Aýylǵa paidasy mol jańa qujat

Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy ómirge engizilmek

Ústimizdegi jylǵy 9 qyrkúiek kúni ótken Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda Elbasy aýyl halqynyń jaǵdaiyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar tapsyrma bergen bolatyn.

«Úkimet búginde shaǵyn nesie berý aiasyn odan ári keńeitý jóninde shara­­lar qabyldaýy tiis. Ózin ózi jumyspen qamtityndardyń 60 paiyzy aýylda turady. Osyǵan bailanys­ty, «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» aiasynda biz 5 óńirde qanatqaqty rejimde «Aýyldaǵy jumys orny» jańa jobasyn iske asyrýdy bastadyq. Oǵan 10 mlrd teńge bólindi. Bul jumysty júrgizý barysynda kooperatsiialardy damytý isine airyqsha kóńil bólý qajet. «Kooperatsiialar týraly» tiisti zań qabyldandy. Endi jer-jerlerde úlken uiymdastyrý jáne túsindirý jumystary kútip tur. Úkimetke ákim­der­men birlesip, eldi mekenderde aýyl­sharýashylyq ónimderin ótkizý jáne qaita óńdeýdi qamtamasyz etetin kooperativter uiymdastyrý jónindegi sharalar qabyldaýdy tapsyramyn», degen bolatyn.

Sonymen qatar, memlekettiń qazy­nasy biylǵy jyldyń qorytyn­dysynda 830 milliard teńge qosym­sha kiriske tolyǵýy kútilip otyrǵandyǵyn, munyń ózi biylǵy jyly daǵdarysqa qarsy jospardan shyǵýǵa jáne strategiialyq damý mindetterin oryndaý úshin qazirgi problemalardy sheshýge múmkindik beretindigin aita kele, osyǵan bailanys­ty negizgi úsh mindetti atap kórsetken bolatyn. Osyǵan orai «Agrobiznes-2020» baǵdarlamasynyń aiasynda jyl sońy­na deiin agroónerkásiptik keshendi damy­tý­dyń memlekettik baǵdarlamasyn ázir­leýdi usynǵan edi. «Aldaǵy bes jyl ishinde keminde 600 myń gektar sýarmaly jerdi ainalymǵa engizý kerek. Aýyl sharýashylyǵy ministrligi men ákimder aýyl­sharýashylyq jerlerin tiimdi pai­dalanýǵa qatań baqylaý júrgizý tiis. Ol jerlerdi apatty jaǵdaidaǵy sý qoimalaryn jóndeý jáne jańadan salý esebinen qajetti sý kólemimen qam­ta­masyz etý kerek», degen bolatyn. Sonymen qatar, agroónerkásip keshe­nindegi sýbsidiialaý júiesin jetildirý, tiimsiz sýbsidiialardy doǵarý jáne ónimdilikti arttyrýǵa nazar aýdarý qajet ekendigin atap kórsetken edi.

Elbasynyń osy tapsyrmalaryna bailanysty elimizdiń Aýyl sharýa­shylyǵy ministrligi «Qazaqstan Res­­pýblikasynyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lamasy tujyrymdamasynyń jobasyn» ázirledi. Atalǵan joba qazirgi kúni el kásipkerleriniń qatysýymen keńinen talqylanýda. Jobanyń elimizdiń aýyl­darynda kooperativtik qozǵalysty damytýǵa serpin beretindigi atap kórse­tilýde.

Osy aptanyń sársenbisi kúni osyndai bir mándi kezdesý «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynda bolyp ótti. Bul bas­qosý el óńirlerin keńinen qamtyǵan onlain rejiminde júrgizildi. Onyń jumysyna Premer-Ministrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy ministri Asqar Myrzahmetov qatysty. Aýyl sharýashylyǵy ministriniń orynbasary Qairat Aitýǵanov tujyrymdamada qamtylǵan máselelerdi keńinen áńgi­me­lep berdi. Onda agroónerkásiptik keshenniń qandai salalary memlekettik qold­aýǵa ie bolatyndyǵy, aldaǵy bes jyl­da el agrarshylary memlekettik qoldaýdyń qandai túrlerine ie bola­tyn­dyǵy, osyǵan deiin qoldanysta bo­lyp kelgen memlekettik qoldaýdyń qan­dai sharalary kúshin joiatyndyǵy, sony­men qatar, ishki rynokty otandyq aýylsharýashylyq ónimderi jáne azyq-túlik túrlerimen toltyrý maqsatynda qan­­dai josparlardyń ázirlenip jat­qan­dyǵy naqty aityldy.

Sonymen, Qairat Aitýǵanovtyń ait­yp ótkenindegidei, jańa memle­ket­tik baǵdarlamany ázirleý qajet­ti­gi Qazaqstannyń Eýraziialyq ekono­mi­­kalyq odaqtyń, Dúniejúzilik saýda uiymnyń quramynda jasaityn áre­ket­terine, sondai-aq, ǵalamdyq ekono­mi­kada bolyp jatqan ózgerister men elimiz­degi ishki úderisterge bailanys­ty týyndaǵan. Tujyrymdamada agroóner­ká­siptik keshendi odan ári damytýda Qazaqstannyń kúshti jáne álsiz jaq­ta­ry­na taldaýlar jasalynǵan. Soǵan sái­kes olqylyqtardy toltyrýdyń naqty shara­lary kórsetilgen.

Máselen, elimizdiń mal sharýa­shy­ly­ǵyndaǵy mal ónimderin óńdeý men satý isine júrgizilgen taldaýlar elimizdiń ishki rynogynda balyq, qus eti, shujyq, irimshik, sútten alynatyn mai ónimderi jóninde importtyń basym ekenin kór­setip berdi. Bul basymdyq jalpylai alǵanda 33 paiyzben 67 paiyz ara­lyǵynda bolyp otyr. Al qoi, siyr, shosh­qa eti jóninen elimiz ózin ózi tolyq qamtamasyz etip qana qoimai, sonymen qatar, eksportty qazirgiden áldeqaida arttyrý múmkindikterine ie.

Endi ósimdik sharýashylyǵynyń ónimderine keletin bolsaq, makaron, ósimdik maiy, kókónis jáne jemis-jidek konservileri jóninde import kólemi molyraq. Sonyń ishinde qant importynyń kólemi 97 paiyzǵa deiin jetip otyr. Al astyq ónimderi, un jáne birqatar ónimder jóninen elimiz ishki rynokty tolyqtai qamtamasyz etip qana qoimai, sonymen qatar, olardy syrtqy rynoktarǵa shyǵarýda álemdik deńgeide óz orny bar belsendi oiynshylardyń qataryna qosylyp otyr.

Tujyrymdamada aýylsharýashylyq ónimderin óndirý men ótkizýdiń jáne olardy óńdeýdiń negizgi problemalary aiqyndalǵan. Olardyń qatarynda bidaidyń artyq óndirilýi, quramajem, arpa, qus eti ónimdiliginiń jetkiliksizdigi, óńdelgen et, sút, kókónis, jemis-jidek ónimderi úlesiniń azdyǵy, siyr, shoshqa, qoi eti eksporty deńgeiiniń tómendigi sekildi ótkir turǵan máseleler bar. Osy problemalardyń oryn alý saldarynan elimiz syrtqy saýdada ótken jyldyń qorytyndysy boiynsha 1,3 milliard dollardy ala almaǵan.

Osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin birqatar sharalar qabyldanyp otyr. Osylardyń negizi retinde basty maqsattar aiqyndalǵan. Sonyń ishinde 6 túrli mindetke erekshe kóńil bólinbek. Eger toqtala ketetin bolsaq, olar:

ekinshi – taýarly óndiriske 670 myń usaq óndirýshini tartý úshin aýqymdy aýyl­sharýashylyq kooperatsiialaryn damytý jáne ónimderdi ótkizý men óńdeý­diń qoldanýǵa tiimdi júiesin qurý;

úshinshi – aýylsharýashylyq taý­ar óndirýshilerin barynsha keńinen qam­ti otyryp, jalpy sala boiynsha mem­lekettik qoldaýdyń tiimdiligin jáne qol­jetimdiligin qamtamasyz etý;

tórtinshi – kózdelgen maqsatqa qol jet­kizýge baǵyttalǵan eksporttyq saiasat­ty iske asyrý jáne organikalyq ónim­niń qazaqstandyq brendin alǵa jyljytý;

besinshi – 600 myń gektardan astam sýarmaly jerdi ainalymǵa qosý;

altynshy – agroónerkásip keshenin mem­lekettik retteýdi odan ári jetildirý.

Mine, osynda atalǵan mindetterdi oida­­ǵydai júzege asyra alsaq, munyń ózi elimizdiń aýyl sharýashylyǵynyń damýyna qosymsha serpin beretindigi anyq. Soǵan bir mysal retinde aita ketetin bolsaq, sońǵy kezderde júrgi­zil­gen zert­teýler 1 gektar sýarmaly jer­diń tiim­diligi men beretin paidasy 1 gektar táli­mi jerdegiden 30 esege deiin artyp túse­tindigin kórsetip otyr. Sonda 600 myń gektar sýarmaly jerdi aina­lymǵa qosý dege­nimiz 18 million gektar tálimi jerdi iske qosýmen birdei bolyp shyqpai ma? Demek, atalǵan mindetke jarym-jarty­lai qol jetkizdik degenniń ózinde munyń ózi elimizdiń aýyl sharýashylyǵy keshe­niniń damýyna áldeqaida serpin bere­tindigi anyq.

Biz endi jalpy tujyrymdamaǵa jan-jaqty toqtalmai-aq, onyń ishinde búgingi kúni búkil aýyl halqyn tolǵandyryp otyrǵan asa bir ózekti másele – olardyń qolyndaǵy ónimdi ótkizý máselesine toqtalmaqpyz. Qazirgi aýyl halqy dege­nimiz kimder? Olar – kóbinese ózderi­niń qolyndaǵy azyn-aýlaq maly men egistik jerlerine súienip ómir súrip jatqan, iaǵni tek úi sharýashylyǵymen ǵana shuǵyldanyp otyrǵan adamdar. Qazirgi aýyl halqynyń kem degende 70-80 paiyzyn osyndai adamdar toby qurai­tyndyǵy anyq. Aita ketý kerek, osy ýaqytqa deiin adamdardyń bul top­tar­yna jergilikti bilik tarapynan jet­kilikti kóńil bólinbei keldi. Bul adamdardyń tirshilik kózderin damytý isi osy ýaqytqa deiin qabyldanǵan aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy baǵ­dar­lamalardan tysqary qalyp otyrdy. Nege? Sebebi, úi sharýashylyǵy negi­z­in­de uiymdasyp tirlik qylýdyń ózin­dik qiyndyqtary bar ekendigi anyq. Máselen, olardyń qoldaryndaǵy mal­dar­dy selektsiiadan ótkizýdiń, asyl­dandyrýdyń qiyndyqtary jetip artylady. Sonymen qatar, árbir úiden ónim jinap júrý de ońai emes. Onyń ústinde álemdik tájiribe boiynsha kásipkerlik sýbektisi retinde uiymdaspaǵan jeke sharýashylyqtyń bolashaǵynan úmit kútý de qiyn. Mine, osyndai sebepterge bailanysty osy ýaqytqa deiin jeke úi sharýa­shylyqtarynyń qoldaryndaǵy maldar kóptegen sýbsidiia túrlerinen qu­ral­aqan qalyp otyrdy. Olardyń qolyndaǵy ónimdi jinaý máselesimen de eshkim shuǵyldanbady. Endi Elbasy tap­syrmasy arqyly memleket naq osy adamdar tobyna kóńil bóletin bolady. Budan bylaiǵy kezeńde olar da mem­lekettik qoldaýǵa ie bola bas­taidy. Bizdiń oiymyzsha naq osy she­shim bizdiń qazaq halqynyń, jalpy, Qazaqstandaǵy aýyl halqynyń ózin­dik ulttyq erekshelikterine mán ber­gen, sol erekshelikterge sáikes qol­daý sharalaryn kórsetýdiń joldaryn qarastyrǵan birden-bir utymdy sheshim bolyp otyr. Munyń memleketke, jalpy el ekonomikasyna beretin paidasy da az bolmas. Óitkeni, qazirgi zertteýler maldyń 70-80 paiyzy osy jeke sharýashylyqtardyń qolynda ekenin, demek, bul sharýashylyqtardyń qolynda, eger uiymdastyra bilse, mol ónim kózi bar ekendigin kórsetedi.

Sonymen, elimizdegi úi sharýa­shy­lyq­­t­aryn damytý maqsatynda memleket alǵashqy kezekte qandai máselelerge mán bermek? Onyń shet jaǵasyn biz joǵaryda aityp ta kettik. 670 myń usaq óndirýshiniń taýarly óndiriske qarai tartylatyndyǵyn aittyq. Árkim óz qolyndaǵy azyn-aýlaq malmen otyrǵanda olardy qalai uiymdasqan óndiri­ske tartýǵa bolady? Munyń joly belgili. Álemdik tájiribedegi mu­nyń eń tiimdi tásili osyndai jeke sharýa­shylyqtardyń kooperatsiiasyn qa­lyp­tastyrý jáne damytý bolyp tabylady. Mine, memleket osyndai kúrdeli máseleni sheshýge batyl kirisýdi jón kórip otyr. Biz sóz etip otyrǵan baǵdarlamada bul máselege keńinen mán berilgen. Tiisti sharalar qamtylǵan. Endi osylarǵa keleiik.

Qazirgi kúni memleket jeke úi sha­rýa­­shylyqtarynyń kooperatsiiasyn qalyptastyrý jáne damytý maqsatynda qanat­qaqty jobany qolǵa aldy. Osy joba boiynsha kem degende 20 úi sharýa­shy­lyǵy bas qosqan jerde olardyń kooperativi uiymdastyrylatyn bolady. Bul kooperativterden birinshi kezek­te sút ónimderin jinaýdyń, sodan keiin et ónimderin jinaýdyń tiisti she­ma­lary ázirlený ústinde. Osyny júzege asyrý maqsatynda sút qabyldaý pýnkti ashylyp, ol tiisti tehnologiialyq quraldarmen jáne sútti tasymaldaityn kólik túrimen qamtamasyz etiledi. Munda súttiń sapasyn jáne kólemin anyqtaityn quraldar bolady. Sút jinaityn adam belgilenedi jáne kooperativ basshysy sailanady. Bul úderisterdiń bári aýyl adamdarynyń qoldaýymen erikti túrde júrgiziledi. Bizdiń oiymyzsha, mundai sharany uiymdastyrýdy aýyl adamdary, iaǵni jeke úi sharýashylyǵynyń ieleri qoldaýy tiis. Óitkeni, kooperativtiń olar­ǵa beretin paidasynan basqa ziiany joq. Olardyń qolyndaǵy ónimderdi turaq­ty túrde jinap alý jáne olardy ótkizý máselesi sheshilse, munyń ózi árbir úi sharýashylyǵy iesiniń turaqty kiri­sin arttyratyndyǵy anyq. Iaǵni ol óz úiinde otyryp-aq, turaqty jumys tapqandai múmkindikke ie bolady.

Munyń syrtynda, memleket osyndai uiymdasyp tirlik quryp, kooperativke birikkenderge sol kooperativ arqyly tiisti sýbsidiialar bere bas­taidy.

Qazirgi kúni mal sharýashylyǵynda sýbsidiianyń 33 túri bar. Ótken 2015 jyly memleket osy sýbsidiialarǵa 69 milliard teńge bóldi. Iaǵni, osynshama kólemde tegin kómek kórsetildi.

Endi jańa baǵdarlama aiasynda osy sýbsidiialardyń 34,5 milliard teńgeni qamtityn 6 túri qaita qarastyrylyp otyr. Óitkeni, bul sýbsidiialardy buryn tek iri sharýashylyqtar alyp kelgen bolatyn. Máselen, et baǵytyndaǵy sýb­sidiialardyń 60 paiyzyn 19 iri mal bordaqylaý alańy alyp keldi. Sút baǵytynda da osyndai jaǵdai oryn aldy. Bul sýbsidiiany alýdyń bir sharty ony alýshynyń qolynda kemin­de 400 bas siyr bolý qajet edi. Endi osy talap 100 bas siyrǵa deiin tómen­detildi. Árine, aýyldaǵy árbir úi sharýashylyǵynda 100 bas siyr bola qoimaýy múmkin. Biraq 20 adam birigip kooperativ quratyn bolsa, qol­da­ryn­daǵy mal sanyn osynsha basqa áb­den toltyra alady. Mine, olar osylaisha memlekettiń sýbsidiiasyna, iaǵni tegin qoldaýyna ie bolmaqshy.

Sonymen qatar, endi kooperativke birikken úi sharýashylyqtary osy arqyly óz qoldaryndaǵy maldy tiisti sapaly azyqpen qamtýda, olardy asyldandyrýda memleket qoldaýyna ie bolady.

Jalpy, budan bylaiǵy kezeńde birigip tirlik quramyz degen aýyldaǵy jeke úi sharýashylyqtaryna basqa da kór­setiletin kómek túrleri bar. mundai kómek­ter tek et pen sút baǵytynda ǵana emes, sonymen qatar, aldaǵy ýaqytta ósim­dik sharýashylyǵy salasynda da uiym­dastyrylatyn bolady.

«Atameken» ulttyq kásipkerler pala­tasynda ótken basqosýda oǵan onlain rejiminde qatysqan el óńirler­indegi sharýa qojalyqtarynyń ieleri bul máselege barynsha qoldaý bil­dir­di. Sebebi, atalǵan iske aldaǵy ýaqyt­ta tek jeke úi sharýashylyqtary ǵana emes, sonymen qatar, shaǵyn sharýa qojalyqtary da belsendi túrde tartylmaq.

Basqosý sońynda Aýyl sharýa­shy­lyǵy ministriniń orynbasary Qairat Aitýǵanov pen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Nurjan Áltaev jýrnalistermen jolyǵyp, shaǵyn suhbattar berdi. Qairat Aitýǵanov suhbat barysynda aýyldaǵy úi sharýashylyqtary kooperativterin qurý isi qazirgi kúni qanatqaqty joba ret­in­de Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdanynda qolǵa alynǵandyǵyn, so­lar­dyń tájiribesi negizinde bul isti keńinen nasihattaý qarastyry­lyp jat­qandyǵyn aityp ótti. Nurjan Áltaev jańa baǵdarlamanyń mańy­zyna toq­­­tala kele, agroónerkásip kesheni sala­­syndaǵy munyń aldynda­ǵy ba­ǵ­­darlamalar salalyq deńgeide bol­sa, bul baǵdarlamanyń Mem­le­ket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes memlekettik deńgeige deiin kóteril gendigin, osyǵan orai ony júzege asyrýǵa tek elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy ministrligi ǵana emes, sonymen qatar, basqa da ministrlikterdiń, ekonomikalyq salalyq qurylymdardyń qatysa­tyn­dy­ǵyn atap kórsetti.

Sonymen, biz «Qazaqstan Respýb­likasynyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń tujyrymdamalyq jobasyn aýyl halqy úshin paidasy mol jańa bir tarihi sheshimdi júzege asyrý quraly retinde qabyldadyq. Iske sát deimiz endeshe.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan»