Aýyldy mektep saqtaidy, mektepti kim saqtaidy?

«Egemen Qazaqstan» elimizdegi shet aýdandardyń máselesin der kezinde kóterdi. Óitkeni, túitkildi túiinder bar. Keń-baitaq Qazaqstannyń kórshiles eldermen shekarasy jalańashtanyp, kóshken eldiń jurty qalmas úshin tez arada shuǵyl sharalar qabyldaý qajet. Resei Federatsiiasynyń bes oblysymen irgeles jatqan Batys Qazaqstan oblysynyń shekaralas aýdandaryna saraptama jasai otyryp osyǵan kózimiz anyq jetti.

Astrahan, Volgograd, Saratov, Samara jáne Orynbor – Batys Qazaqstan oblysymen shek­tesip jatqan Resei gýberniia­­lary osy­lar. Beseýi de indýs­triia­­ly, halyq sany da kóp, ekonomikasy da da­my­ǵan óńir­ler. Al olarmen ir­ge­les jat­qan qazaq aýyldary she?
Shetinen bastaiyq.

Jol bolsa, kelýshi de kóp bolar edi

Bókei ordasy oblys ortaly­ǵy­nan eń alys jatqan aýdan. Or­ta­­lyǵy Saihyn selosy Oral­dan 550 shaqyrym qashyqtyqta jatyr.

Aýdannyń territoriiasy – 1 921 445 ga, onyń 944 979 gek­tary Kapýstin Iar áskeri poligonynyń jeri. Ortalyq­tan alys bolǵan soń ba, bókeior­dalyqtar ejelden óz eńbegine, óz kúshine ǵana se­nip alǵan. Sonyń arqasynda aýdan­da adam sany da, mal basy da jyl sanap kóbeiip keledi eken. Gazben tolyq qamtylǵan, aýyz sý ár aýylǵa jetkizilgen orda­lyq­tar negizinen aýqatty turady.

– 2016-2017 oqý jylynda aýdanda 2 465 oqýshy 18 mektepte bilim alyp jatyr. Onyń toǵyzy orta, toǵyzy bas­taýysh mektep, – deidi Bókei ordasy aýdany ákiminiń orynbasary Larisa Qaiyr­ǵalieva. – Balalardy mekt­e­paldy daiarlyqpen qamtý máse­lesi de 100 paiyz jolǵa qoiyl­ǵan. Apat jaǵdaiynda turǵan nemese úsh aýysymda oqityn mektep joq. Úsh jyl buryn Mámbet aýylynda bas­taýysh mektep jabylǵan edi. Endi ol jerde bala sany qaita kóbeiip, mektepti qaita ashý máselesi kóterilýde. Bisen okrýgyn­daǵy Kókterek aýylynda mek­tep jasyndaǵy jáne odan tómen 70-ke jýyq bala tirkeldi, ol jerge jańa mektep salamyz ba degen oidamyz.

Degenmen, Bókeide bári oida­ǵy­dai deý­ge kelmes. Eń basty túit­­­kil – jol má­se­­­lesi. Oral­dan shyq­­qan asfalt jol Jańa­­­­­qalaǵa je­tip toqtaidy. Onda asfalt tósel­­­megen. Kúz ben kók­temde, qys­qy boran­da turǵyn­dar jol aza­byn tarta­dy. 300 shaqy­­rymǵa jýyq dala joly Sandybad­tyń se­gi­zin­shi saparyna mysal bolardai.

Buryn bul másele qalai sheshil­di? Aýdannyń batys beti­men 85 shaqyrym Resei Federa­tsiia­synyń Privoljsk temir joly ótedi. Biraq, qazirgi shekara bo­iynsha Qazaqstan aýmaǵyna eki márte kirip-shyǵyp ótetin Resei poiyzdary Qazaqstannyń Jánibek stansasyna da, Sai­hynǵa da toqtamaidy, júitkip óte shy­ǵady. Sebebi, poiyz­dar toq­tar bolsa, ol jerge ke­den­dik baqy­laý, shek­ara beketteri ashylyp, jolaýshylar qujat tekserýden ótýi tiis. Iaǵni, az aralyqta mem­leket­tik she­karany tórt márte kesip óte­tin jolaýshylar poiyzy kóp ýa­qytyn joǵaltady. Son­dyq­tan Resei jaǵy birneshe jyl­­dan beri bul usynysty qabyl­­damai keledi. Aýdan, tipti oblys basshylyǵynyń quzy­ry­nan tys, memlekettik dáre­je­de sheshilýi tiis bul máse­leni bókeiordalyqtar men jánibek­tikter talai márte kóterip júr.

– Burynǵy Jáńgir hannyń stavkasy ornyna kóterilgen «Bókei ordasy» tarihi mýzei kesheni – respýblikalyq dáre­je­degi týrizm ortalyǵy. 1828 jyly salynǵan Han Saraiy, 1867 jyly ashylǵan Qazynashylyq, 1868 jyly ashylǵan Tarǵyn ýchas­kelik mektebi, 1883 jyly ashyl­ǵan qyzdar mektebi syndy tari­hi-arhitektýralyq ǵi­ma­rat­­tar jáne 1835 jyly salyn­ǵan han meshitiniń negizinde qal­pyna keltirilgen meshit ǵi­ma­raty tutas bir kompozi­tsiia­ny quraidy. Mý­zei­ge kelý­shiler sany 2016 jyly 17 myń adamǵa jetti. Onyń 5-10 pa­iy­zy – shetel­dikter. Shetel­dik­ter­­diń kóbi Resei­diń Samara, Elton, Volgo­grad, Voljskii, Más­keý, Bas­qunshaq, Pallasovka, Oryn­bor qalalarynan keledi. Árine, qarym-qatynas, jol máse­lesi sheshilse, áigili Han Or­da­­syn kórýshiler sany eselep artar edi, – deidi mýzei-kesheniniń direktory Ǵaisa Maqymov.

Gaz ben sý bar, adam kerek

Jánibek aýdany da oblys orta­­ly­ǵy­nyń­ ońtústik-batys qiyrynda 454 sha­qy­rym­ qashyq­tyqta ornalasqan.

Jánibek aýdany Resei Fede­ra­tsiia­sy­nyń Volgograd jáne Saratov oblystary­men shekaralas. Bul aýdanda da jol, ob­­lys ortalyǵymen qatyna­sý úlken pro­­b­lema. Talov, Borsy, Taý aýyldary aý­dan ortalyǵy Jánibek selosynan 100 shaqyrymdai qashyqtyqta jatyr. Dál she­ka­ra­­daǵy Borsy aýylyndaǵy Ǵ.Qarash atyn­da­ǵy orta mektepte qazir 77 oqýshy ǵana qalǵan. Ob­lys­tyq bilim bas­qarma­sy bergen kes­te­ge qara­ǵanda, 2016 jyly Talov­ta – 1, Taý men Borsy aýyl­daryn­da 2 sá­bi­den ǵana dú­nie­ge kelgen.

Kógildir otyn aýdannyń bar­lyq okrý­­gi­ne birneshe jyl buryn jet­kizil­­gen bo­la­t­yn. Endi shaǵyn eldi me­­ken­derge de gaz tartyla bas­tady. J­áni­bektikterdiń en­­digi máse­lesi – taza sý. Jaqynda ǵa­na tur­­ǵyn­dar al­d­yn­­­da esep bergen aý­dan áki­mi Naý­ryz­­bai Qaraǵoishin aýyl­­dyq ok­rýg­­ter­diń 8 ortalyǵy or­ta­­lyq­­tan­­­dy­­ryl­­ǵan aýyz sý quby­ry­na qo­syl­­­ǵa­­­nyn ha­barlaǵan. 2018 jylǵa deiin bar­­lyq ok­rýgke «Aq bulaq» jetpek.

Aýdan aýmaǵyndaǵy avtokólik jol­­darynyń jalpy uzyndyǵy 366,8 km bol­sa, sonyń 95,8 shaqyrymy res­pýb­li­kalyq mańyzy bar jol. 2015-2016 jyl­dar aralyǵynda osy joldyń 11,2 sha­qyrymyna jóndeý júrgizilgen. Biyl «RSÝ-1» JShS respýblikalyq biýdjet qara­jaty esebinen «Jánibek-Qaztalov» res­pýblikalyq mańyzy bar avtokólik jo­lynyń 20 km bóligine kúrdeli jóndeý ju­mystaryn júrgizýde. Jobanyń jalpy quny – 2 mlrd 680 myń teńge. Osy yr­ǵaqpen júre berse, Jánibekti Oralǵa jal­ǵ­aý úshin áli biraz jyl kerek bolady.
Aýdan ákiminiń esebine qaraǵanda, 2016 jyly 222 sábi dúniege kelip, 108 adam ómirden ótken. Tabiǵi ósim – 114 adam. Tym táýir-aq. Biraq, 2015 jyly aýdanǵa 279 adam kóship kelse, 391 adam basqa jerge qonys aýdarǵan. Saldo minýs 112 bolyp tur.

Shyny kerek, shekaralyq aimaqta el­di turaqtandyrý keshendi sharalar jiyn­ty­ǵyn talap etedi. Týǵan jerdi tastap kó­shý ońai emes, kóbine mundai sheshimdi ózi­ne sengen, bilikti, bilimdi mamandar qa­byldaidy. Al onyń ornyn basatyn, ke­tikti toltyratyn kelesi adam kim? El ishinde «Mamandardyń biliktiligine bailanysty Jánibek aýdandyq aýrýhanasy jabylady eken», degen sybys shyǵyp tur.

Keńes ókimeti kezinde alys, turmysqa qolaisyz óńir turǵyndaryna túrli qo­sym­sha járdemaqylar tólenip turǵan. «Osyn­dai jeńildik Oraldan eń shalǵai jat­qan Bókei ordasy men Jánibek aýdan­dary turǵyndaryna jasalar bolsa, halyqty turaqtandyrýǵa, jastardy tý­ǵan jerde qaldyrýǵa yqpal eter me edi», deidi aýdan ákiminiń orynbasary Larisa Qaiyrǵalieva.

Reseide bólimshege deiin jol bar

Qaztalov aýdany Reseidiń Saratov ob­lysy Aleksandrov-Gai aýdanymen shektesedi. Aýdan ortalyǵynan Oral qala­syna deiingi qashyqtyq – 330 sha­qy­­rym.

1990 jyldardyń ortasyndaǵy ońtai­lan­dyrý naýqany tusynda Qaztalov aýdany tarap kete jazdaǵan. Biraq sol kezdegi ob­lys basshylyǵy Qaztalovty saqtap, ke­ri­sinshe, halqy kóp, áleýeti myqty Jal­paq­tal (burynǵy Fýrmanov) aýdanyn ta­ratyp, Qaztalovqa qosty. El dúrligip, dúm­pýi Almatyǵa deiin jetkenimen, «She­ka­ralyq aýdandy taratýǵa, el shetin ja­la­ńash qaldyrýǵa bolmaidy!» degen ýáj ba­sym tústi. Búginde aýdan quramyna 16 ákim­shilik-aýmaqtyq bólinis kiredi. Halqy bireý­den ilgeri, bireýden keiin tirshilik etip jatyr.

Qaztalovtyń hal-jaiyn bilý úshin shekaradaǵy eki aýyldyń jaǵdaiyna toqtalaiyq. Qaraoba aýyly – aýdan ortalyǵynyń ar jaǵynda 72 km jerde ornalasqan qiyrdaǵy eldi meken. Dál shekarada tur. Qaztalov-Jánibek kúre jolynan da 60 shaqyrymnyń ústinde qashyq. Sondyqtan, bul aýyl da ásirese biylǵydai qarly qysta jol azabyn kórip-aq jatyr.
– Degenmen, bizdiń aýyldyń jaǵdaiy jaqsy, – deidi okrýg ákimi Nurlyǵali Dúisekov. – Qaztalov aýdany boiynsha bolashaǵy bar, «tirek aýyl» degen mártebege ie 3 eldi mekenniń birimiz. Qaraobada 1564 adam turady. Ár úige kógildir otyn men taza sý kirip tur.

Shynynda da, halyqaralyq gaz magistraliniń boiynda ornalasqan Qaraoba aýylyna kógildir otyn 1992-1993 jyldary berilgen. Aýyz sý 2012 jyly tartylǵan. Shákirtteriniń oqý úl­ge­rimimen únemi alda júretin Ǵ.Qarash atyn­daǵy mektep-gimnaziiada 311 oqýshy oqi­dy. Eńbek degen eldi mekende 25 oqý­shy bilim alatyn bastaýysh mektep, klýb, med­pýnkt, kitaphana jumys isteidi eken.

– Bizdiń aýylda kóshý joq, kerisinshe, jyl saiyn 5-6 úi salynady. Bosap qalǵan úi joq. Aýylymyzda «Qaztransgaz» mekemesiniń filialy, «Semser» kúzet firmasynyń filialy bar. Onda 50 shaqty adam jumys isteidi, jalaqy joǵary, – deidi Nurlyǵali Saǵynǵaliuly.

Shekaralyq eldi meken turǵyndaryna arnalǵan «jeńildetilgen pýnkt» arqyly qaraobalyqtar Reseidiń irgeles eldi me­ken­­derine baryp turady eken.

– Jaqynda Jánibekten ótip, Pallasov­kaǵa baryp qaittym. Baiqaǵanym – Re­sei­­de qymbatshylyq. Qazir orystar ben­zin­di bizden alady. Bizdiń aýyldarmen salystyrǵanda orys aýyldarynyń jai­-kúii júdeýleý kórindi, – deidi N.Dúisekov.

Qaztalovtyń Reseimen irgeles jatqan ta­ǵy bir eldi mekeni – Qaiyńdy aýyly. Qara­ ózenniń jaǵasynda, naǵyz shekarada ornalasqan aýyl. Ózenniń arǵy beti – Re­sei, bergi beti – Qazaqstan. Okrýgte 1300-dei halyq turady, Qaiyńdy orta mek­tebinde 139 oqýshy bar.

– 1-6-synyptarda oqýshy sany jyl sai­yn ósip keledi. Al 7-den keiin qalaǵa, Nazarbaev ziiatkerlik mektebine, basqa da litseilerge aýysatyndar kóp. Qaiyńdy – bel­gili boksshy Dáýren men Daniiar Eleýsinovtiń týǵan aýyly ǵoi. Bizde boks óte jaqsy damyǵan. Áigili jerlesterine elik­tep, sport jolyn qýǵan jastar da kóp. Marat Eleýsinovtiń ózi birneshe bala­ny Asta­naǵa, olimpiadalyq mektepke alyp ket­­ti. Osylaisha joǵary synyp oqý­shy­la­­ry azaiyp qalady, biraq oǵan renji al­mai­­myz, – deidi mektep direktory Serik­jan Súleimenov.

Bul aýyl da kógildir otynnyń qyzy­ǵyn tym erte, 1987 jyldan-aq kóre bas­ta­ǵan. «Taza sý» baǵdarlamasy boiynsha aýyz sýdy tazartqysh qondyrǵydan alyp kel­­gen eken. Endi 2017 jyly aýyldaǵy mek­­tep pen balabaqshaǵa «Aq bulaq» baǵ­dar­lamasy boiynsha qubyrmen sý tar­tyl­maq. 2018 jyly búkil aýylǵa tartylady.

Bul aýyl da tek jol joqtyǵynan ja­pa shegip otyr. Tasqala baǵytyndaǵy asfa­lt jolǵa deiin 85 km, Jalpaqtalǵa deiin 60 km dalanyń qara jolymen júrýge týra ke­ledi.
– 2006-2007 jyldary urlyq kóp boldy. Shekaradan ári ótken maldy olar joq qy­­latyn, beri ótken maldy bizdikiler ber­mei ketetin. Qazir ol tyiyldy. Onyń ús­tine, shekarashylar da daladaǵy sheka­ra boiyna sym tartyp, memlekettik sheka­ra belgilerin qoiyp jatyr, – deidi S.Súleimenov.

Qaiyńdydan Aleksandrov-Gai qala­sy (qazaqtar Alǵai deidi) 14 sha­qy­rym ǵana. Áýelden aýyly aralas, qoiy qo­ralas, aǵaiyn bolyp ketken el ǵoi. Bi­raq Alǵaiǵa barý úshin qaiyńdylyqtar Qaztalovpen ainalyp, «Fomin» beketine barady. «Tártip boi­yn­­sha shekaradan juma kúni kirsek, jek­sen­bi kúni ekintiden qalmai keiin shyǵyp ke­týimiz kerek. Bir keremeti, Reseide jol jaq­sy. Bólimshelerine deiin qatty jol sa­lyp tastaǵan», deidi mektep direktory.

Limittiń sheginde turǵan mektepter

Tasqala aýdany oblystyń soltústik-ba­tys bóliginde, Qazaqstan men Ortalyq Aziia­ny Reseidiń eýropalyq bóligimen qo­satyn temir jol men Oral-Saratov av­to­kólik jolynyń boiynda ornalasqan. Saratov oblysymen shektesedi.

Aýdannyń jalpy aýmaǵy 806,1 myń gek­tar, halyq sany 2014 jyldyń 1 qań­ta­ryna 17,6 myń adam boldy. Aýdan orta­ly­ǵy – 7,9 myń halqy turatyn Tasqala aýy­ly, Oral qalasynan 80 shaqyrym jerde or­nalasqan. Oraldy Reseidiń Saratov qa­la­symen jalǵaityn bul jol eki jyldan beri kúrdeli jóndeýden ótýde.

Aýdan ákimi Sanjar Álievtiń ja­qyn­da ǵana halyq aldynda bergen esebine qa­ra­­ǵanda, turǵyndardyń 96,7 paiyzy kó­gildir otynmen, 92%-y ortalyq sý júie­­simen qamtylǵan. Aýdanda aýyl­sha­rýa­­shylyq taýarlaryn óndiretin 329 sharýa qojalyǵy bar eken. Sonyń 181-i mal sha­rýashylyǵymen ainalyssa, 102-si egin men mal azyǵy daqyldaryn óndirýmen shuǵyldanady.

Endi shekaralyq aýyldar bolashaǵynyń indi­katory – bilim berý nysandaryndaǵy jaǵ­daiǵa keleiik. Oblystyq bilim berý basqarmasy daiyndaǵan kestege qara­ǵan­da, Tasqalanyń Mereke, Dostyq, Ynty­maq, Bastaý, 2-Shejin, Amangeldi aýyl­da­ry shekara boilai ornalasqan. Bul aýyl­da­ǵy mektepterde jalpy sany 569 oqýshy bi­lim alyp júr eken. Máselen, Dostyq aýy­l­yndaǵy Semiglavyi Mar orta mek­tebinde – 91, Yntymaqtaǵy Krýtoi ne­giz­gi mektebinde – 42, bastaýdaǵy Va­vi­lin bastaýysh mektebinde 5 oqýshy ǵa­na tirkelgen. Bul – Úkimet qaýlysymen be­kitilgen limittiń eń tómengi shegine ti­re­lip turǵan kórsetkish. Joǵaryda atalǵan aýyl­darda sońǵy úsh jylda dúniege kelgen sábi sany da saýsaqpen sanarlyq eken. Bo­la­shaqta ne bolady?

Jyl boiy bir shildehana bolmaǵan aýyl

Zelenov aýdany Batys Qazaqstan ob­lysynyń soltústik bóliginde orna­las­­qan. Aýdan aýmaǵy 7,4 myń sharshy sha­qyrymdy quraidy. Ortalyǵy Pere­met­nyi aýyly oblys ortalyǵy Oral qala­syna eń jaqyn, 38 shaqyrym jerde ornalasqan. Taratylyp, Zelenovqa qo­syl­ǵan Priýral aýdanynyń aýyldaryn qos­qanda munda 22 aýyldyq okrýg, 68 el­di meken kiredi. 2017 jyldyń basynda Zelenov turǵyndary 54,4 myń adam bo­lypty. Aýdan Reseidiń 3 oblysymen shek­tesedi.

Zelenov aýdany aýmaǵynan 3 halyq­ara­lyq dárejedegi Samara – Shym­kent, Oral – Saratov, Atyraý – Samara avtomo­bil joldary jáne Kiev – Máskeý, Tash­kent – Saratov temir joldary ótedi.

Bir qaraǵanda bai, qýatty bolyp kó­rinetin Zelenov aýdanynda da sheka­ra­lyq aýyldar bos qalyp, el irgesi ja­la­ń­ashtanyp jatyr. Ásirese Chirov, Sulý­kól aýyldaryndaǵy másele kúrdeli. Ta­bi­­ǵaty keremet, jeri qunarly, gaz ben sý jetkizilgen aýyldan turǵyndar nege ke­tedi?! Oblystyq bilim basqarmasy da­i­yn­daǵan kestege kóz salsaq, Zelenov aý­da­­nyndaǵy Egindibulaq aýylynyń orta mek­tebinde 76 oqýshy qalǵan. «Orta mektep» dá­rejesi úshin keminde 81 oqýshy bolýy ke­­rektigin eskersek, bul bilim oshaǵy qai­ta qurylyp, «negizgi mektepke» ainalýy bek múmkin. Chývashka aýylyndaǵy orta mek­tep oqýshylarynyń sany 88-ge túsip, sha­ǵyndalyp keledi. Chirov, Sulýkól, Kir­sanov aýyldaryndaǵy negizgi mektepter­de bala sany tiisinshe 43, 44, 43 bolyp, ta­q­yl-tuqyl tur. Úkimet qaýlysy boiynsha oqý­shy sany 41-den azaisa, negizgi mektep ja­b­ylyp, bastaýyshqa ainalýy tiis.
Joǵarydaǵy aýyldarda 2016 jylǵy ba­la týý kórsetkishin qaradyq: Jeleznov aýy­l­ynda – 5 bala, Shalǵai aýylynda – 4 sábi, Pogodaevta – 3 sábi, Egindibulaq, Raz­dolnyi aýyldarynda 2 sábiden, Chývashka, Sulýkól, Kirsanov aýyl­da­ryn­d­a 1 ǵana sábiden dúniege kelgen. Al Chirov aýylynda jyl on eki aida bir de bir shildehana bolmapty.

Statistikaǵa qaraǵanda, 504 adam tu­ra­­tyn, Resei Federatsiiasy shekarasynan 1,5 km ornalasqan eldi mekenniń basynan neg­e baq taiyp barady? Okrýg ortalyǵy aty bar eldi mekende orta mektep túgili, ne­gizgi mekteptiń jabylyp qalý qaýpi bar. Nege?!

– Aýyl halqynyń, jastardyń týǵan jer­de turaqtamaýynyń bir sebebi – el­di meken mańynda kásipkerlikpen aina­lysýǵa, mal ósirýge bos jer qal­ma­ǵan­dy­ǵynan, – deidi «Nur Otan» partiiasy Zele­nov aýdandyq filialy tóraǵasynyń bi­r­in­shi orynbasary Nurjan Dúzbatyrov. – Son­dyqtan, aýyl mańynda jalǵa berilip ket­ken jerler keiin qaitarylyp, aýyl tur­­ǵyndarynyń ortaq paidalanýyna be­ril­­gen kezde bul aýyldardyń ekinshi ty­ny­sy ashylady dep senip otyrmyz.

Chirov aýylynyń ákimi Nikolai Pet­ro­vich Shtyktiń pikirine qulaq túreiik:

– Aýylymyzda sý júiesi, elektr qýaty, gaz – bári bar. Barlyq áleýmettik mańyzdy ny­sandar jumys istep tur. Alai­da sońǵy jyl­dary halyq sany azai­yp jatyr. Ne­ge?! Máseleniń bári mektepterdiń ja­bylýy­nan, orta mektepterdiń negizgi mek­tepke, odan bastaýyshqa ainalýynan. Mektep dárejesi kishireigen saiyn mu­ǵa­limder de qysqarýǵa ushyraidy. Saǵat sa­ny azaiady. Sóitip, kóshý – qysqarýǵa, qys­qarý – kóshýge sebep bolady.

Nikolai Petrovichtiń aitýynsha, Chirov aýylymen kórshiles ornalasqan Resei aýylynda 27 oqýshy qalǵanyna qa­ra­­mastan, orta mektep mártebesi saqtalǵan kó­rinedi. Óitkeni orystar shekaralyq eldi me­kendi saqtaý úshin osyndai qadamǵa bar­ǵan. Bizge nege solai jasamasqa?

Shyńǵyrlaý aýdany Elek ózeni. Ózennin arǵy beti — Resei

Qazynaly aýdannyń qarqyny táýir

Qazynaly Qarashyǵanaq ornalasqan Bóri­li aýdany oblystyń soltústik-shy­­ǵys bóliginde ornalasqan. Sol­tús­ti­gi­n­de Jaiyq ózeni boiymen Resei Fede­ra­­tsiiasynyń Orynbor oblysymen shek­te­se­di. Aýdan aýmaǵy 5556 myń sharshy metr­di quraidy. 2016 jyldyń sońyndaǵy má­limet boiynsha, aýdandaǵy halyq sany – 55393 adam. Aýdan ortalyǵynan Oral qa­lasyna deiingi qashyqtyq – 140 km.

– Bórili aýdanynyń Reseimen shekaralas aýyldarynda 10 mektep bar. Bir táýiri, bul mektepterde jyldan-jylǵa bala sa­ny kóbeiip kele jatqany baiqalady. My­sa­ly, Býmakól aýylyndaǵy bastaýysh mektep­te 2015-2016 jyly 70 oqýshy bilim al­sa, biyl oqýshy sany 89-ǵa jetti. Bórili aýy­lyndaǵy qazaq mektebinde de bala sany artyp, negizgi mektepten orta mek­tep­­ke ainaldy. Munda 20 balaǵa arnalǵan int­ernat jumys isteidi, – deidi BQO bi­lim basqarmasy basshysynyń orynbasary Záýre Ǵumarova.

Shekaralyq aýdanǵa erekshe kózqaras kerek

Shyńǵyrlaý aýdany oblystyń shyǵys bó­liginde ornalasqan. Aýmaǵy – 7,2 myń shar­shy shaqyrym. Aýdan turǵyndarynyń sa­ny 2017 jyldyń 1 qańtarynda 14797 adam bolǵan.
Aýdanda eki shekara ótkizý beketi or­na­lasqan. Aýdannyń bir aýmaǵy Reseimen she­karalas. Orynbormen qońsylas jatqan Shyńǵyrlaý aýdanynda halyq sany jyldan-jylǵa tómendep keledi. Ótken jyly aýdanda 173 sábi dúniege kelip, 122 adam dú­nieden ótken. 402 adam kóship kelip, 572 adam kóship ketken. Teris saldo 170 adam bo­lyp otyr.

Bizdegi málimetter boiynsha, mektepte oqý­shy sanynyń azdyǵy, jyldan-jylǵa mek­­tepterdiń qysqarýy saldarynan 2014-2015­ oqý jylynda 1 orta mektep ne­gizgi bo­­lyp, 4 negizgi mektep bastaýysh bo­lyp qys­­qarǵan. Bir bastaýysh mektep ja­byl­ǵan. Qazirgi ýaqytta aýdanda 16 mektep, 2000-ǵa jetpeitin oqýshy qalǵan.

– Tabiǵaty ásem, tirshilikke qolaily bolǵanymen, Shyńǵyrlaý aýdanynyń kóp­tegen eldi mekeni aýdan ortalyǵymen bai­lanysa almaidy. Ashysai men Aman­geldiden basqa aýylda jol joq, kóktem, qys, kúz ailarynda qatynas qiyndaidy. Tas­mola, Belogor, Poltavka, Qaraǵash, Aq­sýat aýyldarynda uialy bailanys je­li­si, internet joq. Ashysai, Amangeldi aýyl­daryna aýyz sý aýdan ortalyǵynan ta­syp jetkiziledi, sýdy turǵyndar satyp alady, sý tasymaldaityn kólik jetis­pei­di, – deidi 2016 jyldyń kúzine deiin osy aýdanda turyp, muǵalimdik qyzmet at­qarǵan, búginde Oral qalasyna kóship kel­gen Aqylbek Esenalin.

– Shekaralyq aýyldardyń joiylyp bara jatqany bizdiń janymyzǵa da qatty batady, – deidi Shyńǵyrlaý aýdany ákiminiń orynbasary Qaliiar Aitmuhambetov. – Úkimet qaýlysymen be­kitilgen limit bizge qolbailaý bolyp tur. Ol boiynsha negizgi mektepte bala sany 41-den azaisa, mektep ja­bylyp, bastaýyshqa ainalýy tiis. My­sa­ly, Elektiń boiynda, naǵyz shekarada Shoq­ty­bai degen aýyl bar. 60 shaqty úii bar, hal­qy eńbekqor. Alaida mektepte bala sany biyl 38-39-ǵa túsip ketti. Zań boiyn­sha endi mektep jabylýy tiis.

Qaliiar Shadiiarulynyń pikirinshe, Úki­­met qaýlysynda shekaralyq aýyl­dar­dyń jaǵdaiy eskerilýi kerek.

TÚIIN

Mine, Batys Qazaqstan oblysynyń Re­sei Federatsiiasymen irgeles jatqan jeti aý­danyndaǵy jaǵdaiǵa sholý jasaǵanda bai­qaǵanymyz, aýyl bolashaǵynyń ke­pi­li mektep ekendigi anyq kórindi. Aýyl­dy mek­tep saqtaidy, al mektepti kim saq­tai­dy?

Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy