سۋ – تiرشiلiكتiڭ كٶزi. سۋسىز ەشكiم ٶمiر سٷرە المايدى. سوندىقتان حالىق اۋىز سۋمەن 100 پايىز قامتىلۋى تيiس. بiزدiڭ ەلدە وسى مٷددەنi كٶزدەيتiن تەپ-تەۋiر, اتى جاقسى “اق بۇلاق” باعدارلاماسى بار. بiراق باياعى سەرiلەر زامانىنداعىداي “اينالايىن اق بۇلاق, اسىپ-تاسىپ جاتاسىڭ” (سەگiز سەرi) دەيتiندەي دەڭگەيدە ەمەس. ٶيتكەنi بiزدiڭ ەلدە اسىپ-تاسىپ جاتقان اۋىز سۋ جوق. قازاقستاننىڭ قاي قيىرىنا بارساڭ دا سۋ تاپشى. سوڭعى كەزدەرi سۋى جوق اۋىلداردان حالىق ٷدەرە كٶشiپ جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. ساپاسىز, بورسىعان سۋدى مiسە تۇتىپ وتىرعان ەلدiمەكەندەر قانشاما. كٷنi كەشە ب.ساعىنتاەۆ ٷكiمەتi وسى “اق بۇلاق” باعدارلاماسىنىڭ جاي-كٷيiنە تاعى بiر جيىن ارنادى. قاتەلەسپەسەك, جىلىنا ەكi-ٷش باسقوسۋدا وسى “اق بۇلاق” تۋرالى ايتىلىپ, مەسەلە قوزعالىپ جاتادى. بiراق ودان شىعىپ جاتقان قورىتىندى ازداۋ. سەبەبi ەلەۋمەتتiڭ ەلەۋەتiن ارتتىراتىن باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسىندا بىلىق-شىلىق ٶتە كٶپ. ٶيتكەنi وعان بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان قارجى بٶلiنەدi. ال اقشا جٷرگەن جەردە... اۋزىن مايلاعىسى كەلەتiندەر از بولمايتىنى ايداي انىق.
بiزدەگi جاعداي بىلاي: بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلعاننان كەيiن اتىن ەل بiلمەك تٷگiلi ەستiمەگەن ەلدەقانداي بiر كومپانييا كەلەدi دە, جەردi قازىپ كەتەدi. قازىلعان جەر الا جازداي جاي جاتادى. سۋىق تٷسiپ, جەر قاتقاقتانا باستاعاندا سالا قۇلاش قۇبىرلار پايدا بولادى. ولار دا قار تٷسكەنشە تەڭكيiپ-تەڭكيiپ جاتادى. ارادا تاعى بiر-ەكi اي ٶتكەندە ەۋپiرiممەن جەرگە تٶسەلەدi. ودان قىسپەن جارىسىپ كٶشە بويىنا سۋ (كولونكا) تارتىلادى. بiر قىزىعى, كەيبiر اۋىلداردا قالقيىپ-قالقيىپ شويىن قۇلاقتار تۇرعانىمەن, ودان بiر تامشى سۋ تامبايدى. وسى كەزدە جٷيكەسi سىر بەرگەن حالىق ۋلاپ-شۋلاپ ەكiمدi iزدەي باستايدى. ال ەكiم بولسا, بار كiنەنi ەۋ باستا ەلگi جەردi قازىپ كەتكەن كومپانيياعا جابا سالادى. ودان بەرi جابىلىپ سول كومپانييانى شارق ۇرا iزدەيدi. ٶكiنiشكە قاراي, تاپپايدى. زىم-زييا جوعالىپ كەتەدi جەنە جاي كەتپەي, بيۋدجەت قارجىسىن قارپىپ كەتەدi. ەرينە, بارلىق جەردە جاپپاي وسىنداي كٶرiنiس دەۋگە كەلە قويماس, دەگەنمەن كٶپشiلiك جاعدايدا وسىلاي بولاتىنىنا شٷبە كەلتiرە المايسىز.
ٶزiم تۇراتىن الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىندا مىناداي بiر جاعداي بولدى. 2003 جىلى وسى اۋدانعا كٶشiپ باردىق. بiردەن سۋ ەسەپتەگiش قويماعاندىقتان بەلگiلەنگەن تاريف بويىنشا جىلىنا سۋعا 20 مىڭ تەڭگەگە دەيiن اقشا تٶلەيمiز. ال ەسەپتەگiشi بارلار ايىنا 100-200 تەڭگە تٶلەپ جٷردi. سودان بiر كٷنi جەرگiلiكتi سۋ شارۋاشىلىعىنا باردىم. “مۇنداي تاريفتەردi قايدان الدىڭىزدار? 20 مىڭ تەڭگەنiڭ سۋىن پايدالانباسام نەگە سونشا اقشا تٶلەۋiم كەرەك?”, – دەگەن ساۋال تاستادىم. ونداعى ماماندار: “مالىڭىز بار شىعار, باۋ-باقشا سۋاراسىز, سونى ەسەپتەدiك”, – دەيدi. “باعىپ وتىرعان مالىم دا جوق, باۋ-باقشانى سۋاراتىن ارىقسۋ بار”, – دەپ مەندە تەجiكەلەسەمiن. سودان سۋ ەسەپتەگiشiن قويىپ, كٶزiمiز اشىلدى. ەيتپەسە, اۋادان قۇرالعان قىمبات تاريف ارقىلى ەلدەكiمدەردiڭ قالتاسىن كٷنi بٷگiنگە دەيiن قامپايتىپ وتىرار ما ەدiك, قايتەر ەدiك. ايتپاقشى, اۋىلدا زەۋلiم-زەۋلiم ەكi ٷي سالىپ جاتقان سول سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى كەيiن جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولدى. ۇزىنقۇلاق: “سۋعا بٶلiنگەن اقشانى جەپ قويىپ, ونىسى ەشكەرە بوپ قالعان ەكەن” دەستi. مۇنى ەندi بiر قۇداي بiلەدi, بiراق وسىنداي وقيعالار ەل iشiندە از ەمەس.
وسى “اق بۇلاق” باعدارلاماسىنا سەيكەس, ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جٷيەسiنە قوسىلاتىن ەلدiمەكەن لەگi 41 پايىزدان 80 پايىزعا, ال قالا اتاۋلى 100 پايىزعا جەتۋi تيiس. ەڭ الدىمەن سۋمەن قامتۋ مەسەلەسi اۋدان ورتالىقتارىندا شەشiمiن تاپسا, ودان كەيiن تۇراتىن حالىق سانىنا قاراي شالعاي اۋىلدار ٷشiن قولجەتiمدi بولادى. باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ ەكi كەزەڭدi قامتيدى: بiرi 2011-1015 جىلدارعا ارنالسا, ەكiنشiسi – 2015-2020 جىلداردى قامتيدى. دەمەك, بiز قازiر ەكiنشi كەزەڭدi ٶتكiزiپ جاتىرمىز. بiرiنشi كەزەڭ باستالعان جىلى (2011) بۇل باعدارلاماعا بيۋدجەتتەن 335 ميلليارد تەڭگە بٶلiنگەن. سول جىلى اۋىلداردا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جٷيەسiنە قوسىلۋ كٶرسەتكiشi 42,5 پايىزدان 50 پايىزعا كٶتەرiلسە, قالالاردا 82 پايىزدان 86 پايىزعا ٶسiپتi.
2012 جىلعى كٶرسەتكiشتەرگە قاراعاندا, ەلiمiز بويىنشا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جٷيەسiنە قالالىقتاردىڭ 84 پايىزى, اۋىلدىقتاردىڭ 43 پايىزى قوسىلعان. سۋ تارتۋ iسi قالالاردا 75 پايىز بولسا, اۋىلداردا 9-اق پايىزدى قۇراپتى. دەمەك, اۋىل اتاۋلىعا سۋ تارتۋ iسi ٶتە باياۋ جٷرەدi. ودان بەرگi 3-4 جىل iشiندە دە كٶرسەتكiشتiڭ قارقىن الىپ كەتپەگەنiن iشiمiز سەزەدi. كەشەگi ٶتكەن ٷكiمەت جيىنىندا ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترi جەڭiس قاسىمبەك ەلدi مەكەندەردi سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ايتتى. انىعىندا, ەلدi مەكەندەردi جەراستى سۋلارى قورلارى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ ٷشiن iزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارى جٷرگiزiلiپ جاتقانىن حابارلادى. 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى اياسىندا 576 اۋىلعا iزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارى جٷرگiزiلiپتi.
“2012-2015 جىلدارى 1 301 اۋىلعا iزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارى جٷرگiزiلدi. بۇعان قوسا, پايدالانۋ مەرزiمiنiڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى 105 سۋ كٶزiنە قور (زاپاس) قايتا بەكiتiلدi. 2016 جىلى 480 اۋىلداعى جۇمىستار اياقتالىپ, 35 سۋ كٶزiنiڭ قورى قايتا بەكiتiلەدi. جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندار جۇمىستاردى اياقتاعان سوڭ ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلiگiنە جەراستى سۋلارىنىڭ قورلارىن بەكiتۋ ٷشiن ەسەپ بەرەتiن بولادى. 2017 جىلدان باستاپ iزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگiزۋگە قاجەتتi قاراجات جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرت تٷرiندە تiكەلەي جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگاندارعا جiبەرiلەدi”, – دەدi مينيستر.
وسى جيىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترi قۋاندىق بيشiمباەۆ حالىقتىڭ ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋعا قولجەتiمدiلiگiن ارتتىرۋ بويىنشا “اق بۇلاق” باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ نەتيجەلەرi تۋرالى ايتتى.
“2011-2015 جىلدار ارالىعىندا “اق بۇلاق” باعدارلاماسىنىڭ جٷزەگە اسىرىلۋ كەزەڭiندە حالىقتىڭ ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتىلۋعا قولجەتiمدiلiگi قالالاردا 87 پايىزعا دەيiن, ورتالىقتاندىرىلعان سۋ بۇرۋعا قولجەتiمدiلiگi 82 پايىزعا دەيiن ارتتى. باعدارلاما اياسىندا قالالار مەن اۋىلداردا سۋمەن قامتۋ iسiندە جەنە سۋ تارتۋ (بۇرۋ) سالالارىندا 1 493 جوبا جٷزەگە اسىرىلدى”, – دەپ مەلiمدەدi مينيستر.
ول سونداي-اق بيىل “نۇرلى جول” مەملەكەتتiك باعدارلاماسى جەنە ٶڭiرلەردi دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 75 جوبانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشiن 62,1 ملرد تەڭگە بٶلiنگەنiن, 2017 جىلى 153 جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا 53 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعانىن ايتىپ ٶتتi.
بۇدان ٶزگە, مينيستر سۋمەن قامتۋ جٷيەسiن دامىتۋعا بيۋدجەتتەن تىس قاراجات تارتۋ بويىنشا تەتiكتەر تابىستى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن مەلiمدەدi. بٷگiندە بۇدان باسقا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن بiرلەسiپ بiرقاتار جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن دا تiلگە تيەك ەتتi.
“وبلىس ورتالىقتارى مەن iرi قالالاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسiن شەشۋ ٷشiن ايماقتىق سۋ ارنالارىن بiرىڭعاي وپەراتورعا بەرۋدi قاراستىرۋ ۇسىنىلادى. بۇل وپەراتور تەجiريبەلi ەرi بiلiمدi تەحنيكالىق سەرiكتەسiمەن بiرلەسiپ باسقارۋدى جٷزەگە اسىرادى. سونداي-اق, “مەملەكەتتiك-جەكەمەنشiك ەرiپتەستiك تۋرالى” زاڭمەن قاراستىرىلعان تەتiكتەرi ارقىلى شىعىندارى ٶتەلەتiن, ينۆەستيتسييالىق مٷمكiندiكتەرi بار جەكەمەنشiك سەرiكتەستi تارتۋدى جٶن سانايمىز”, – دەپ حابارلادى ق.بيشiمباەۆ.
مينيستردiڭ ايتۋىنشا, جەكەلەگەن سۋ ارناسىنىڭ ەرەكشەلiكتەرiنە وراي ينۆەستيتسييالىق شىعىنداردى قايتارۋدىڭ تيiمدi تەتiگiن ەزiرلەۋ قاجەت.
“بiرىڭعاي وپەراتور ارقىلى باسقارۋ اياسىندا ودان ەرi جەكەشەلەندiرۋ ٷشiن سۋ ارنالارىن كوممەرتسييالاندىرۋ بويىنشا ەزiرلiك جۇمىستارى جٷرگiزiلەتiن بولادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ زايمدارىن سەتتi يگەرiپ وتىرعان, جەكە ينۆەستورلاردى تارتۋعا بارىنشا ەزiر سۋ ارنالارى قاتارىنان مەملەكەت-جەكەمەنشiك ەرiپتەستiك (پيلوتتىق) جوبالاردىڭ تiزiمiن ايقىنداۋ قاجەت. پيلوتتىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشiن سۋ ارنالارىن مجە تەتiكتەرiنە كەزەڭ-كەزەڭiمەن اۋىستىرۋ كەستەسiن, جوبالاردىڭ كريتەرييلەرiن, ينديكاتورلارىن, شارتتارى مەن ماقساتتى كٶرسەتكiشتەرiن ەزiرلەۋ قاجەت”, – دەدi ق. بيشiمباەۆ.
قالاي بولعاندا دا, سۋمەن قامتۋ جٷيەسiنە ساپالى رەفورما كەرەك-اق. سالالىق ماماندار كٷنi بٷگiنگە دەيiن بۇل جٷيەدە قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋداعى قاتە ەسەپتەۋشiلiكتiڭ ورىن الاتىنىن, جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاردى جاساۋداعى ساپاسىزدىق, جوبانى تامىر-تانىس ارقىلى بiلiكسiز كومپانييالارعا بەرە سالۋ سالدارىنان دامىماي, ٶركەندەمەي جاتقانىن ايتادى. جەنە وسى سالادا كەسiبي بiلiكتi, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiگi جوعارى جوبالاۋشى كومپانييالاردىڭ جوقتىعى دا مەملەكەتتiك قارجىنىڭ ماقساتتى تٷردە يگەرiلۋiنە كەدەرگi كەلتiرiپ وتىرعانى قۇپييا ەمەس.
گٷلزات نۇرمولداقىزى
"جاس الاش" گازەتٸ
