«ەگەمەن قازاقستان» ەلٸمٸزدەگٸ شەت اۋدانداردىڭ مەسەلەسٸن دەر كەزٸندە كٶتەردٸ. ٶيتكەنٸ, تٷيتكٸلدٸ تٷيٸندەر بار. كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەس ەلدەرمەن شەكاراسى جالاڭاشتانىپ, كٶشكەن ەلدٸڭ جۇرتى قالماس ٷشٸن تەز ارادا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەت. رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ بەس وبلىسىمەن ٸرگەلەس جاتقان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شەكارالاس اۋداندارىنا ساراپتاما جاساي وتىرىپ وسىعان كٶزٸمٸز انىق جەتتٸ.
استراحان, ۆولگوگراد, ساراتوۆ, سامارا جەنە ورىنبور – باتىس قازاقستان وبلىسىمەن شەكتەسٸپ جاتقان رەسەي گۋبەرنييالارى وسىلار. بەسەۋٸ دە يندۋسترييالى, حالىق سانى دا كٶپ, ەكونوميكاسى دا دامىعان ٶڭٸرلەر. ال ولارمەن ٸرگەلەس جاتقان قازاق اۋىلدارى شە?
شەتٸنەن باستايىق.
جول بولسا, كەلۋشٸ دە كٶپ بولار ەدٸ
بٶكەي ورداسى وبلىس ورتالىعىنان ەڭ الىس جاتقان اۋدان. ورتالىعى سايحىن سەلوسى ورالدان 550 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر.
اۋداننىڭ تەرريتوريياسى – 1 921 445 گا, ونىڭ 944 979 گەكتارى كاپۋستين يار ەسكەري پوليگونىنىڭ جەرٸ. ورتالىقتان الىس بولعان سوڭ با, بٶكەيوردالىقتار ەجەلدەن ٶز ەڭبەگٸنە, ٶز كٷشٸنە عانا سەنٸپ العان. سونىڭ ارقاسىندا اۋداندا ادام سانى دا, مال باسى دا جىل ساناپ كٶبەيٸپ كەلەدٸ ەكەن. گازبەن تولىق قامتىلعان, اۋىز سۋ ەر اۋىلعا جەتكٸزٸلگەن وردالىقتار نەگٸزٸنەن اۋقاتتى تۇرادى.
– 2016-2017 وقۋ جىلىندا اۋداندا 2 465 وقۋشى 18 مەكتەپتە بٸلٸم الىپ جاتىر. ونىڭ توعىزى ورتا, توعىزى باستاۋىش مەكتەپ, – دەيدٸ بٶكەي ورداسى اۋدانى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى لاريسا قايىرعاليەۆا. – بالالاردى مەكتەپالدى دايارلىقپەن قامتۋ مەسەلەسٸ دە 100 پايىز جولعا قويىلعان. اپات جاعدايىندا تۇرعان نەمەسە ٷش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپ جوق. ٷش جىل بۇرىن مەمبەت اۋىلىندا باستاۋىش مەكتەپ جابىلعان ەدٸ. ەندٸ ول جەردە بالا سانى قايتا كٶبەيٸپ, مەكتەپتٸ قايتا اشۋ مەسەلەسٸ كٶتەرٸلۋدە. بيسەن وكرۋگىنداعى كٶكتەرەك اۋىلىندا مەكتەپ جاسىنداعى جەنە ودان تٶمەن 70-كە جۋىق بالا تٸركەلدٸ, ول جەرگە جاڭا مەكتەپ سالامىز با دەگەن ويدامىز.
دەگەنمەن, بٶكەيدە بەرٸ ويداعىداي دەۋگە كەلمەس. ەڭ باستى تٷيتكٸل – جول مەسەلەسٸ. ورالدان شىققان اسفالت جول جاڭاقالاعا جەتٸپ توقتايدى. وندا اسفالت تٶسەلمەگەن. كٷز بەن كٶكتەمدە, قىسقى بوراندا تۇرعىندار جول ازابىن تارتادى. 300 شاقىرىمعا جۋىق دالا جولى ساندىبادتىڭ سەگٸزٸنشٸ ساپارىنا مىسال بولارداي.
بۇرىن بۇل مەسەلە قالاي شەشٸلدٸ? اۋداننىڭ باتىس بەتٸمەن 85 شاقىرىم رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پريۆولجسك تەمٸر جولى ٶتەدٸ. بٸراق, قازٸرگٸ شەكارا بويىنشا قازاقستان اۋماعىنا ەكٸ مەرتە كٸرٸپ-شىعىپ ٶتەتٸن رەسەي پويىزدارى قازاقستاننىڭ جەنٸبەك ستانساسىنا دا, سايحىنعا دا توقتامايدى, جٷيتكٸپ ٶتە شىعادى. سەبەبٸ, پويىزدار توقتار بولسا, ول جەرگە كەدەندٸك باقىلاۋ, شەكارا بەكەتتەرٸ اشىلىپ, جولاۋشىلار قۇجات تەكسەرۋدەن ٶتۋٸ تيٸس. ياعني, از ارالىقتا مەملەكەتتٸك شەكارانى تٶرت مەرتە كەسٸپ ٶتەتٸن جولاۋشىلار پويىزى كٶپ ۋاقىتىن جوعالتادى. سوندىقتان رەسەي جاعى بٸرنەشە جىلدان بەرٸ بۇل ۇسىنىستى قابىلداماي كەلەدٸ. اۋدان, تٸپتٸ وبلىس باسشىلىعىنىڭ قۇزىرىنان تىس, مەملەكەتتٸك دەرەجەدە شەشٸلۋٸ تيٸس بۇل مەسەلەنٸ بٶكەيوردالىقتار مەن جەنٸبەكتٸكتەر تالاي مەرتە كٶتەرٸپ جٷر.
– بۇرىنعى جەڭگٸر حاننىڭ ستاۆكاسى ورنىنا كٶتەرٸلگەن «بٶكەي ورداسى» تاريحي مۋزەي كەشەنٸ – رەسپۋبليكالىق دەرەجەدەگٸ تۋريزم ورتالىعى. 1828 جىلى سالىنعان حان سارايى, 1867 جىلى اشىلعان قازىناشىلىق, 1868 جىلى اشىلعان تارعىن ۋچاسكەلٸك مەكتەبٸ, 1883 جىلى اشىلعان قىزدار مەكتەبٸ سىندى تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار جەنە 1835 جىلى سالىنعان حان مەشٸتٸنٸڭ نەگٸزٸندە قالپىنا كەلتٸرٸلگەن مەشٸت عيماراتى تۇتاس بٸر كومپوزيتسييانى قۇرايدى. مۋزەيگە كەلۋشٸلەر سانى 2016 جىلى 17 مىڭ ادامعا جەتتٸ. ونىڭ 5-10 پايىزى – شەتەلدٸكتەر. شەتەلدٸكتەردٸڭ كٶبٸ رەسەيدٸڭ سامارا, ەلتون, ۆولگوگراد, ۆولجسكيي, مەسكەۋ, باسقۇنشاق, پاللاسوۆكا, ورىنبور قالالارىنان كەلەدٸ. ەرينە, قارىم-قاتىناس, جول مەسەلەسٸ شەشٸلسە, ەيگٸلٸ حان ورداسىن كٶرۋشٸلەر سانى ەسەلەپ ارتار ەدٸ, – دەيدٸ مۋزەي-كەشەنٸنٸڭ ديرەكتورى عايسا ماقىموۆ.
گاز بەن سۋ بار, ادام كەرەك
جەنiبەك اۋدانى دا وبلىس ورتالىعىنىڭ وڭتٷستiك-باتىس قيىرىندا 454 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.
جەنٸبەك اۋدانى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ۆولگوگراد جەنە ساراتوۆ وبلىستارىمەن شەكارالاس. بۇل اۋداندا دا جول, وبلىس ورتالىعىمەن قاتىناسۋ ٷلكەن پروبلەما. تالوۆ, بورسى, تاۋ اۋىلدارى اۋدان ورتالىعى جەنٸبەك سەلوسىنان 100 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا جاتىر. دەل شەكاراداعى بورسى اۋىلىنداعى ع.قاراش اتىنداعى ورتا مەكتەپتە قازٸر 77 وقۋشى عانا قالعان. وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسى بەرگەن كەستەگە قاراعاندا, 2016 جىلى تالوۆتا – 1, تاۋ مەن بورسى اۋىلدارىندا 2 سەبيدەن عانا دٷنيەگە كەلگەن.
كٶگٸلدٸر وتىن اۋداننىڭ بارلىق وكرۋگٸنە بٸرنەشە جىل بۇرىن جەتكٸزٸلگەن بولاتىن. ەندٸ شاعىن ەلدٸ مەكەندەرگە دە گاز تارتىلا باستادى. جەنٸبەكتٸكتەردٸڭ ەندٸگٸ مەسەلەسٸ – تازا سۋ. جاقىندا عانا تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرگەن اۋدان ەكٸمٸ ناۋرىزباي قاراعويشين اۋىلدىق وكرۋگتەردٸڭ 8 ورتالىعى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ قۇبىرىنا قوسىلعانىن حابارلاعان. 2018 جىلعا دەيٸن بارلىق وكرۋگكە «اق بۇلاق» جەتپەك.
اۋدان اۋماعىنداعى اۆتوكٶلٸك جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 366,8 كم بولسا, سونىڭ 95,8 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول. 2015-2016 جىلدار ارالىعىندا وسى جولدىڭ 11,2 شاقىرىمىنا جٶندەۋ جٷرگٸزٸلگەن. بيىل «رسۋ-1» جشس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبٸنەن «جەنٸبەك-قازتالوۆ» رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكٶلٸك جولىنىڭ 20 كم بٶلٸگٸنە كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 2 ملرد 680 مىڭ تەڭگە. وسى ىرعاقپەن جٷرە بەرسە, جەنٸبەكتٸ ورالعا جالعاۋ ٷشٸن ەلٸ بٸراز جىل كەرەك بولادى.
اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ەسەبٸنە قاراعاندا, 2016 جىلى 222 سەبي دٷنيەگە كەلٸپ, 108 ادام ٶمٸردەن ٶتكەن. تابيعي ٶسٸم – 114 ادام. تىم تەۋٸر-اق. بٸراق, 2015 جىلى اۋدانعا 279 ادام كٶشٸپ كەلسە, 391 ادام باسقا جەرگە قونىس اۋدارعان. سالدو مينۋس 112 بولىپ تۇر.
شىنى كەرەك, شەكارالىق ايماقتا ەلدٸ تۇراقتاندىرۋ كەشەندٸ شارالار جيىنتىعىن تالاپ ەتەدٸ. تۋعان جەردٸ تاستاپ كٶشۋ وڭاي ەمەس, كٶبٸنە مۇنداي شەشٸمدٸ ٶزٸنە سەنگەن, بٸلٸكتٸ, بٸلٸمدٸ ماماندار قابىلدايدى. ال ونىڭ ورنىن باساتىن, كەتٸكتٸ تولتىراتىن كەلەسٸ ادام كٸم? ەل ٸشٸندە «مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە بايلانىستى جەنٸبەك اۋداندىق اۋرۋحاناسى جابىلادى ەكەن», دەگەن سىبىس شىعىپ تۇر.
كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە الىس, تۇرمىسقا قولايسىز ٶڭٸر تۇرعىندارىنا تٷرلٸ قوسىمشا جەردەماقىلار تٶلەنٸپ تۇرعان. «وسىنداي جەڭٸلدٸك ورالدان ەڭ شالعاي جاتقان بٶكەي ورداسى مەن جەنٸبەك اۋداندارى تۇرعىندارىنا جاسالار بولسا, حالىقتى تۇراقتاندىرۋعا, جاستاردى تۋعان جەردە قالدىرۋعا ىقپال ەتەر مە ەدٸ», دەيدٸ اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى لاريسا قايىرعاليەۆا.
رەسەيدە بٶلٸمشەگە دەيٸن جول بار
قازتالوۆ اۋدانى رەسەيدٸڭ ساراتوۆ وبلىسى الەكساندروۆ-گاي اۋدانىمەن شەكتەسەدٸ. اۋدان ورتالىعىنان ورال قالاسىنا دەيٸنگٸ قاشىقتىق – 330 شاقىرىم.
1990 جىلداردىڭ ورتاسىنداعى وڭتايلاندىرۋ ناۋقانى تۇسىندا قازتالوۆ اۋدانى تاراپ كەتە جازداعان. بٸراق سول كەزدەگٸ وبلىس باسشىلىعى قازتالوۆتى ساقتاپ, كەرٸسٸنشە, حالقى كٶپ, ەلەۋەتٸ مىقتى جالپاقتال (بۇرىنعى فۋرمانوۆ) اۋدانىن تاراتىپ, قازتالوۆقا قوستى. ەل دٷرلٸگٸپ, دٷمپۋٸ الماتىعا دەيٸن جەتكەنٸمەن, «شەكارالىق اۋداندى تاراتۋعا, ەل شەتٸن جالاڭاش قالدىرۋعا بولمايدى!» دەگەن ۋەج باسىم تٷستٸ. بٷگٸندە اۋدان قۇرامىنا 16 ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٶلٸنٸس كٸرەدٸ. حالقى بٸرەۋدەن ٸلگەرٸ, بٸرەۋدەن كەيٸن تٸرشٸلٸك ەتٸپ جاتىر.
قازتالوۆتىڭ حال-جايىن بٸلۋ ٷشٸن شەكاراداعى ەكٸ اۋىلدىڭ جاعدايىنا توقتالايىق. قاراوبا اۋىلى – اۋدان ورتالىعىنىڭ ار جاعىندا 72 كم جەردە ورنالاسقان قيىرداعى ەلدٸ مەكەن. دەل شەكارادا تۇر. قازتالوۆ-جەنٸبەك كٷرە جولىنان دا 60 شاقىرىمنىڭ ٷستٸندە قاشىق. سوندىقتان, بۇل اۋىل دا ەسٸرەسە بيىلعىداي قارلى قىستا جول ازابىن كٶرٸپ-اق جاتىر.
– دەگەنمەن, بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ جاعدايى جاقسى, – دەيدٸ وكرۋگ ەكٸمٸ نۇرلىعالي دٷيسەكوۆ. – قازتالوۆ اۋدانى بويىنشا بولاشاعى بار, «تٸرەك اۋىل» دەگەن مەرتەبەگە يە 3 ەلدٸ مەكەننٸڭ بٸرٸمٸز. قاراوبادا 1564 ادام تۇرادى. ەر ٷيگە كٶگٸلدٸر وتىن مەن تازا سۋ كٸرٸپ تۇر.
شىنىندا دا, حالىقارالىق گاز ماگيسترالٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان قاراوبا اۋىلىنا كٶگٸلدٸر وتىن 1992-1993 جىلدارى بەرٸلگەن. اۋىز سۋ 2012 جىلى تارتىلعان. شەكٸرتتەرٸنٸڭ وقۋ ٷلگەرٸمٸمەن ٷنەمٸ الدا جٷرەتٸن ع.قاراش اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازييادا 311 وقۋشى وقيدى. ەڭبەك دەگەن ەلدٸ مەكەندە 25 وقۋشى بٸلٸم الاتىن باستاۋىش مەكتەپ, كلۋب, مەدپۋنكت, كٸتاپحانا جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن.
– بٸزدٸڭ اۋىلدا كٶشۋ جوق, كەرٸسٸنشە, جىل سايىن 5-6 ٷي سالىنادى. بوساپ قالعان ٷي جوق. اۋىلىمىزدا «قازترانسگاز» مەكەمەسٸنٸڭ فيليالى, «سەمسەر» كٷزەت فيرماسىنىڭ فيليالى بار. وندا 50 شاقتى ادام جۇمىس ٸستەيدٸ, جالاقى جوعارى, – دەيدٸ نۇرلىعالي ساعىنعاليۇلى.
شەكارالىق ەلدٸ مەكەن تۇرعىندارىنا ارنالعان «جەڭٸلدەتٸلگەن پۋنكت» ارقىلى قاراوبالىقتار رەسەيدٸڭ ٸرگەلەس ەلدٸ مەكەندەرٸنە بارىپ تۇرادى ەكەن.
– جاقىندا جەنٸبەكتەن ٶتٸپ, پاللاسوۆكاعا بارىپ قايتتىم. بايقاعانىم – رەسەيدە قىمباتشىلىق. قازٸر ورىستار بەنزيندٸ بٸزدەن الادى. بٸزدٸڭ اۋىلدارمەن سالىستىرعاندا ورىس اۋىلدارىنىڭ جاي-كٷيٸ جٷدەۋلەۋ كٶرٸندٸ, – دەيدٸ ن.دٷيسەكوۆ.
قازتالوۆتىڭ رەسەيمەن ٸرگەلەس جاتقان تاعى بٸر ەلدٸ مەكەنٸ – قايىڭدى اۋىلى. قارا ٶزەننٸڭ جاعاسىندا, ناعىز شەكارادا ورنالاسقان اۋىل. ٶزەننٸڭ ارعى بەتٸ – رەسەي, بەرگٸ بەتٸ – قازاقستان. وكرۋگتە 1300-دەي حالىق تۇرادى, قايىڭدى ورتا مەكتەبٸندە 139 وقۋشى بار.
– 1-6-سىنىپتاردا وقۋشى سانى جىل سايىن ٶسٸپ كەلەدٸ. ال 7-دەن كەيٸن قالاعا, نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸنە, باسقا دا ليتسەيلەرگە اۋىساتىندار كٶپ. قايىڭدى – بەلگٸلٸ بوكسشى دەۋرەن مەن دانييار ەلەۋسٸنوۆتٸڭ تۋعان اۋىلى عوي. بٸزدە بوكس ٶتە جاقسى دامىعان. ەيگٸلٸ جەرلەستەرٸنە ەلٸكتەپ, سپورت جولىن قۋعان جاستار دا كٶپ. مارات ەلەۋسٸنوۆتٸڭ ٶزٸ بٸرنەشە بالانى استاناعا, وليمپيادالىق مەكتەپكە الىپ كەتتٸ. وسىلايشا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى ازايىپ قالادى, بٸراق وعان رەنجي المايمىز, – دەيدٸ مەكتەپ ديرەكتورى سەرٸكجان سٷلەيمەنوۆ.
بۇل اۋىل دا كٶگٸلدٸر وتىننىڭ قىزىعىن تىم ەرتە, 1987 جىلدان-اق كٶرە باستاعان. «تازا سۋ» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىز سۋدى تازارتقىش قوندىرعىدان الىپ كەلگەن ەكەن. ەندٸ 2017 جىلى اۋىلداعى مەكتەپ پەن بالاباقشاعا «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا قۇبىرمەن سۋ تارتىلماق. 2018 جىلى بٷكٸل اۋىلعا تارتىلادى.
بۇل اۋىل دا تەك جول جوقتىعىنان جاپا شەگٸپ وتىر. تاسقالا باعىتىنداعى اسفالت جولعا دەيٸن 85 كم, جالپاقتالعا دەيٸن 60 كم دالانىڭ قارا جولىمەن جٷرۋگە تۋرا كەلەدٸ.
– 2006-2007 جىلدارى ۇرلىق كٶپ بولدى. شەكارادان ەرٸ ٶتكەن مالدى ولار جوق قىلاتىن, بەرٸ ٶتكەن مالدى بٸزدٸكٸلەر بەرمەي كەتەتٸن. قازٸر ول تىيىلدى. ونىڭ ٷستٸنە, شەكاراشىلار دا دالاداعى شەكارا بويىنا سىم تارتىپ, مەملەكەتتٸك شەكارا بەلگٸلەرٸن قويىپ جاتىر, – دەيدٸ س.سٷلەيمەنوۆ.
قايىڭدىدان الەكساندروۆ-گاي قالاسى (قازاقتار العاي دەيدٸ) 14 شاقىرىم عانا. ەۋەلدەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس, اعايىن بولىپ كەتكەن ەل عوي. بٸراق العايعا بارۋ ٷشٸن قايىڭدىلىقتار قازتالوۆپەن اينالىپ, «فومين» بەكەتٸنە بارادى. «تەرتٸپ بويىنشا شەكارادان جۇما كٷنٸ كٸرسەك, جەكسەنبٸ كٷنٸ ەكٸنتٸدەن قالماي كەيٸن شىعىپ كەتۋٸمٸز كەرەك. بٸر كەرەمەتٸ, رەسەيدە جول جاقسى. بٶلٸمشەلەرٸنە دەيٸن قاتتى جول سالىپ تاستاعان», دەيدٸ مەكتەپ ديرەكتورى.
ليميتتٸڭ شەگٸندە تۇرعان مەكتەپتەر
تاسقالا اۋدانى وبلىستىڭ سولتٷستٸك-باتىس بٶلٸگٸندە, قازاقستان مەن ورتالىق ازييانى رەسەيدٸڭ ەۋروپالىق بٶلٸگٸمەن قوساتىن تەمٸر جول مەن ورال-ساراتوۆ اۆتوكٶلٸك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ساراتوۆ وبلىسىمەن شەكتەسەدٸ.
اۋداننىڭ جالپى اۋماعى 806,1 مىڭ گەكتار, حالىق سانى 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا 17,6 مىڭ ادام بولدى. اۋدان ورتالىعى – 7,9 مىڭ حالقى تۇراتىن تاسقالا اۋىلى, ورال قالاسىنان 80 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ورالدى رەسەيدٸڭ ساراتوۆ قالاسىمەن جالعايتىن بۇل جول ەكٸ جىلدان بەرٸ كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتۋدە.
اۋدان ەكٸمٸ سانجار ەليەۆتٸڭ جاقىندا عانا حالىق الدىندا بەرگەن ەسەبٸنە قاراعاندا, تۇرعىنداردىڭ 96,7 پايىزى كٶگٸلدٸر وتىنمەن, 92%-ى ورتالىق سۋ جٷيەسٸمەن قامتىلعان. اۋداندا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ٶندٸرەتٸن 329 شارۋا قوجالىعى بار ەكەن. سونىڭ 181-ٸ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا, 102-سٸ ەگٸن مەن مال ازىعى داقىلدارىن ٶندٸرۋمەن شۇعىلدانادى.
ەندٸ شەكارالىق اۋىلدار بولاشاعىنىڭ ينديكاتورى – بٸلٸم بەرۋ نىساندارىنداعى جاعدايعا كەلەيٸك. وبلىستىق بٸلٸم بەرۋ باسقارماسى دايىنداعان كەستەگە قاراعاندا, تاسقالانىڭ مەرەكە, دوستىق, ىنتىماق, باستاۋ, 2-شەجٸن, امانگەلدٸ اۋىلدارى شەكارا بويلاي ورنالاسقان. بۇل اۋىلداعى مەكتەپتەردە جالپى سانى 569 وقۋشى بٸلٸم الىپ جٷر ەكەن. مەسەلەن, دوستىق اۋىلىنداعى سەميگلاۆىي مار ورتا مەكتەبٸندە – 91, ىنتىماقتاعى كرۋتوي نەگٸزگٸ مەكتەبٸندە – 42, باستاۋداعى ۆاۆيلين باستاۋىش مەكتەبٸندە 5 وقۋشى عانا تٸركەلگەن. بۇل – ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن ليميتتٸڭ ەڭ تٶمەنگٸ شەگٸنە تٸرەلٸپ تۇرعان كٶرسەتكٸش. جوعارىدا اتالعان اۋىلداردا سوڭعى ٷش جىلدا دٷنيەگە كەلگەن سەبي سانى دا ساۋساقپەن سانارلىق ەكەن. بولاشاقتا نە بولادى?
جىل بويى بٸر شٸلدەحانا بولماعان اۋىل
زەلەنوۆ اۋدانى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸندە ورنالاسقان. اۋدان اۋماعى 7,4 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. ورتالىعى پەرەمەتنىي اۋىلى وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنا ەڭ جاقىن, 38 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. تاراتىلىپ, زەلەنوۆقا قوسىلعان پريۋرال اۋدانىنىڭ اۋىلدارىن قوسقاندا مۇندا 22 اۋىلدىق وكرۋگ, 68 ەلدٸ مەكەن كٸرەدٸ. 2017 جىلدىڭ باسىندا زەلەنوۆ تۇرعىندارى 54,4 مىڭ ادام بولىپتى. اۋدان رەسەيدٸڭ 3 وبلىسىمەن شەكتەسەدٸ.
زەلەنوۆ اۋدانى اۋماعىنان 3 حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ سامارا – شىمكەنت, ورال – ساراتوۆ, اتىراۋ – سامارا اۆتوموبيل جولدارى جەنە كيەۆ – مەسكەۋ, تاشكەنت – ساراتوۆ تەمٸر جولدارى ٶتەدٸ.
بٸر قاراعاندا باي, قۋاتتى بولىپ كٶرٸنەتٸن زەلەنوۆ اۋدانىندا دا شەكارالىق اۋىلدار بوس قالىپ, ەل ٸرگەسٸ جالاڭاشتانىپ جاتىر. ەسٸرەسە چيروۆ, سۇلۋكٶل اۋىلدارىنداعى مەسەلە كٷردەلٸ. تابيعاتى كەرەمەت, جەرٸ قۇنارلى, گاز بەن سۋ جەتكٸزٸلگەن اۋىلدان تۇرعىندار نەگە كەتەدٸ?! وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسى دايىنداعان كەستەگە كٶز سالساق, زەلەنوۆ اۋدانىنداعى ەگٸندٸبۇلاق اۋىلىنىڭ ورتا مەكتەبٸندە 76 وقۋشى قالعان. «ورتا مەكتەپ» دەرەجەسٸ ٷشٸن كەمٸندە 81 وقۋشى بولۋى كەرەكتٸگٸن ەسكەرسەك, بۇل بٸلٸم وشاعى قايتا قۇرىلىپ, «نەگٸزگٸ مەكتەپكە» اينالۋى بەك مٷمكٸن. چۋۆاشكا اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى 88-گە تٷسٸپ, شاعىندالىپ كەلەدٸ. چيروۆ, سۇلۋكٶل, كيرسانوۆ اۋىلدارىنداعى نەگٸزگٸ مەكتەپتەردە بالا سانى تيٸسٸنشە 43, 44, 43 بولىپ, تاقىل-تۇقىل تۇر. ٷكٸمەت قاۋلىسى بويىنشا وقۋشى سانى 41-دەن ازايسا, نەگٸزگٸ مەكتەپ جابىلىپ, باستاۋىشقا اينالۋى تيٸس.
جوعارىداعى اۋىلداردا 2016 جىلعى بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸن قارادىق: جەلەزنوۆ اۋىلىندا – 5 بالا, شالعاي اۋىلىندا – 4 سەبي, پوگوداەۆتا – 3 سەبي, ەگٸندٸبۇلاق, رازدولنىي اۋىلدارىندا 2 سەبيدەن, چۋۆاشكا, سۇلۋكٶل, كيرسانوۆ اۋىلدارىندا 1 عانا سەبيدەن دٷنيەگە كەلگەن. ال چيروۆ اۋىلىندا جىل ون ەكٸ ايدا بٸر دە بٸر شٸلدەحانا بولماپتى.
ستاتيستيكاعا قاراعاندا, 504 ادام تۇراتىن, رەسەي فەدەراتسيياسى شەكاراسىنان 1,5 كم ورنالاسقان ەلدٸ مەكەننٸڭ باسىنان نەگە باق تايىپ بارادى? وكرۋگ ورتالىعى اتى بار ەلدٸ مەكەندە ورتا مەكتەپ تٷگٸلٸ, نەگٸزگٸ مەكتەپتٸڭ جابىلىپ قالۋ قاۋپٸ بار. نەگە?!
– اۋىل حالقىنىڭ, جاستاردىڭ تۋعان جەردە تۇراقتاماۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ – ەلدٸ مەكەن ماڭىندا كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋعا, مال ٶسٸرۋگە بوس جەر قالماعاندىعىنان, – دەيدٸ «نۇر وتان» پارتيياسى زەلەنوۆ اۋداندىق فيليالى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى نۇرجان دٷزباتىروۆ. – سوندىقتان, اۋىل ماڭىندا جالعا بەرٸلٸپ كەتكەن جەرلەر كەيٸن قايتارىلىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ورتاق پايدالانۋىنا بەرٸلگەن كەزدە بۇل اۋىلداردىڭ ەكٸنشٸ تىنىسى اشىلادى دەپ سەنٸپ وتىرمىز.
چيروۆ اۋىلىنىڭ ەكٸمٸ نيكولاي پەتروۆيچ شتىكتٸڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق تٷرەيٸك:
– اۋىلىمىزدا سۋ جٷيەسٸ, ەلەكتر قۋاتى, گاز – بەرٸ بار. بارلىق ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى نىساندار جۇمىس ٸستەپ تۇر. الايدا سوڭعى جىلدارى حالىق سانى ازايىپ جاتىر. نەگە?! مەسەلەنٸڭ بەرٸ مەكتەپتەردٸڭ جابىلۋىنان, ورتا مەكتەپتەردٸڭ نەگٸزگٸ مەكتەپكە, ودان باستاۋىشقا اينالۋىنان. مەكتەپ دەرەجەسٸ كٸشٸرەيگەن سايىن مۇعالٸمدەر دە قىسقارۋعا ۇشىرايدى. ساعات سانى ازايادى. سٶيتٸپ, كٶشۋ – قىسقارۋعا, قىسقارۋ – كٶشۋگە سەبەپ بولادى.
نيكولاي پەتروۆيچتٸڭ ايتۋىنشا, چيروۆ اۋىلىمەن كٶرشٸلەس ورنالاسقان رەسەي اۋىلىندا 27 وقۋشى قالعانىنا قاراماستان, ورتا مەكتەپ مەرتەبەسٸ ساقتالعان كٶرٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ ورىستار شەكارالىق ەلدٸ مەكەندٸ ساقتاۋ ٷشٸن وسىنداي قادامعا بارعان. بٸزگە نەگە سولاي جاساماسقا?
شىڭعىرلاۋ اۋدانى ەلەك ٶزەنٸ. ٶزەننٸن ارعى بەتٸ — رەسەي
قازىنالى اۋداننىڭ قارقىنى تەۋٸر
قازىنالى قاراشىعاناق ورنالاسقان بٶرٸلٸ اۋدانى وبلىستىڭ سولتٷستٸك-شىعىس بٶلٸگٸندە ورنالاسقان. سولتٷستٸگٸندە جايىق ٶزەنٸ بويىمەن رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ورىنبور وبلىسىمەن شەكتەسەدٸ. اۋدان اۋماعى 5556 مىڭ شارشى مەتردٸ قۇرايدى. 2016 جىلدىڭ سوڭىنداعى مەلٸمەت بويىنشا, اۋدانداعى حالىق سانى – 55393 ادام. اۋدان ورتالىعىنان ورال قالاسىنا دەيٸنگٸ قاشىقتىق – 140 كم.
– بٶرٸلٸ اۋدانىنىڭ رەسەيمەن شەكارالاس اۋىلدارىندا 10 مەكتەپ بار. بٸر تەۋٸرٸ, بۇل مەكتەپتەردە جىلدان-جىلعا بالا سانى كٶبەيٸپ كەلە جاتقانى بايقالادى. مىسالى, بۋماكٶل اۋىلىنداعى باستاۋىش مەكتەپتە 2015-2016 جىلى 70 وقۋشى بٸلٸم السا, بيىل وقۋشى سانى 89-عا جەتتٸ. بٶرٸلٸ اۋىلىنداعى قازاق مەكتەبٸندە دە بالا سانى ارتىپ, نەگٸزگٸ مەكتەپتەن ورتا مەكتەپكە اينالدى. مۇندا 20 بالاعا ارنالعان ينتەرنات جۇمىس ٸستەيدٸ, – دەيدٸ بقو بٸلٸم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى زەۋرە عۇماروۆا.
شەكارالىق اۋدانعا ەرەكشە كٶزقاراس كەرەك
شىڭعىرلاۋ اۋدانى وبلىستىڭ شىعىس بٶلٸگٸندە ورنالاسقان. اۋماعى – 7,2 مىڭ شارشى شاقىرىم. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ سانى 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا 14797 ادام بولعان.
اۋداندا ەكٸ شەكارا ٶتكٸزۋ بەكەتٸ ورنالاسقان. اۋداننىڭ بٸر اۋماعى رەسەيمەن شەكارالاس. ورىنبورمەن قوڭسىلاس جاتقان شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا حالىق سانى جىلدان-جىلعا تٶمەندەپ كەلەدٸ. ٶتكەن جىلى اۋداندا 173 سەبي دٷنيەگە كەلٸپ, 122 ادام دٷنيەدەن ٶتكەن. 402 ادام كٶشٸپ كەلٸپ, 572 ادام كٶشٸپ كەتكەن. تەرٸس سالدو 170 ادام بولىپ وتىر.
بٸزدەگٸ مەلٸمەتتەر بويىنشا, مەكتەپتە وقۋشى سانىنىڭ ازدىعى, جىلدان-جىلعا مەكتەپتەردٸڭ قىسقارۋى سالدارىنان 2014-2015 وقۋ جىلىندا 1 ورتا مەكتەپ نەگٸزگٸ بولىپ, 4 نەگٸزگٸ مەكتەپ باستاۋىش بولىپ قىسقارعان. بٸر باستاۋىش مەكتەپ جابىلعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا اۋداندا 16 مەكتەپ, 2000-عا جەتپەيتٸن وقۋشى قالعان.
– تابيعاتى ەسەم, تٸرشٸلٸككە قولايلى بولعانىمەن, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ كٶپتەگەن ەلدٸ مەكەنٸ اۋدان ورتالىعىمەن بايلانىسا المايدى. اششىساي مەن امانگەلدٸدەن باسقا اۋىلدا جول جوق, كٶكتەم, قىس, كٷز ايلارىندا قاتىناس قيىندايدى. تاسمولا, بەلوگور, پولتاۆكا, قاراعاش, اقسۋات اۋىلدارىندا ۇيالى بايلانىس جەلٸسٸ, ينتەرنەت جوق. اششىساي, امانگەلدٸ اۋىلدارىنا اۋىز سۋ اۋدان ورتالىعىنان تاسىپ جەتكٸزٸلەدٸ, سۋدى تۇرعىندار ساتىپ الادى, سۋ تاسىمالدايتىن كٶلٸك جەتٸسپەيدٸ, – دەيدٸ 2016 جىلدىڭ كٷزٸنە دەيٸن وسى اۋداندا تۇرىپ, مۇعالٸمدٸك قىزمەت اتقارعان, بٷگٸندە ورال قالاسىنا كٶشٸپ كەلگەن اقىلبەك ەسەنالين.
– شەكارالىق اۋىلداردىڭ جويىلىپ بارا جاتقانى بٸزدٸڭ جانىمىزعا دا قاتتى باتادى, – دەيدٸ شىڭعىرلاۋ اۋدانى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى قالييار ايتمۇحامبەتوۆ. – ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن ليميت بٸزگە قولبايلاۋ بولىپ تۇر. ول بويىنشا نەگٸزگٸ مەكتەپتە بالا سانى 41-دەن ازايسا, مەكتەپ جابىلىپ, باستاۋىشقا اينالۋى تيٸس. مىسالى, ەلەكتٸڭ بويىندا, ناعىز شەكارادا شوقتىباي دەگەن اۋىل بار. 60 شاقتى ٷيٸ بار, حالقى ەڭبەكقور. الايدا مەكتەپتە بالا سانى بيىل 38-39-عا تٷسٸپ كەتتٸ. زاڭ بويىنشا ەندٸ مەكتەپ جابىلۋى تيٸس.
قالييار شادييارۇلىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ٷكٸمەت قاۋلىسىندا شەكارالىق اۋىلداردىڭ جاعدايى ەسكەرٸلۋٸ كەرەك.
تٷيٸن
مٸنە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رەسەي فەدەراتسيياسىمەن ٸرگەلەس جاتقان جەتٸ اۋدانىنداعى جاعدايعا شولۋ جاساعاندا بايقاعانىمىز, اۋىل بولاشاعىنىڭ كەپٸلٸ مەكتەپ ەكەندٸگٸ انىق كٶرٸندٸ. اۋىلدى مەكتەپ ساقتايدى, ال مەكتەپتٸ كٸم ساقتايدى?
قازبەك قۇتتىمۇراتۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
