تٸرشٸلٸكتٸ ٸلگەرٸ سٷيرەۋشٸ, قاينارى, ەركٸمنٸڭ الدىنا قويعان ماقساتى, ٷمٸتٸ ونىڭ جەتەكشٸسٸ ەمەس پە. ماقساتىڭ تٷزۋ بولسا, ٶمٸر سوقپاعىڭ دا جٶن. قيسىق سوقپاقتى سالىپ الاتىن دا تاعى پەندەنٸڭ ٶزٸ. سول قيسىق جولعا تٷسٸرمەيتٸن دە اتا-بابانىڭ سالت-دەستٷر, تەلٸم-تەربيەسٸ. اتا-باباسىن ۇلىق تۇتپايتىن قازاقتىڭ بالاسى كەمدە-كەم. ماقتانا بٸلۋدٸڭ دە جٶنٸ بار شىعار, شەگٸ بولار. ٶز ەكەم كەرەمەت ەكەن دەپ, حالىق مويىنداعان باسقانىڭ ەلگە پانا بولعان ازاماتىنىڭ جولىن كەسۋ, قاساقانا جارامسىز پٸكٸر تاراتۋ ٷلگٸگە جاتا قويار ما ەكەن.
قىزىل ورىس العان زاماندا كراسنايا پوليانا دەپ جەڭگٸر اۋىلىن ەشكٸمنەن سۇراماي-اق ٶزگەرتە سالعان ەدٸ. جەڭگٸر اتاۋىن قايتا بەرە الماي ەلەكپٸز. اياقتان شالىپ جٷرگەن تاعى ٶزٸمٸز, قازاقتارمىز. سوناۋ 1991 جىلى مۋزەيدٸڭ اتىن شورتانباي جىراۋعا بەرگەن ەدٸك. سونى «ولاي دەپ, بۇلاي دەپ» الىپ تاستاپ جٷرگەن دە ٶزٸمٸز. تٸپتٸ, ول كەزدە مۋزەي دەگەن بولماپتى-مىس. جىراۋدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا سوناۋ الماتىدان م.ماعاۋين باستاعان ونداعان جازۋشىلار مەن ق.سۇلتانوۆقا ەرگەن دەپۋتاتتار كەلٸپ, مۋزەيدٸ ەكٸنشٸ رەت رەسمي اشپاپتى-مىس. قيسىن قايدا? ەركٸمنٸڭ ٶزٸنٸكٸ عانا جٶن بولسا, ەلدٸكتەن نە قالماق?
ورىستىڭ وتارلاۋى سالعان قالىپ بٷگٸندە جاھاندانۋعا ۇلاسىپ, ەركٸمنٸڭ كٶڭٸلٸن تەكەپپار مەنمەندٸك بيلەگەن. سول مەنمەندٸك بيلەپ ٶز قازاعىڭدى ٶزەككە تەۋٸپ, تٸپتٸ تۋعان اعا-ٸنٸڭدٸ, كەيبٸرەۋلەردٸڭ عۇمىرى قازاقتا بولماعان مٸنەز, ەكە-شەشەسٸن مەنسٸنبەگەن, دٷنيە ٷشٸن سولارمەن سوتتاسقان رۋحاني اشتىققا ەكەلگەن جاعداي كەزٸر جاسىرىن جەي ەمەس. ٷلكەندە دە ٷلكەندٸك قالماعانداي. باۋىرىمەن, بالاسىمەن سوتتاسىپ جٷرگەن ٷلكەن ەنتەلەپ ٶسٸپ كەلە جاتقان جاستارعا نە ٷلگٸ ايتپاق. ايتسا دا ونىڭ تازا كٶڭٸلٸنەن شىقپاعان, ٸركٸتتەي بۇزىلعان ويدان تۋعان سٶزٸ ەسەرلٸ بوپ, باسقانىڭ ساناسىنا جەتپەسٸ حاق. ونى عىلىم باياعىدا دەلەلدەگەن.
وتارلاۋشىلاردىڭ ەزەزٸل ساياساتى تالاي ادامدى تٷسٸ عانا قازاققا كەلەتٸن ورىستىڭ كسەروكوپيياسى ەتٸپ جٸبەرگەن. قوسىمشا سوققى بولىپ تەلەديدار, تەلەفون, ايفوندار دا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسى مەن جٷرەگٸنە كەنەدەي جابىسۋدا. كٶرەتٸندەرٸ (قازاق مالدىڭ مالعا ارتىلعانىن كٶرگٸسٸ كەلمەيتٸن ەدٸ) جيٸركەنٸشتٸ جالاڭاش دەنەلەر, انايى ٸستەر, قىرعىن تٶبەلەس, كٸسٸ ٶلتٸرۋدٸڭ, قيناۋدىڭ تەسٸلدەرٸ. ادامدىق قاسيەت, ار-ۇيات دەگەننٸڭ جۇرناعى دا جوق. جاستار گازەت وقۋدان, كٸتاپتان ادا قالعان. پەلەن جٷز قويى بار بٸرەۋدٸڭ وسى جيىرما جىل ٸشٸندە گازەت-جۋرنال كٶرمەدٸك دەگەنٸن ەستٸگەندە دەنەمٸز تٷرشٸكتٸ. سوندا ونىڭ بالالارى... ونى ايتۋعا اۋىز بارمايدى. تەلەديداردان كٶرگەنٸمەن شەكتەلگەن ۇرپاقتىڭ اتا جولىن تىڭداۋعا ىقىلاس-نيەتٸ دە جوققا تەن. ىردۋ-دىردۋ, داڭعازا شۋعا مەز. اقىل ايتۋعا اتالاردىڭ دا بەيٸمٸ از.
داڭعازا شۋدىڭ كٶكەسٸ تويلاردا. شەكەڭنەن توقپاقپەن ۇرعان مۋزىكادان ەسەڭگٸرەپ وتىرعان جۇرت. سوعان ەلٸرگەن جاستار. قازاقتىڭ قىرىققا كەلگەن ەيەلٸ ەر نەرسەدەن بوي تارتۋشى ەدٸ, كەزٸر جاستاۋ كەمپٸر, كەمپٸر (اياعى جٷرسە بولدى) سول جاستاردىڭ اراسىندا سەلتەڭدەۋدە. توي سەگٸز, نە ون ساعاتقا سوزىلادى. مىنا كٶرشٸ ٶزبەكتٸڭ تويى ەكٸ ساعاتتان اسپايدى ەكەن. شاقىرىلعان توپ دەل ۋاقىتىندا كەلەدٸ ەكەن دە, جارتى ساعاتتان سوڭ جاڭادان كەلگەن توپقا ورىن بوساتادى. بٸزدە سٸرەسٸپ وتىرعان ٷستەلدەن تۇرۋعا شاماسى كەلمەي, ٷزٸلٸس سۇراپ شال-شاۋقان ٷزدٸگەدٸ.
قالتالىلار تويعا ميلليونداپ اقشا شاشىپ ەلەك, كەدەي كرەديت الىپ توي جاساپ, ەندٸ سونىسىن ٶتەي الماي ەلەك. بايعا اتاق كەرەك. سول شاشقان قارجىسىنا تۇرالاپ جاتقان اۋىلعا تالاي جاقسى ٸس جاساپ بەرۋگە بولار ەدٸ, وعان ونى مەنمەندٸگٸ جٸبەرمەيدٸ. ەلەمدەگٸ ەڭ باي ادام بيلل گەيتس بار بايلىعىنىڭ جارتىسىن كەم-كەتٸك, كەدەي-كەپشٸكپەن بٶلٸسۋگە دايار ەكەنٸن ايتىپ جار سالدى. بٸزدٸڭ بايدىڭ تٷرٸ اناۋ. قازاق اۋىلى قاڭسىپ وتىر.
جٷرسە كٶلٸگٸ, نە ٶزٸنٸڭ ماڭدايى ۇشى كٶك تٸرەگەن مەلشيگەن تاس قابىرعالارعا سوعىلعان قالانىڭ جۇرتى كەڭ ەلەمنٸڭ كەڭدٸگٸنەن تارشىلىق كٶرٸپ, «اۋىل-اۋىل» دەپ ٷزدٸگەدٸ. قولى جەتكەنٸ دەمالىس-دەمالىستا اۋىلعا جٶڭكٸلەدٸ. سول اۋىل قازاقتى مەڭگٸ ساقتاۋشى گەنوفوند. بەتٸ جويقىن مىنا تسيۆيليزاتسييانىڭ سۇمدىعىنان ەزٸرشە رۋحى تازا, بٸرەن-ساران ەسٸ تٷزۋ اقساقالداردىڭ ەڭگٸمەسٸن ەستٸپ, قازاقى قالىپتى كٶرگەن قازاق بالاسىن ٶسٸرٸپ وتىرعان دا وسى اۋىل. «ەسٸ تٷزۋ اقساقالداردان» دەگەنٸم دە جان شىڭعىرعان شىندىق. مىنا وتىز كٷن ورازادا قارقىلداپ كٷلٸپ, بٸر شەنەۋنٸككە جارماسىپ, اراق سۇراپ ٸشٸپ جٷرگەن الدى سەكسەن, سوڭى جەتپٸستەن اسىپ كەتكەن شالداردىڭ تىرقىلداسىپ سايتان سۋىن جۇتىپ جٷرگەنٸن ەستٸگەندە ازعىندىققا بوي الدىرعانداردان تٷڭٸلەسٸڭ. قازاقتى ساقتاۋشى اۋىل تۋرالى «كەلەشەگٸ جوق اۋىل» دەگەن ۇعىم اداسىپ كٸرٸپ كەتتٸ. كەرٸسٸنشە, قازاقى قالىپتى ساقتاپ وتىرعان اۋىلعا, ونىڭ حالقىنىڭ وسى زامانعا ساي ٶمٸر سٷرۋٸنە بارىنشا جاعداي جاسالۋ كەرەك. قىستاق-قىستاقتىڭ مال باققان جۇرتى سىعىرايعان بٸلتەمەن وتىراتىن بۇل حٸح عاسىر ەمەس قوي.
كەزٸندە وسى ەلدٸڭ ەڭ وزات سوۆحوزدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ ەسەپتەلگەن قىزىلتاۋ «كەلەشەگٸ جوق» اۋىل قاتارىنا ٸلٸگٸپ كەتٸپتٸ. سول اۋىلدىڭ بٸر عانا دۋلات قوجامبەرلينٸندە مىڭ جارىم جىلقى بار. اۋىلدىڭ قاي-قايسى بولسىن مىڭعىرعان مال اسىراپ وتىر. «كەلەشەگٸ جوق» دەگەن اداسقان ۇعىمنىڭ سالدارىنان قىزىلتاۋدا وقۋشىلارى اپتا وقىپ, مەكتەپ جابىلىپ قالعان. بۇل قالاي دەگەن جان بولسايشى. باردى جوق ەتپەس بۇرىن «قانداي كٶمەك كەرەك» دەگەندٸ نە وقۋ بٶلٸمٸ, نە ەكٸمدٸك ويلاماعان. بٸر-ەكٸ بالاعا تولماي قالعان مەكتەپتٸ ساقتاۋدىڭ جولى جەتەرلٸك. قازاقستاندا پەلەنشە مىڭ جەتٸم بالا بارىن گازەتتەر جازىپ جاتىر. سول بالالار دەتدومدا. سول بالالاردى اۋىلدارعا اسىراۋعا بەرسە, سول بالالار جەتٸمدٸك كٶرمەي ٶسەدٸ دەگەندٸ دەپۋتاتتار ايتىپ قالعان. تالاي اۋىلدىڭ ازاماتتارىنىڭ پاتروناجدىق جولمەن بالا اسىراپ الىپ جاتقانىن گازەتتەر تاعى جازعان. تەك جەتٸمدەردٸ اسىراپ الۋشىلاردىڭ سول يگٸلٸكتٸ ٸستٸ اتقارۋىنا تەزٸرەك قولى جەتۋٸنە ەكٸمدٸك مەيلٸنشە كٶمەك ەتۋٸ قاجەت. مەكتەپتٸ ساقتاۋدىڭ بٸر جولى وسى. مەكتەپتٸ ساقتاۋ – اۋىلدى ساقتاۋ, ەلدٸ مەكەنٸندە تۇراقتاندىرۋ.
ەلدٸ اتا-بابا قونىسىنان ەرٸكسٸز اۋدارىپ, ۇلى دالانى تەك ۇلىعان بٶرٸ جورتقان يەسٸز مەكەن ەتٸپ تاستاۋ كٶرەگەندٸك بولماس. قىر استىنان سىعالاپ قىتاي دا, ورىسى دا, باسقاسى دا وتىر. «اۋىل قايتىپ كٷن كٶرەر» دەگەن مەنٸڭ ماقالاما ب.جۇمكين «مەن ك.جٷنٸستەگٸنە قارسىمىن » دەپتٸ. بٸراق نەگە قارسى ەكەنٸن اشىپ جازبايدى. مەن «اۋىلدا مەكتەپ ساقتالسا ەكەن» دەيمٸن. ەلدە سوعان قارسى ما? اۋىلدا ەلەكتر جارىعى بولسا دەيمٸن, اۋىل قازاعىنىڭ قىستا جٷرەر جولى كٷرەلسە ەكەن دەيمٸن, اۋىل قازاعى باياعىداي مونشاعا تٷسٸپ, گازەت-جۋرنالدار السا ەكەن, ٶنەرپازدار ەل ارالاپ, شوشايىپ وتىرعان جالعىز ٷي بولسا دا ەن سالىپ, كٷي تىڭداتسا ەكەن دەيمٸن, اۋىل اسىراپ ٶسٸرگەن مالىن ٶز قۇنىنا ٶتكٸزٸپ, پايدا تاپسا ەكەن دەيمٸن. سوندا ب.جۇمكين مىرزا وسىعان قارسى بولعانى عوي. ٶزٸ جاقسى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ادام باسقانىڭ دا حال-جاعدايىنا كٶز جٷگٸرتكەنٸ دۇرىس شىعار.
اۋىل مالىمەن كٷن كٶرٸپ وتىر. سول مالىن تيٸستٸ قۇنىنا ٶتكٸزۋ شەشٸلمەگەن جۇمباق. سول قىزىلتاۋلىق دۋلات قوجامبەرلين مىڭداعان جىلقىنىڭ دا, سيىر مەن قويدىڭ دا يەسٸ. شٷكٸر, بايلىعى جەتەدٸ. مال الۋعا كەلگەن ەلدە ٶزبەك, ەلدە شالا قازاق تٶرت جاسار ەر بۇقاسىن 60 مىڭ تەڭگەگە الماق بولىپتى. بۇل كەدٸمگٸ ٸرٸ قوشقاردىڭ قۇنى. «بەرمەدٸم, – دەيدٸ دٷكەڭ. – مازاعى ما? نە پەلە? پەلەن جىل اسىرادىم عوي سول مالدى». دٷكەڭ بەرمەدٸ, باسقالار شە? مەكتەپكە باراتىن بالاسىنا كيٸم-كەشەك, تۇزداي قىمبات وقۋلىقتار الىپ بەرۋ ٷشٸن, قالاداعى قىزىنا قارايلاسۋ ٷشٸن اۋىلدىڭ اقشادان ەبدەن تارىققان ازاماتتارى سول 60 مىڭعا تٶرت-بەس جاسار بۇقالارىن بەرٸپ جٸبەرگەن. قىسىلعان حالىقتىڭ كٶرگەن كٷنٸ وسى. قالماق نايزاسىن, ورىس مىلتىعىن سٷيرەتپەي-اق, حالىقتى تال-تٷستە توناپ الدى دەگەن دە وسى بولار.
ازاماتتىڭ باسقا تٸرشٸلٸك يەلەرٸنەن ارتىقشىلىعى تەك قورەكپەن عانا ٶمٸر سٷرمەيدٸ. ادام ۇرپاعىنا رۋحاني بايلىق كەرەك. رۋحاني ەلەمٸمٸزدٸ دامىتۋ ٷشٸن تاعى جاعداي قاجەت. وسى جەردە بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ەر ادامنىڭ تابىسىنىڭ جۇمسالۋ جاعىنا كٶز جٷگٸرتسەڭ ەسەڭگٸرەپ قالاسىڭ. كٷيٸپ تۇرعان قىمباتشىلىق. بٸزدە ەر ازاماتتىڭ اي سايىنعا تاپقان تابىسىنىڭ 60 پروتسەنتٸ ازىق-تٷلٸككە, 15 پروتسەنتٸ كوممۋنالدىق تٶلەمگە كەتەتٸنٸ سان جازىلدى. سوندا دەم الۋ, مەدەني ورىندارعا بارۋ, كٸتاپ ساتىپ الۋ دەگەنگە قارجى جەتپەيدٸ. دامىعان ەلدەردە بەرٸ كەرٸسٸنشە. تاماقتانۋ مەن ازىق-تٷلٸككە تابىستىڭ 10- 15 پروتسەنتٸ عانا كەتەدٸ. مىسالى, انگلييادا 9,1, شۆەتسييادا 9,6, دانييادا 10,7, گەرمانييادا 12,1 پروتسەنتٸ تاماق, ازىق-تٷلٸككە جۇمسالادى. بٸز, وسى دامىعان 50 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرگەن ەدٸك قوي. تاماقتانۋ ٷشٸن عانا عۇمىر كەشٸپ جاتقاندايلىعىمىز تٷسٸنٸكسٸزدەۋ.
ەلەم حالقى بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا. بۇل ٷردٸس كٷن سايىن ٷستەمەلەتە ٶربٸپ كەلەدٸ. سونىمەن قوسا, جاھاندانۋدىڭ قاتەرلٸ جاعدايلارى دا ەسٸك پەن تەسٸكتەن سىعالاۋدا. بٸراق بٸز جاھاندانۋدان بۇرىن-اق اق پاتشا مەن قىزىل پاتشانىڭ تۇسىندا-اق قازاقى قالىپقا قايتالانباس نۇقسان كەلتٸرگەن حالىقپىز. سونىڭ باستىسى ەركەك پەن ەيەلدٸ تەڭەستٸرۋ دەگەن ساياسات ارقىلى ولاردى بٸتٸسپەس جاۋ ەتٸپ, بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋ. سونىڭ كەسٸرٸنەن ەسٸك كٶرگەن ەيەل تٷگٸلٸ, قىزداردىڭ ٶزٸنەن ۇيات ازايعان. قازاقى مٸنەز قىزدا ەڭ ەۋەلٸ يمان جٷزدٸلٸك بولۋشى ەدٸ. حالىق «مىنا قىز يماندى» ەكەن دەيتٸن. يمان – ۇياتتان تۇرادى. قىز بالالاردىڭ كٶپشٸلٸك ورىندا تۇرپايى مٸنەزٸ, قارقىلداپ كٷلٸپ, ساڭقىلداپ سٶيلەۋٸ, يمەنبەۋٸ جيٸ كٶزگە تٷسەدٸ. مەنسٸز قىلجاق تا, قۇرداسىم ەكەن دەپ بٸر جٸگٸتتٸڭ موينىنا اسىلىپ تۇرۋى, نە ەكٸ قۇلاقتى تەلەفونمەن تارس بەكٸتٸپ مەڭٸرەۋ ادامداي جٷرۋٸن قاي جەتٸستٸككە بالار ەدٸڭٸز.
قىزىل ورىستىڭ «راۆنوپراۆيە» – تەڭەستٸرۋ قاساقانا ساياسات. ول ەيەلدٸڭ ەيەلدٸك قاسيەتٸن جويۋ, ادامزات ۇرپاعىنا اللا ورناتقان تابيعي بالانستى ەدەيٸ بۇزۋ. قىزىل يمپەرييا زامانىندا قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ مۇسىلماندىق كەيپٸن كەتٸرۋ ٷشٸن ارنايى جوسپار جاسالىپ, ول ٷزدٸكسٸز ٸسكە اسىرىلىپ جاتتى. باستى مەسەلە ەيەلدەن ار-ۇياتتى كەتٸرۋ. بۇل دەگەن «ە» دەسە «مە» دەگەن ۇرىس-جانجال, بەتٸنە قاراعان ەركەكپەن سٷيٸسكەن, تۇراقسىز جىنىستىق قاتىناس, جەزٶكشەلٸك. بٸر وتباسىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەركەك پەن ەيەلدٸڭ تەكە-تٸرەستە بولۋى.
سول سۇرقييا ساياسات بٷگٸن دە حالقىمىزدى ەتەكتەن تارتىپ وتىر. يمانسىزدىق ەتەك العان سوڭ نەكەلەسپەي-اق, «ۋاقىتشا سەميا» قۇرۋ, اجىراسۋ دەگەن شەكتەن شىقتى. بٸزدٸڭ ەلدە وتباسىن قۇرعانداردىڭ اجىراسۋى 36 پروتسەنتكە جەتكەنٸ جان تٷرشٸگەرلٸك جاعداي. ال, مۇسىلمان ەلدەرٸندە بۇل 1,2 پروتسەنتكە زورعا جەتەدٸ. بار ٷلگٸسٸ تەلەديدار بولىپ مەڭگٸرگەن مەنجۋباس جٸگٸتتە ەكەلٸك مٸندەت ويانباي, ايفوننىڭ ەلتەڭ-سەلتەڭٸنە ەلٸگٸپ ٷرٸككەن ەشكٸدەي ەلٸرٸپ ٶسكەن قىز-كەلٸنشەكتە ماحاببات تۇراقتىلىعى دا, بالاعا دەگەن انالىق سەزٸم دە ويانباي تالاي وتباسى اجىراسۋدىڭ سازايىن تارتۋدا. كەزٸر بٸر, نە ەكٸ بالاسى بولعان سوڭ اجىراسىپ, كٷيەۋٸنٸڭ تابىسىنىڭ جارىمىن «اليمەنت» دەپ كەستٸرٸپ الىپ, ٶز تابىسىنا قوسىپ, جەتكٸلٸكتٸ قارجى تاۋىپ, ەركٸن «ماحابباتقا» باتىپ ٶمٸر سٷرۋدٸ ماقسات ەتكەندەر دە تابىلىپ جاتىر. اجىراسۋعا بولماشى سىلتاۋ, ونى ٶربٸتۋ, ونى ٶزٸنٸڭ ەكە-شەشەسٸنە ماقۇلداتۋ جاعدايى ٶرٸستەگەن. «قايتەسٸڭ ول كٷيەۋٸڭدٸ» دەپ «پودرۋگا» بولعانداردىڭ «اقىل» ايتاتىنى دا ەستٸلەدٸ. بۇل پەلەلٸ جاعدايدان قۇتىلۋدىڭ جولى نە? قازاق قازاق بولعان زاماندا اجىراسقان ەيەلگە بالا بەرمەگەن. ٶزٸنە عانا رۇقسات ەتٸلگەن. ەندەشە, قازاقتىڭ وسى ۇستانىمى قالپىنا كەلۋٸ كەرەك. تٸپتٸ, ەكٸ بالا بولسا دا بٸرەۋٸ ەكەسٸندە قالدىرىلىپ جاتسا اجىراسۋدىڭ كٷرت ازاياتىنىنا سەنە بەرٸڭٸز. مەسەلە بٸرەۋدٸڭ قۇقىعىن بۇزۋدا ەمەس, مەسەلەنٸڭ نەگٸزٸ وتباسىن ساقتاۋ. وتباسىن ساقتاۋ – مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن ساقتاۋدا.
نەكەسٸز بالا تابۋ ۇلتتىق دٸني تەربيەنٸڭ نەگٸزٸ بۇزىلىپ, وعان ل.تولستوي ايتپاقشى, «سايتاني جولعا» تٷسكەن ەۆروپانىڭ جالاڭاش قاتىندارىن ەسٸرەلەپ كينودان كٶرسەتٸپ, الباستىنىڭ ٸسٸن ناسيحاتتاۋدان تاپقان «تابىس». نەكەسٸز بالا تابۋدى قوستايتىندار دا كٶرٸنٸپ قالدى. سوندا ول «بٸلگٸش», سول «مەرتەبەلٸ» ٶز قىزىنىڭ كەلەشەگٸن ويلايدى ما ەكەن? ٶز پەرزەنتٸنٸڭ جەزٶكشە بولۋىن قالاي ما? ەلدە باسقانىڭ باسىنا كەلگەن پەلەكەت ٶزٸنە جۋىمايدى دەي مە. اتا دەستٷردەن, ەزيز دٸنٸمٸزدەن الىستاپ, جٷردٸم-باردىم قاراۋ نەشە قيلى سوراقىلىققا, جانتٷرشٸگەرلٸك ۋاقيعالارعا سوقتىرىپ وتىر. كٶرشٸ كەنتتەگٸ بٸر ەيەلدٸڭ ٶز بالاسىن ٶلتٸرۋٸ قازاقى اۋىلدىڭ دا بٷلٸنە باستاۋىنىڭ باستاماسى بولماسا يگٸ. جەزٶكشەلٸك ۇلتتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ. ونى قازاق ەرتە زاماننان جاقسى تٷسٸنگەن. قازاقتا «قۇتىرعان ك...تەن قاعىنعان بالا تۋادى, ول ٶسكەندە قولىن قانمەن جۋادى» دەگەن سٶز بار. ەلەمدٸ قانعا بوياپ جٷرگەندەر سول «قاعىنعان بالالار». شاتا بالا الىپ-قاشپا سٶزدٸ ەستٸپ, ەر تٷرلٸ تٷرتپەكتٸ كٶرٸپ ٶسەدٸ. ونىڭ پسيحولوگيياسىندا ٶزگەگە دەگەن قارسى قىجىل, ٶشپەندٸلٸك, كەك الۋ دەگەن پٸكٸر ەرتە قالىپتاسادى. مۇنى قازاق ەرتە زاماندا-اق بٸلگەن. ەل باسىنا كٷن تۋسا سونداي سانامەن جەتٸلگەن ازاماتتى ساتقىن بوپ, تەرٸس اينالىپ كەتپەسٸنە ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە الماس. حٸح ع. رەسەي دەگەنٸنە جەتۋ ٷشٸن قازاقتى قازاققا قارسى قويۋ ساياساتىن ۇستانعان تۇستا وسىنى كٶرە بٸلگەن شورتانباي جىراۋ:
ارام سٸدٸك بولعان سوڭ
اتاسى بەرمەس باتاسىن,
قازى, بولىس قويادى
نەكەسٸز تۋعان شاتاسىن, – دەپ دەل باسىپ ايتقان.
كەي ازاماتتار قازاق بالالارىن شەتەلدٸك بٸرەۋدٸڭ اسىراپ الىپ جاتقانىنا مەز. ال, مەنٸ سولاردىڭ بٸزگە كٸم بولىپ ورالاتىنى ويلاندىرادى. يە, وعان «سەن قازاقسىڭ», – دەيدٸ ول جاقتا. ال, بەرٸلٸپ جاتقان تەربيەسٸ بٸزدٸڭ اتا-جولىمىزبەن تٸپتٸ قابىسپايدى عوي. ول ازاماتتىڭ تٷرٸ عانا قازاق, ٸشكٸ دٷنيەسٸ بٸزگە جات پيعىلمەن تولتىرىلعان. جات پيعىل-كەزەگٸن كٷتكەن مىنا. ەلدٸڭ بٸرلٸگٸنە, تۇتاستىعىنا قاۋٸپ پە دەپ شوشىناسىڭ. ونسىز دا بٸزدە قازاقتىڭ كلارا, ۆلاديمير, سۆەتا, سەرگەيلەرٸ تولىپ جٷر عوي.
قازاقتى ٸشتەي ٷڭگٸگٸسٸ كەلەتٸن سىرتتان كەلگەن اۋرۋ بار. بۇل جۇقپالى دەرتتٸڭ ەمٸ – وتانىن, حالقىن, دٸنٸن قادٸرلەگەن پاتريوتيزم. ناعىز پاتريوتيزم – ۇلتشىلدىق. ۇلتشىلدىق ەرٸ-سەرٸ زاماندا ۇلتتىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ قورعانى مەن دۇشپانعا توسار قالقانى. ۇلت ساقتالسا ۇلتتىق يدەيا دا تۋىندايدى. مەملەكەتتٸك يدەولوگييا ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگٸزٸندە تۋىنداسا عانا ٶمٸرشەڭ. ٶتكەن عاسىردىڭ 80 جىلدارى جالىنداپ كەلە جاتقان ۇلتتىق پاتريوتيزم «جاپپاي بايىڭدار» دەگەن جالعان ۇراننىڭ جارتاسىنا سوعىلىپ, ٸشتەي ٸرٸتۋدٸڭ سالدارىنان قارقىن-كٷشٸنەن ايىرىلدى. جەمقورلىققا جول اشىلىپ, سەل-پەل بيلٸككە وتىرعاندا دا ونان بيٸكتەگٸلەر دە جەبٸرلٸكتٸڭ قاھارمانى بولىپ شىعا كەلدٸ. ەلٸ دە بولسا ەل سەنٸپ وتىرعان بيلٸك باسىنداعى ازاماتتاردىڭ جەمقورلىقپەن ۇستالۋى حالىقتىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸك جٷيەسٸنە سەنبەي قاراۋىنا ەكەلەدٸ. انگلييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ بولعان اتاقتى ۋ.چەرچيلل «ۇلىبريتانييانىڭ قاسى دا جوق, دوسى دا جوق, ۇلتتىق مٷددەسٸ عانا بار», – دەگەن ەكەن. ۇلتتىق مٷددە – ۇلتتىق رۋحتىڭ اسا بيٸك كٶرٸنٸسٸ. قازاقتىڭ ەر ازاماتى ۇلتتىق مٷددەنٸ كٶزدەسە ەكەن دەيسٸڭ.
كەمەل جٷنٸستەگٸ,
جازۋشى, «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ,
قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ
دەرەككٶزٸ: "قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
