Sý – tirshiliktiń kózi. Sýsyz eshkim ómir súre almaidy. Sondyqtan halyq aýyz sýmen 100 paiyz qamtylýy tiis. Bizdiń elde osy múddeni kózdeitin táp-táýir, aty jaqsy “Aq bulaq” baǵdarlamasy bar. Biraq baiaǵy seriler zamanyndaǵydai “Ainalaiyn Aq bulaq, asyp-tasyp jatasyń” (Segiz seri) deitindei deńgeide emes. Óitkeni bizdiń elde asyp-tasyp jatqan aýyz sý joq. Qazaqstannyń qai qiyryna barsań da sý tapshy. Sońǵy kezderi sýy joq aýyldardan halyq údere kóship jatqany da jasyryn emes. Sapasyz, borsyǵan sýdy mise tutyp otyrǵan eldimekender qanshama. Kúni keshe B.Saǵyntaev úkimeti osy “Aq bulaq” baǵdarlamasynyń jai-kúiine taǵy bir jiyn arnady. Qatelespesek, jylyna eki-úsh basqosýda osy “Aq bulaq” týraly aitylyp, másele qozǵalyp jatady. Biraq odan shyǵyp jatqan qorytyndy azdaý. Sebebi áleýmettiń áleýetin arttyratyn baǵdarlamanyń oryndalý barysynda bylyq-shylyq óte kóp. Óitkeni oǵan biýdjetten milliardtaǵan qarjy bólinedi. Al aqsha júrgen jerde... aýzyn mailaǵysy keletinder az bolmaityny aidai anyq.
Bizdegi jaǵdai bylai: biýdjetten qarjy qarastyrylǵannan keiin atyn el bilmek túgili estimegen áldeqandai bir kompaniia keledi de, jerdi qazyp ketedi. Qazylǵan jer ala jazdai jai jatady. Sýyq túsip, jer qatqaqtana bastaǵanda sala qulash qubyrlar paida bolady. Olar da qar túskenshe teńkiip-teńkiip jatady. Arada taǵy bir-eki ai ótkende áýpirimmen jerge tóseledi. Odan qyspen jarysyp kóshe boiyna sý (kolonka) tartylady. Bir qyzyǵy, keibir aýyldarda qalqiyp-qalqiyp shoiyn qulaqtar turǵanymen, odan bir tamshy sý tambaidy. Osy kezde júikesi syr bergen halyq ýlap-shýlap ákimdi izdei bastaidy. Al ákim bolsa, bar kináni áý basta álgi jerdi qazyp ketken kompaniiaǵa jaba salady. Odan bári jabylyp sol kompaniiany sharq ura izdeidi. Ókinishke qarai, tappaidy. Zym-ziia joǵalyp ketedi jáne jai ketpei, biýdjet qarjysyn qarpyp ketedi. Árine, barlyq jerde jappai osyndai kórinis deýge kele qoimas, degenmen kópshilik jaǵdaida osylai bolatynyna shúbá keltire almaisyz.
Ózim turatyn Almaty oblysynyń Talǵar aýdanynda mynadai bir jaǵdai boldy. 2003 jyly osy aýdanǵa kóship bardyq. Birden sý eseptegish qoimaǵandyqtan belgilengen tarif boiynsha jylyna sýǵa 20 myń teńgege deiin aqsha tóleimiz. Al eseptegishi barlar aiyna 100-200 teńge tólep júrdi. Sodan bir kúni jergilikti sý sharýashylyǵyna bardym. “Mundai tarifterdi qaidan aldyńyzdar? 20 myń teńgeniń sýyn paidalanbasam nege sonsha aqsha tóleýim kerek?”, – degen saýal tastadym. Ondaǵy mamandar: “malyńyz bar shyǵar, baý-baqsha sýarasyz, sony eseptedik”, – deidi. “Baǵyp otyrǵan malym da joq, baý-baqshany sýaratyn aryqsý bar”, – dep mende tájikelesemin. Sodan sý eseptegishin qoiyp, kózimiz ashyldy. Áitpese, aýadan quralǵan qymbat tarif arqyly áldekimderdiń qaltasyn kúni búginge deiin qampaityp otyrar ma edik, qaiter edik. Aitpaqshy, aýylda záýlim-záýlim eki úi salyp jatqan sol sý sharýashylyǵynyń basshysy keiin jumbaq jaǵdaida qaitys boldy. Uzynqulaq: “sýǵa bólingen aqshany jep qoiyp, onysy áshkere bop qalǵan eken” desti. Muny endi bir Qudai biledi, biraq osyndai oqiǵalar el ishinde az emes.
Osy “Aq bulaq” baǵdarlamasyna sáikes, ortalyqtandyrylǵan sý júiesine qosylatyn eldimeken legi 41 paiyzdan 80 paiyzǵa, al qala ataýly 100 paiyzǵa jetýi tiis. Eń aldymen sýmen qamtý máselesi aýdan ortalyqtarynda sheshimin tapsa, odan keiin turatyn halyq sanyna qarai shalǵai aýyldar úshin qoljetimdi bolady. Baǵdarlamany júzege asyrý eki kezeńdi qamtidy: biri 2011-1015 jyldarǵa arnalsa, ekinshisi – 2015-2020 jyldardy qamtidy. Demek, biz qazir ekinshi kezeńdi ótkizip jatyrmyz. Birinshi kezeń bastalǵan jyly (2011) bul baǵdarlamaǵa biýdjetten 335 milliard teńge bólingen. Sol jyly aýyldarda ortalyqtandyrylǵan sý júiesine qosylý kórsetkishi 42,5 paiyzdan 50 paiyzǵa kóterilse, qalalarda 82 paiyzdan 86 paiyzǵa ósipti.
2012 jylǵy kórsetkishterge qaraǵanda, elimiz boiynsha ortalyqtandyrylǵan sý júiesine qalalyqtardyń 84 paiyzy, aýyldyqtardyń 43 paiyzy qosylǵan. Sý tartý isi qalalarda 75 paiyz bolsa, aýyldarda 9-aq paiyzdy qurapty. Demek, aýyl ataýlyǵa sý tartý isi óte baiaý júredi. Odan bergi 3-4 jyl ishinde de kórsetkishtiń qarqyn alyp ketpegenin ishimiz sezedi. Keshegi ótken úkimet jiynynda Investitsiialar jáne damý ministri Jeńis Qasymbek eldi mekenderdi sýmen qamtamasyz etý boiynsha qabyldanyp jatqan jumystar týraly aitty. Anyǵynda, eldi mekenderdi jerasty sýlary qorlary arqyly qamtamasyz etý úshin izdeý-barlaý jumystary júrgizilip jatqanyn habarlady. 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan “Aýyz sý” baǵdarlamasy aiasynda 576 aýylǵa izdeý-barlaý jumystary júrgizilipti.
“2012-2015 jyldary 1 301 aýylǵa izdeý-barlaý jumystary júrgizildi. Buǵan qosa, paidalaný merziminiń aiaqtalýyna bailanysty 105 sý kózine qor (zapas) qaita bekitildi. 2016 jyly 480 aýyldaǵy jumystar aiaqtalyp, 35 sý kóziniń qory qaita bekitiledi. Jergilikti atqarýshy organdar jumystardy aiaqtaǵan soń Investitsiialar jáne damý ministrligine jerasty sýlarynyń qorlaryn bekitý úshin esep beretin bolady. 2017 jyldan bastap izdeý-barlaý jumystaryn júrgizýge qajetti qarajat jalpy sipattaǵy transfert túrinde tikelei jergilikti atqarýshy organdarǵa jiberiledi”, – dedi ministr.
Osy jiynda Ulttyq ekonomika ministri Qýandyq Bishimbaev halyqtyń ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtýǵa qoljetimdiligin arttyrý boiynsha “Aq bulaq” baǵdarlamasyn júzege asyrý nátijeleri týraly aitty.
“2011-2015 jyldar aralyǵynda “Aq bulaq” baǵdarlamasynyń júzege asyrylý kezeńinde halyqtyń ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtylýǵa qoljetimdiligi qalalarda 87 paiyzǵa deiin, ortalyqtandyrylǵan sý burýǵa qoljetimdiligi 82 paiyzǵa deiin artty. Baǵdarlama aiasynda qalalar men aýyldarda sýmen qamtý isinde jáne sý tartý (burý) salalarynda 1 493 joba júzege asyryldy”, – dep málimdedi ministr.
Ol sondai-aq biyl “Nurly jol” memlekettik baǵdarlamasy jáne Óńirlerdi damytý baǵdarlamasy boiynsha 75 jobany júzege asyrý úshin 62,1 mlrd teńge bólingenin, 2017 jyly 153 jobany júzege asyrýǵa 53 mlrd teńge qarastyrylǵanyn aityp ótti.
Budan ózge, ministr sýmen qamtý júiesin damytýǵa biýdjetten tys qarajat tartý boiynsha tetikter tabysty júzege asyrylyp jatqanyn málimdedi. Búginde budan basqa halyqaralyq qarjy uiymdarymen birlesip birqatar jobalar júzege asyrylyp jatqanyn da tilge tiek etti.
“Oblys ortalyqtary men iri qalalardy sýmen qamtamasyz etý máselesin sheshý úshin aimaqtyq sý arnalaryn biryńǵai operatorǵa berýdi qarastyrý usynylady. Bul operator tájiribeli ári bilimdi tehnikalyq seriktesimen birlesip basqarýdy júzege asyrady. Sondai-aq, “Memlekettik-jekemenshik áriptestik týraly” zańmen qarastyrylǵan tetikteri arqyly shyǵyndary óteletin, investitsiialyq múmkindikteri bar jekemenshik seriktesti tartýdy jón sanaimyz”, – dep habarlady Q.Bishimbaev.
Ministrdiń aitýynsha, jekelegen sý arnasynyń erekshelikterine orai investitsiialyq shyǵyndardy qaitarýdyń tiimdi tetigin ázirleý qajet.
“Biryńǵai operator arqyly basqarý aiasynda odan ári jekeshelendirý úshin sý arnalaryn kommertsiialandyrý boiynsha ázirlik jumystary júrgiziletin bolady. Sonymen qatar halyqaralyq qarjy uiymdarynyń zaimdaryn sátti igerip otyrǵan, jeke investorlardy tartýǵa barynsha ázir sý arnalary qatarynan memleket-jekemenshik áriptestik (pilottyq) jobalardyń tizimin aiqyndaý qajet. Pilottyq jobalardy júzege asyrý úshin sý arnalaryn MJÁ tetikterine kezeń-kezeńimen aýystyrý kestesin, jobalardyń kriteriilerin, indikatorlaryn, sharttary men maqsatty kórsetkishterin ázirleý qajet”, – dedi Q. Bishimbaev.
Qalai bolǵanda da, sýmen qamtý júiesine sapaly reforma kerek-aq. Salalyq mamandar kúni búginge deiin bul júiede qurylysty qarjylandyrýdaǵy qate esepteýshiliktiń oryn alatynyn, joba-smetalyq qujattardy jasaýdaǵy sapasyzdyq, jobany tamyr-tanys arqyly biliksiz kompaniialarǵa bere salý saldarynan damymai, órkendemei jatqanyn aitady. Jáne osy salada kásibi bilikti, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi joǵary jobalaýshy kompaniialardyń joqtyǵy da memlekettik qarjynyń maqsatty túrde igerilýine kedergi keltirip otyrǵany qupiia emes.
Gúlzat Nurmoldaqyzy
"Jas Alash" gazeti
