتتى ساعىنعانىن تٷسٸندٸ. «ەرتەڭ اۋىلعا كەتەم» دەدٸ. بٶلمەدەن كٶڭٸلدەنٸپ, ىڭىلداپ, ەن ايتىپ شىقتى.
ول ٶزٸنٸڭ قۇدايدان الىستاپ كەتكەن بەينەسٸنەن قاتتى قورىقتى. «قۇداي, مەنٸ كەشٸرشٸ, كەشٸرشٸ, كٷنەھار پەندەڭدٸ. مەن ەندٸ سەنەن ەشقاشان اجىرامايمىن» دەپ كٶزٸنە جاس الدى. بۇل جاس – تورىعۋ مەن مۇڭايۋدان ەلدەقايدا ەدەمٸ, جان دٷنيەنٸ تازارتقان تامشىدان تٷزٸلگەن مونشاق ەدٸ.
اياگٷل مانتاي,
