Aýyldy saqtaý - qazaqty saqtaý

Tirshilikti ilgeri súireýshi, qainary, árkimniń aldyna qoiǵan maqsaty, úmiti onyń jetekshisi emes pe. Maqsatyń túzý bolsa, ómir soqpaǵyń da jón. Qisyq soqpaqty salyp alatyn da taǵy pendeniń ózi. Sol qisyq jolǵa túsirmeitin de ata-babanyń salt-dástúr, tálim-tárbiesi. Ata-babasyn ulyq tutpaityn qazaqtyń balasy kemde-kem. Maqtana bilýdiń de jóni bar shyǵar, shegi bolar. Óz ákem keremet eken dep, halyq moiyndaǵan basqanyń elge pana bolǵan azamatynyń jolyn kesý, qasaqana jaramsyz pikir taratý úlgige jata qoiar ma eken.

Qyzyl orys alǵan zamanda Krasnaia Polia­na dep Jáńgir aýylyn eshkimnen su­ra­­mai-aq ózgerte salǵan edi. Jáńgir ata­ýyn qaita bere almai álekpiz. Aiaqtan sha­lyp júrgen taǵy ózimiz, qazaqtarmyz. So­naý 1991 jyly mýzeidiń atyn Shortanbai jyraýǵa bergen edik. Sony «olai dep, bu­lai dep» alyp tastap júrgen de ózimiz. Tip­ti, ol kezde mýzei degen bolmapty-mys. Jyraýdyń 175 jyldyq mereitoiyna sonaý Almatydan M.Maǵaýin bastaǵan on­daǵan jazýshylar men Q.Sultanovqa er­gen depýtattar kelip, mýzeidi ekinshi ret resmi ashpapty-mys. Qisyn qaida? Ár­kimniń óziniki ǵana jón bolsa, eldikten ne qalmaq?

Orystyń otarlaýy salǵan qalyp bú­gin­de jahandanýǵa ulasyp, árkimniń kóńi­lin tákáppar menmendik bilegen. Sol men­mendik bilep óz qazaǵyńdy ózekke teýip, tipti týǵan aǵa-inińdi, keibireýlerdiń ǵu­­myry qazaqta bolmaǵan minez, áke-she­shesin mensinbegen, dúnie úshin solarmen sottasqan rýhani ashtyqqa ákelgen jaǵ­dai kázir jasyryn jái emes. Úlkende de úl­kendik qalmaǵandai. Baýyrymen, bala­sy­men sottasyp júrgen úlken entelep ósip kele jatqan jastarǵa ne úlgi aitpaq. Ait­sa da onyń taza kóńilinen shyqpaǵan, ir­kit­tei buzylǵan oidan týǵan sózi áserli bop, basqanyń sanasyna jetpesi haq. Ony ǵylym baiaǵyda dáleldegen.

Otarlaýshylardyń ázázil saiasaty ta­lai adamdy túsi ǵana qazaqqa keletin orys­tyń kserokopiiasy etip jibergen. Qosymsha soqqy bolyp teledidar, telefon, aifondar da jas urpaqtyń sanasy men júregine kenedei jabysýda. Kóre­tin­deri (qazaq maldyń malǵa artylǵanyn kór­gisi kelmeitin edi) jiirkenishti ja­lańash deneler, anaiy ister, qyrǵyn tó­beles, kisi óltirýdiń, qinaýdyń tásilderi. Adamdyq qasiet, ar-uiat degenniń jurnaǵy da joq. Jastar gazet oqýdan, kitaptan ada qalǵan. Pálen júz qoiy bar bireýdiń osy jiyrma jyl ishinde gazet-jýrnal kór­medik degenin estigende denemiz túr­shikti. Sonda onyń balalary... Ony aitýǵa aýyz barmaidy. Teledidardan kórgenimen shektelgen urpaqtyń ata jolyn tyńdaýǵa yqylas-nieti de joqqa tán. Yrdý-dyrdý, dańǵaza shýǵa máz. Aqyl aitýǵa atalardyń da beiimi az.

Dańǵaza shýdyń kókesi toilarda. She­keńnen toqpaqpen urǵan mýzykadan eseń­girep otyrǵan jurt. Soǵan elirgen jastar. Qazaqtyń qyryqqa kelgen áieli ár nár­seden boi tartýshy edi, kázir jastaý kem­pir, kempir (aiaǵy júrse boldy) sol jas­tardyń arasynda selteńdeýde. Toi segiz, ne on saǵatqa sozylady. Myna kórshi óz­bek­tiń toiy eki saǵattan aspaidy eken. Sha­qyrylǵan top dál ýaqytynda keledi eken de, jarty saǵattan soń jańadan kel­gen topqa oryn bosatady. Bizde sire­sip otyrǵan ústelden turýǵa shamasy kel­mei, úzilis surap shal-shaýqan úzdigedi.

Qaltalylar toiǵa milliondap aqsha sha­shyp álek, kedei kredit alyp toi jasap, endi sonysyn ótei almai álek. Baiǵa ataq kerek. Sol shashqan qarjysyna tura­lap jatqan aýylǵa talai jaqsy is ja­sap berýge bolar edi, oǵan ony men­men­digi jibermeidi. Álemdegi eń bai adam Bill Geits bar bailyǵynyń jartysyn kem-ketik, kedei-kepshikpen bólisýge daiar ekenin aityp jar saldy. Bizdiń baidyń túri anaý. Qazaq aýyly qańsyp otyr.

Júrse kóligi, ne óziniń mańdaiy ushy kók tiregen melshigen tas qabyrǵalarǵa so­ǵylǵan qalanyń jurty keń álemniń keń­diginen tarshylyq kórip, «aýyl-aýyl» dep úzdigedi. Qoly jetkeni demalys-de­malysta aýylǵa jóńkiledi. Sol aýyl qa­zaqty máńgi saqtaýshy genofond. Beti joi­qyn myna tsivilizatsiianyń sumdy­ǵynan ázirshe rýhy taza, biren-saran esi túzý aqsaqaldardyń áńgimesin estip, qa­zaqy qalypty kórgen qazaq balasyn ósi­rip otyrǵan da osy aýyl. «Esi túzý aqsa­qal­dardan» degenim de jan shyńǵyrǵan shyndyq. Myna otyz kún orazada qar­qyl­dap kúlip, bir sheneýnikke jarmasyp, araq surap iship júrgen aldy seksen, sońy jet­pisten asyp ketken shaldardyń tyrqyl­da­syp saitan sýyn jutyp júrgenin esti­gende azǵyndyqqa boi aldyrǵandardan túńilesiń. Qazaqty saqtaýshy aýyl týraly «keleshegi joq aýyl» degen uǵym adasyp kirip ketti. Kerisinshe, qazaqy qalypty saqtap otyrǵan aýylǵa, onyń halqynyń osy zamanǵa sai ómir súrýine barynsha jaǵ­dai jasalý kerek. Qystaq-qystaqtyń mal baqqan jurty syǵyraiǵan biltemen oty­ratyn bul HIH ǵasyr emes qoi.

Kezinde osy eldiń eń ozat sovhozdary­nyń biri bolyp eseptelgen Qyzyltaý «keleshegi joq» aýyl qataryna iligip ke­tipti. Sol aýyldyń bir ǵana Dýlat Qojam­ber­lininde myń jarym jylqy bar. Aýyl­dyń qai-qaisy bolsyn myńǵyrǵan mal asyrap otyr. «Keleshegi joq» degen adasqan uǵymnyń saldarynan Qyzyl­taý­da oqýshylary apta oqyp, mektep jabylyp qalǵan. Bul qalai degen jan bolsaishy. Bardy joq etpes buryn «qandai kó­mek kerek» degendi ne oqý bólimi, ne ákim­dik oilamaǵan. Bir-eki balaǵa tolmai qal­ǵan mektepti saqtaýdyń joly jeter­lik. Qa­zaqstanda pálenshe myń jetim bala baryn gazetter jazyp jatyr. Sol balalar detdomda. Sol balalardy aýyldarǵa asyraýǵa berse, sol balalar jetimdik kór­mei ósedi degendi depýtattar aityp qalǵan. Talai aýyldyń azamat­tarynyń patronajdyq jolmen bala asyrap alyp jatqanyn gazetter taǵy jazǵan. Tek jetim­derdi asyrap alýshy­lardyń sol igi­lik­ti isti atqarýyna tezirek qoly je­týine ákimdik meilinshe kómek etýi qajet. Mektepti saqtaýdyń bir joly osy. Mek­tepti saqtaý – aýyldy saqtaý, eldi meke­ninde turaqtandyrý.

Eldi ata-baba qonysynan eriksiz aýdaryp, Uly Dalany tek ulyǵan bóri jort­qan iesiz meken etip tastaý kóregen­dik bolmas. Qyr astynan syǵalap qytai da, orysy da, basqasy da otyr. «Aýyl qaityp kún kórer» degen meniń maqalama B.Jum­kin «men K.Júnistegine qarsymyn » depti. Biraq nege qarsy ekenin ashyp jazbaidy. Men «aýylda mektep saqtalsa eken» deimin. Álde soǵan qarsy ma? Aýylda elek­tr jaryǵy bolsa deimin, aýyl qaza­ǵynyń qysta júrer joly kúrelse eken deimin, aýyl qazaǵy baiaǵydai monshaǵa túsip, gazet-jýrnaldar alsa eken, óner­paz­dar el aralap, shoshaiyp otyrǵan jalǵyz úi bolsa da án salyp, kúi tyń­datsa eken deimin, aýyl asyrap ósirgen malyn óz qunyna ótkizip, paida tapsa eken deimin. Sonda B.Jumkin myrza osy­ǵan qarsy bolǵany ǵoi. Ózi jaqsy ómir sú­rip jatqan adam basqanyń da hal-jaǵ­daiyna kóz júgirtkeni durys shyǵar.

Aýyl malymen kún kórip otyr. Sol ma­lyn tiisti qunyna ótkizý sheshilmegen jumbaq. Sol qyzyltaýlyq Dýlat Qojam­berlin myńdaǵan jylqynyń da, siyr men qoidyń da iesi. Shúkir, bailyǵy je­tedi. Mal alýǵa kelgen álde ózbek, ál­de shala qazaq tórt jasar ár buqasyn 60 myń teńgege almaq bolypty. Bul kádimgi iri qoshqardyń quny. «Bermedim, – deidi Dúkeń. – Mazaǵy ma? Ne pále? Pálen jyl asyradym ǵoi sol maldy». Dúkeń ber­medi, basqalar she? Mektepke baratyn balasyna kiim-keshek, tuzdai qymbat oqýlyqtar alyp berý úshin, qaladaǵy qyzyna qarailasý úshin aýyldyń aqshadan ábden taryqqan azamattary sol 60 myńǵa tórt-bes jasar buqalaryn berip jibergen. Qysylǵan halyqtyń kórgen kúni osy. Qalmaq naizasyn, orys myltyǵyn súiretpei-aq, halyqty tal-túste tonap aldy degen de osy bolar.

Azamattyń basqa tirshilik ielerine­n ar­tyqshylyǵy tek qorekpen ǵana ómir súrmeidi. Adam urpaǵyna rýhani bailyq kerek. Rýhani álemimizdi damytý úshin taǵy jaǵdai qajet. Osy jerde bizdiń el­degi ár adamnyń tabysynyń jumsalý jaǵyna kóz júgirtseń eseńgirep qalasyń. Kúiip turǵan qymbatshylyq. Bizde ár azamattyń ai saiynǵa tapqan tabysynyń 60 protsenti azyq-túlikke, 15 protsenti kommýnaldyq tólemge ketetini san jazyldy. Sonda dem alý, mádeni oryndarǵa barý, kitap satyp alý degenge qarjy jet­peidi. Damyǵan elderde bári kerisinshe. Tamaqtaný men azyq-túlikke tabystyń 10- 15 protsenti ǵana ketedi. Mysaly, An­gliiada 9,1, Shvetsiiada 9,6, Daniiada 10,7, Germaniiada 12,1 protsenti tamaq, azyq-túlikke jumsalady. Biz, osy damyǵan 50 eldiń qataryna kirgen edik qoi. Tamaqtaný úshin ǵana ǵumyr keship jatqandailyǵymyz túsiniksizdeý.

Álem halqy bir-birimen tyǵyz bailanysta. Bul úrdis kún saiyn ústemelete ór­bip keledi. Sonymen qosa, jahandaný­dyń qaterli jaǵdailary da esik pen tesik­ten syǵalaýda. Biraq biz jahandaný­dan buryn-aq aq patsha men qyzyl patshanyń tusynda-aq qazaqy qalypqa qaitalanbas nuqsan keltirgen halyqpyz. Sonyń bas­tysy erkek pen áieldi teńestirý degen saia­sat arqyly olardy bitispes jaý etip, bir-birine qarsy qoiý. Sonyń kesirinen esik kórgen áiel túgili, qyzdardyń ózinen uiat azaiǵan. Qazaqy minez qyzda eń áýeli iman júzdilik bolýshy edi. Halyq «Myna qyz imandy» eken deitin. Iman – uiattan turady. Qyz balalardyń kópshilik orynda turpaiy minezi, qarqyldap kúlip, sańqyldap sóileýi, imenbeýi jii kózge tú­sedi. Mánsiz qyljaq ta, qurdasym eken dep bir jigittiń moinyna asylyp turýy, ne eki qulaqty telefonmen tars bekitip meńireý adamdai júrýin qai jetistikke balar edińiz.

Qyzyl orystyń «ravnopravie» – teń­es­tirý qasaqana saiasat. Ol áieldiń áiel­dik qasietin joiý, adamzat urpaǵyna Alla ornatqan tabiǵi balansty ádeii buzý. Qy­­zyl imperiia zamanynda qazaq áiel­de­riniń musylmandyq keipin ketirý úshin arnaiy jospar jasalyp, ol úzdiksiz iske asyrylyp jatty. Basty másele áielden ar-uiatty ketirý. Bul degen «á» dese «má» de­gen urys-janjal, betine qaraǵan erkek­pen súiisken, turaqsyz jynystyq qa­tynas, jezókshelik. Bir otbasynyń ishindegi erkek pen áieldiń teke-tireste bolýy.

Sol surqiia saiasat búgin de halqymyz­dy etekten tartyp otyr. Imansyzdyq etek alǵan soń nekelespei-aq, «ýaqytsha semia» qurý, ajyrasý degen shekten shyqty. Bizdiń elde otbasyn qurǵandardyń ajyrasýy 36 protsentke jetkeni jan túrshigerlik jaǵdai. Al, musylman elde­rin­de bul 1,2 protsentke zorǵa jetedi. Bar úlgisi teledidar bolyp máńgirgen mánjý­bas jigitte ákelik mindet oianbai, aifon­nyń elteń-selteńine eligip úrikken esh­ki­dei elirip ósken qyz-kelinshekte mahabbat turaqtylyǵy da, balaǵa degen analyq sezim de oianbai talai otbasy ajyrasýdyń sazaiyn tartýda. Kázir bir, ne eki balasy bolǵan soń ajyrasyp, kúieýiniń tabysy­nyń jarymyn «aliment» dep kestirip alyp, óz tabysyna qosyp, jetkilikti qar­jy taýyp, erkin «mahabbatqa» batyp ómir súrýdi maqsat etkender de tabylyp jatyr. Ajyrasýǵa bolmashy syltaý, ony ór­bitý, ony óziniń áke-sheshesine maquldatý jaǵdaiy óristegen. «Qaitesiń ol kúieýińdi» dep «podrýga» bolǵandardyń «aqyl» aitatyny da estiledi. Bul páleli jaǵdaidan qutylýdyń joly ne? Qazaq qazaq bolǵan zamanda ajyrasqan áielge bala bermegen. Ózine ǵana ruqsat etilgen. Endeshe, qa­zaqtyń osy ustanymy qalpyna kelýi kerek. Tipti, eki bala bolsa da bireýi áke­sin­de qaldyrylyp jatsa ajyrasýdyń kúrt azaiatynyna sene berińiz. Másele bireýdiń quqyǵyn buzýda emes, máseleniń negizi otbasyn saqtaý. Otbasyn saqtaý – memlekettiń irgesin saqtaýda.

Nekesiz bala tabý ulttyq dini tár­bie­niń negizi buzylyp, oǵan L.Tolstoi aitpaq­shy, «saitani jolǵa» túsken Evropanyń jalańash qatyndaryn ásirelep kinodan kórsetip, albastynyń isin nasihattaýdan tapqan «tabys». Nekesiz bala tabýdy qostaityndar da kórinip qaldy. Sonda ol «bilgish», sol «mártebeli» óz qyzynyń ke­le­­shegin oilaidy ma eken? Óz perzenti­niń jezókshe bolýyn qalai ma? Álde bas­qanyń basyna kelgen páleket ózine jýymaidy dei me. Ata dástúrden, áziz dini­mizden alystap, júrdim-bardym qa­raý neshe qily soraqylyqqa, jantúrshi­gerlik ýaqiǵalarǵa soqtyryp otyr. Kórshi kent­tegi bir áieldiń óz balasyn óltirýi qazaqy aýyldyń da búline bastaýynyń bastamasy bolmasa igi. Jezókshelik ulttyń tamyryna balta shabý. Ony qazaq erte zaman­nan jaqsy túsingen. Qazaqta «qu­tyr­­ǵan k...ten qaǵynǵan bala týady, ol óskende qolyn qanmen jýady» degen sóz bar. Álemdi qanǵa boiap júrgender sol «qaǵynǵan balalar». Shata bala alyp-qashpa sózdi estip, ár túrli túrtpekti kórip ósedi. Onyń psihologiiasynda ózgege degen qarsy qyjyl, óshpendilik, kek alý degen pikir erte qalyptasady. Muny qa­zaq erte zamanda-aq bilgen. El basyna kún týsa sondai sanamen jetilgen azamatty satqyn bop, teris ainalyp ket­pesine eshkim kepildik bere almas. HIH ǵ. Resei degenine jetý úshin qazaqty qazaq­qa qarsy qoiý saiasatyn ustanǵan tusta osyny kóre bilgen Shortanbai jyraý:

Aram sidik bolǵan soń
Atasy bermes batasyn,
Qazy, bolys qoiady
Nekesiz týǵan shatasyn, – dep dál basyp aitqan.

Kei azamattar qazaq balalaryn she­tel­dik bireýdiń asyrap alyp jatqanyna máz. Al, meni solardyń bizge kim bolyp oralatyny oilandyrady. Iá, oǵan «sen qazaqsyń», – deidi ol jaqta. Al, berilip jatqan tárbiesi bizdiń ata-jolymyzben tipti qabyspaidy ǵoi. Ol azamattyń túri ǵana qazaq, ishki dúniesi bizge jat piǵyl­men toltyrylǵan. Jat piǵyl-kezegin kútken myna. Eldiń birligine, tutastyǵyna qaýip pe dep shoshynasyń. Onsyz da bizde qazaqtyń Klara, Vladimir, Sveta, Ser­gei­leri tolyp júr ǵoi.

Qazaqty ishtei úńgigisi keletin syrttan kelgen aýrý bar. Bul juqpaly derttiń emi – Otanyn, halqyn, dinin qadirlegen pat­riotizm. Naǵyz patriotizm – ultshyl­dyq. Ultshyldyq ári-sári zamanda ulttyń ómir súrýiniń qorǵany men dushpanǵa tosar qalqany. Ult saqtalsa ulttyq ideia da týyndaidy. Memlekettik ideologiia ulttyq ideianyń negizinde týyndasa ǵana ómirsheń. Ótken ǵasyrdyń 80 jyldary jalyndap kele jatqan ulttyq patriotizm «jappai baiyńdar» degen jalǵan urannyń jartasyna soǵylyp, ishtei iritý­diń saldarynan qarqyn-kúshinen aiyryldy. Jemqorlyqqa jol ashylyp, sál-pál bilikke otyrǵanda da onan biiktegiler de jebirliktiń qaharmany bolyp shyǵa kel­di. Áli de bolsa el senip otyrǵan bilik ba­syn­daǵy azamattardyń jemqorlyqpen ustalýy halyqtyń memlekettik bilik júiesine senbei qaraýyna ákeledi. An­gliianyń premer-ministri bolǵan ataqty Ý.Cherchill «Ulybritaniianyń qasy da joq, dosy da joq, ulttyq múddesi ǵana bar», – degen eken. Ulttyq múdde – Ulttyq rýh­tyń asa biik kórinisi. Qazaqtyń ár azamaty ulttyq múddeni kózdese eken deisiń.

Kámel Júnistegi,
jazýshy, «Qurmet» ordeniniń iegeri, 
QR mádeniet qairatkeri

Derekkózi: "Qazaq ádebieti" gazeti