Tanymal jazýshy Aiagúl Mantaidyń "Bóten" atty jańa áńgimesin nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Bóten
Onyń Máskeýde buryn bolmaǵanyn bilsem de, qaida qonatynyn, qalanyń qai jerin kórgisi keletinin sypaiylyq úshin de suramadym. Ol Londonnan shyǵarda telefon shalyp, «Máskeý» meiramhanasynda keshki jetide kezdesetin bolyp keliskenbiz. Dalada jańbyr jaýyp tur. Synyp qalǵan qolshatyrymdy qoqysqa laqtyryp tastaǵam. Janym qulazyp, ózimmen ózim jalǵyz qalǵym keldi. «Keshirińiz, sizben kezdesýge bara almaimyn, úiden shyǵa bergende teppeshekten qulap, aiaǵymdy jaraqattap aldym» dep habarlama jazyp jibergim keldi. Usaq-túiek ótirikke aýzymdy bylǵaǵym kelmeitin ádetpen shynymdy aitýǵa oqtaldym. «Sizben kezdeskim kelmeidi, biz tym bótenbiz» degen «shyndyǵym» tym dóreki hám mádeniettiń ólshemine syimaitynyn bildim de, bul oiymnan da qaittym. Onyń maǵan úilený týraly usynys jasaitynyn túisigimmen sezgende júikemniń talshyqtary syr bere bastady. Jasym jaqynda jiyrma jetige tolsa da, men turmysqa shyǵý týraly eshqashan oilaǵan emespin. Eýropalyq áielderdiń «áiel erkindigi» týraly túsinigi de maǵan tym-tym jat edi. Turmysqa shyqpaǵan qyzdyń óz áleminen bir adamǵa oryn berýdegi qorqynysh sezimi de mende bolǵan emes. Alǵash ret jiyrma úsh jasymda ernimnen súigen jigitti sol kúni «súiisý degen qandai jiirkenishti edi» dep qýyp jibirgenimdi esepke almaǵanda, meniń ómirimde jigit bolǵan emes. Qurbylarym «ekinshi ret súiisip kórýiń kerek edi, bálkim, unap qalar ma edi» dep qaljyńdap, «boiyńda áielge tán náziktik bolǵanymen, jigitterge tym sýyqsyń, bul túrińmen jalǵyz qalasyń» dep urysqany jadymda.
Jandúniemdegi muńǵa degen qarsylyq retinde án aitqan boldym. Jaqsy bishi bolmasam da, úi ishinde dóńgelenip, shyr kóbelek ainaldym.
Jeńil kiinip, jańbyr astynda biraz júrdim. Malmandai sý bolyp, úige kelip, jýynyp, shashymdy keptirip, taksi ustap, meiramhanaǵa jetem degenshe saǵat tili jetiden qyryq minýt ótkenin kórsetti. Bireýdi kútkendi de, kúttirgendi de unatpaimyn. Keshikkenim úshin keshirim surasam da, bul týraly aityp, aqtalýdy qajet dep tappadym.
Áleýmettik jeli men telefon arqyly jii sóilesip júrsek te, ómirde alǵash ret betpe-bet kezdesip otyrǵan jigitpen sóilesip otyryp, «sýrette susty kóringenimen, ómirde júzi jyly eken. Kózi ótkir, tym saq adamnyń kózi. Mańdaiy keń, qyr muryndy, er adamǵa tán daýsy, oń qabaǵyndaǵy biliner-bilinbes tyrtyǵy kelisti kelbetin odan saiyn súikimdi etip kórsetedi» dep ony ózimshe zerttei bastadym. Onyń da meni zerttep otyrǵanyna esh kúmánim bolmady. Biz ekeýmiz alǵash ret betpe-bet tanysatyn barlyq qyz-jigit sekildi, anketalyq suraqtardy qaita qoiyp, jalyqtyratyn jaýaptarmen ýaqyt óltirdik.
Álginde ǵana jigitimen súiisip otyrǵan orys qyz súiiktisiniń betine sharap shashyp jibergende, ekeýmiz de kúlip jiberdik. Jigit betin shala súrtip, qyzdy qolynan súirep, syrtqa shyǵyp ketti. Orys qyzǵa kózin qaita-qaita qysyp otyrǵan afrikalyq syrasyn túbine deiin asyǵys qoparyp, bárine ózin kináli sanap, kózi alaq-julaq etip, ol da ketti.
– Bul oqiǵa qalai aiaqtalady dep oilaisyz? – dep ol miyǵymen kúlip maǵan suraýly júzben qarady.
Bul suraqqa jaýap bergim kelmedi. Birinshi ret kezdesip otyrǵan adam, ári meniń jigitimniń rólin oinaǵysy keletin jigit (kim biledi, ony sol rólde ózim de kórgim kelgen shyǵar) suraq qoidy ma, jaýap berýge tiis edim.
– Birin-biri dýelge shaqyryp, sizdi sekýndant retinde shaqyrmasy anyq, – dep qutyldym.
Ol ádemi jymidy.
«Ortamen qalai qarym-qatynas jasaýdy biletin, olardyń kóńil-kúiin tabý úshin sanaly qadamdarǵa baratyn, tipti adamdarǵa unamai qalýdan qorqatyn adam» dep oiladym.
– Elge qashan oralasyz? – dep surady ol.
– Elge qashan oralatynym áli belgisiz. Men munda ózimdi árqashan bóten sezinem. Sebebi, bul – meniń qoǵamym emes. Meniń qorqatynym: óz elimde júrgende ózimdi bóten sezinem. Men sol sezimnen, anyǵy ózimnen ózim qashyp júrgen adammyn, – dep shynymdy aittym.
– Júie ózgerse, qoǵam da ózgeredi. Siz ózińizdi bóten seziný seziminen arylasyz, – dep sendirdi.
Mine, meniń aldymda shetelde bilim alǵan, bilikke aralasqysy keletin jas jigit otyr. Men oǵan qazaqtyń bolashaǵyna, memlekettiń damýyna qatysty kóp suraq qoiǵym keledi. Tek jaýap ala almaimyn ba dep qorqamyn.
– Siz bilikke ne úshin aralasqyńyz keledi? – dep suradym.
– Meni bilikten kórgińiz kelmei me? – dep ózime qarsy suraq qoidy.
– ...
– Sizden jaqsy áiel shyǵatynyna senem, – dep kózimen erkeletip, jymidy.
«Adamdarmen qarym-qatynasta «Qytai qorǵanyn» turǵyzyp alyp, dýaldyń arjaǵynda tursa da, saqtanyp, sybyrlap sóileidi».
Men de oǵan dostyq peiilmen jymiyp qaradym.
– Biz bul jerge menen qandai áiel shyǵatynyn talqylaýǵa jinalmaǵan shyǵarmyz, – dedim onyń janarymen erkeletkeni unasa da, qyrsyǵyp.
– Ózińizdiń maǵan unaitynyńyzdy jaqsy bilesiz, siz men týraly bárin bilesiz. Erkekter ózi týraly bárin biletin áielden qorqady, – dep kúlimsirep, sýyp qalǵan kofesin urttady. – Biraq men sizge úilenýden qoryqpaimyn. Siz otbasy úshin ózińizdi qurbandyqqa shalyp jiberetin áielderdiń qatarynansyz.
«Eger bul adam saiasatqa aralassa, alysqa barady. Bul men týraly ony meniń biletinimnen de kóp biledi» dep ózimmen ishtei sóilesip otyryp, onyń áreketin baqylaýdy umytpadym. Ol oiǵa shomǵan bolyp, kóziniń astynan maǵan urlanyp qarap qoiady.
– Sonda siz meni kúieýiniń karerasy úshin qurbandyqqa bara alatyn áieldiń obrazynda kórgińiz kele me? – dedim.
– Siz úshin otbasy qundylyǵy degenimiz ne? – dep ózime qarsy suraq qoidy.
– Otbasy qundylyqtarynyń aiaqqa taptalmaýy – áieldiń qanshalyqty ary men uiatynyń tutqyny ekenine bailanysty, – dedim oiymdy jinaqtai almai.
– Siz ómirde ózińiz sýrettegen áieldiń obrazyndasyz, – dep kózime tike qarady.
Janarynan «men qaljyńdap otyrǵanym joq, maǵan sen sekildi áiel kerek» degen jazýdy oqydym.
Myna janar – «bári meniki» degen tym ózimshil, ózinikin ǵana durys dep biletin, óz múddesi jolynda eshkimdi aiamaityn, áieliniń potentsialyn óziniń karerasy úshin paidalanatyn adamnyń kózi edi.
– Birinshi áielińiz sizdiń múddeńizdiń jolynda ózin qurbandyqqa shalǵysy kelmedi me? – dep suraqty tike qoidym.
Ol betime tańdana ári seskene qarady.
– Meniń birinshi áielim bolǵanyn qaidan bilesiz? Sizge ol týraly kim aitty? – dep daýsy báseńsi shyqty.
– Ómirin jospar men kestelerge «syiǵyzyp», syzyp qoiǵan sheńbermen júretin adamdar, «bárine ýaqytynda úlgerýim kerek» dep jantalasatyn adamdar – erte úilenip, erte turmys qurady.
– Siz ondai tiptegi adamdardy jek kóresiz be? – dedi ol erni biliner-bilinbes dirildep.
– Olar «ómirde bárine jettim» dep oilaidy. Shyn máninde, olar eshteńege jetpeidi. Sebebi, olar ózderin Qudaiǵa jetkizetin adami qundylyqtardy taptap ketedi. Ýaqyt óte kele sol sezimdermen birge ózderiniń de kómilip ketkenin baiqaidy. Tiri: tamaq ishedi, jeidi, oinaidy, kúledi, materialdyq dúniesi jetedi, biraq rýhani múgedek. Qoǵam túgili, ózine de jaqsylyq jasai almaidy.
– Siz ony jek kóresiz be deimin... – degen daýsy tipti ólimsirei shyqty.
Árine, ol meniń ózi týraly pikirimdi surap otyr edi.
– Joq, men ony jek kórýge qaqym joq. Ár adam, ár ult – Qudaidyń erekshe qubylysy. Ol da – Qudaidyń shedevri. Túptiń túbinde onyń aqiqatty, Qudaidy izdeitinine senem.
Ol meniń betime tańdana qarady.
– Ákem mektepte biologiia páninen sabaq berdi. Minezi qatal adam. Ákemniń biliminiń taiazdyǵyn biletin oqýshylar syrtynan mazaqtap, kúlip júretin. Ákem de muny sezetin. Oqýshylar ákemnen qoryqqanynan sabaǵyna qatysatyn. Bir kúni ákemnen aqsha suraiyn dep barsam, sabaq ústinde tyńdamaǵan bir er balany qulaq shekesinen uryp jatyr eken. Aýyldaǵy adamnyń bári ákemnen paiyzben aqsha alatyn. Bala kezimde oqýshylardyń ákeme degen jekkórinish sezimin sezgende «ákem mektepte jumys istemese eken» dep armandadym. Birde sabaqtan shyqsam, klýbtyń artynda joǵary synyptyń oqýshylary temeki shegip tur eken. Ishindegi buzyq bala dostaryna ózin kórsetkisi kelip, «psihtyń balasy kele jatyr» dep keleke etti. Ákemniń laqap aty «psih» ekenin bilgende ony burynǵydan da jek kórdim jáne qatty aiadym. Boiymda ákemdi qorǵaǵym kelgen sezim oiandy. Kimnen, neden? Ol arasyn ózim de anyq bilmeimin... Qazir «Ákem baqýatty kisi edi, oǵan mektepte muǵalim bolý ne úshin kerek boldy?» dep oilaimyn.
Bala kezimde ákemnen qorqyp jaqsy oqydym. Ákem kún saiyn kúndeligimizdi tekseretin. Kúndeligimdegi bestik baǵalarda meniń mańdai terim bar ma, joq pa, bilmeimin, men qandai jolmen bolsam da, barlyq sabaqtan bes degen baǵa alýym kerek edi. Bala kezimnen ákeme unaý úshin muǵalimderdiń tilin taýyp, bestik aldym. Muǵalimderge unaýdy, súikimdi bolýdy úirendim. Bul eseie kele ádet bolyp ketti. Mende adamdardyń bári meni jaqsy kórip, unataýy tiis degen túsinik qalyptasty. «Ómirde qatelespeimin» dep kóp qatelestim. Qatelikterimdi keshire almadym, – dep kúrsindi.
Sol sátte onyń shynaiy beinesinen de qorqatynymdy túsindim.
– Aiash, áńgime aitshy, – degen daýys alystan talyp estilgendei boldy.
Onyń ózimen betpe-bet kelip, únsizdikten, tynyshtyqtan qorqyp otyrǵanyn túsindim.
– Aýylda erteli-kesh kóshe kezip, shybyqty at etip «erttep minip» júretin, esi kiresili-shyǵasyly, baqyryp án aityp, birese kúlip, birese ókirip jylap, adamnyń aianyshyn týǵyzatyn shal bolatyn.Sol shal balalarmen dop qýyp, kishkentai qyzdarmen qýyrshaq oinap, shashymyzdy qos burym etip órip beretin. Ony kishkentai balalardyń bári jaqsy kóretin. Úlkender balalarǵa kóktem bastalǵanda jáne kúz túskende onymen oinaýǵa tiym salatyn. «Qus kelgende, sosyn ketkende onyń aýrýy qozatyn» deitin ájem. Biz onyń qandai aýrý ekenin bilgenimiz joq. Áiteýir erler jaǵy «jyndy Turys» deitin. Biraq sol jyndy Turystan zardap shekken adamdy estimeppin.
Kún batyp bara jatqanda oinap jatqan bizdiń qasymyzǵa dóńgelengen áieli Kúnimjan keletin.
– Qaiteiin endi, sen de bir balasyń ǵoi. Taǵdyrdyń basqa salǵanyna kónemin. Baiymsyń, shydaimyn. Júre ǵoi endi úige. Turekesh, bol. Palaý jasadym. Eti kóp. Saǵan arnap dáý súiek saldym. Sen palaýdy jaqsy kóresiń ǵoi. Ústiń de kir bolypty, – dep erkeletip, zili joq daýyspen ursyp qoiatyn.
Kúnimjan kúieýi jyndy Turysty jetelep úiine áketetin. Keide jyndy Turys «biraz oinaimyn» dep qiǵylyq salsa, Kúnimjan quiryǵynan tartyp-tartyp jiberetin. Kúieýi balasha baqyryp jylap, bizge qolyn bulǵap, úiine ketetin.
Sol jyndy Turystyń úsh balasy bar edi. Úsheýi de jaqsy oqydy. Zerek, alǵyr balalar. Eshqaisysy bizge qosylyp, oinaǵan joq. Ákesinen uialyp, namystandy-aý deimin. Keide Kúnimjan kelmese, úsh ulynyń biri: «Áke, úige júr. Apam kútip otyr» dep kelip turatyn. Uly ákesin ertip ákete almasa, ashýlanyp, tútigip, Kúnimjan keletin. Biraq, «Kúnimjan Turysqa kún bermeidi eken» degendi estisek, qulaǵymyz kereń bolsyn. Kerisinshe, aýyldyń bári «Jyndy kúieýin balasha áldilep, kútip jatyr. Kúnimjanǵa raqmet! Balalary qandai tárbieli, kórkem minezdi. Kúnimjan baiaǵynyń báibishelerindei sabyrly, tekti ǵoi. Jurt saý kúieýleriniń basyna sháýgim qainatyp júr. Kúnimjan balalaryn jaqsy tárbielep, bir shańyraqty ustap otyr» dep maqtaityn. Meniń ájem Kúnimjandy da, uldaryn da jaqsy kóretin. Turys osydan bes jyl buryn dúnie saldy. Uldary oqyp, jetildi. Aýyldyń úlkenderi balalary men nemerelerine Turystyń uldaryn ylǵi úlgi etip otyrady, – dep balalyq shaǵymda kóz aldymda qalǵan ómir kartinasyn kóz aldyma elestetip, áńgimelep berdim.
Ol meniń qasyma únsiz kelip, shashymnan sipady.
– Aiash, jyndanyp ketsem, meni tastamai, Kúnimjan sekildi aialap, kútetinińe senem. Túriń susty bolǵanymen, júregiń tym jumsaq ekenin bilem, – dep shashymdy erekshe meiirimmen sipady. – Aiash, sen jańbyr jaýyp turǵan kezde jalańaiaq júgirgendi jaqsy kóresiń ǵoi. Júrshi, eshkimge, eshteńege qaramastan jańbyr astynda jalańaiaq júgireiik, – dep qolymnan ustap, dalaǵa shyǵardy.
Biz eshkimge, eshteńe qaramastan jańbyr astynda júgire berdik, júgire berdik.
Aiagúl MANTAI
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaaral aýdanynda dúniege kelgen. Resei Halyqtar Dostyǵy ýniversitetiniń túlegi. (RÝDN)
2009 jyly «Jalyn» baspasynan «Jańbyrly kóktem» atty áńgimeler jinaǵy jaryq kórgen. Áńgimeleri Vengriianyń, Túrkiianyń jáne Reseidiń tanymal ádebi basylymdarynda jariialanǵan.
Ol «Serper» jastar syilyǵynyń jáne Prezident stipendiiasynyń iegeri. Búginde Máskeý qalasynda turady.
Ult portaly
