Aýyldy qoldaýǵa ketken qarjynyń óteýi qaida?

Naryq qatynasyna kóshkeli beri Úkimet aýyldy memlekettik qol­daý­dyń túrli jolyn qarastyrdy, áli de iz­denis ústinde. Egemendik alǵan jyl­­da­ry barlyq aýylsharýashylyq ká­sip­oryndarynyń memleket al­dyn­daǵy qaryzy keshirilip, sol kezden bas­­tap alynǵan qaryz qai­tarymdy bo­­lýy josparlandy.

Ol qaryzdar da qaitpady, ony Parlament birneshe ret keiinge shegerdi. 95-jyldary memlekettik qarjylai qol­daý aýdan ákimderine júkteldi. El eko­no­mikasynyń jaǵdaiy qiyndaý kez­de bó­lingen qarjy sharýa qojalyqtary­nyń bárin qoldaýǵa jetpedi, az qarjy tamyr-tanystan, jaqyn-jýyqtardan artylmady. Muny baiqaǵan Úkimet ol qarjyny oblys ákimdigi arqyly úlestirip kórdi, ondaǵylar jer-jerdegi naqty jaǵdaidy bile bermegendikten jáne olar da senimdilerdi óz tanystarynan izdegendikten jańaǵy qatelikter qaitalandy. Sosyn Úkimet asa zárý zattardy: egiletin daqyl tuqymyn, ty­ńaitqyshtar men himikattardy arzandatyp berýdi qolǵa aldy, satyp alý men úlestirýdiń arasyndaǵy shyǵyndy moinyna aldy. Ol da tolyq qaitarym bermedi. Barlyq jerde sana faktory alǵa shyǵa berdi. 2006 jyly sha­rýalardyń árbir gektaryna sýbsidiia berý zańdastyryldy. Ol da baiaǵy sotsialistik teńgermeshiliktiń qaitalanýy edi. Qolymdy kókiregime qoiyp aitar bolsam, sharýalar sol qarjynyń basym bóligin jerdi saqtaýǵa, tozdyrmaýǵa, jerge ekken daqyldaryn kútip-óńdeýge jumsaǵan joq. Qarjyny jylyna bir ret emes, satylap ta berdi, ol aqsha tym az bolyp shyqty da esh­teńege jetpedi, sóitip, aqsha alǵan sátte kúndelikti tirshilikke, toi men qu­dalyqqa jumsalyp ketip jatty. Aq­shanyń kózi joq, qansha bar bolsa, sonsha ketedi. Osy zań Májiliste tal­qy­lanǵan kezde onda zańger edim, bul sýbsidiia maqsatty jumsalmaidy dep qarsy bolǵan edim. Mundaǵy rettelýi qiyn bir másele – sýbsidiia barlyq sý­bektilerge jetpeidi. Sondyqtan ony «tańdaýlylarǵa» ǵana berýge jol ashylady.

Qazir Úkimet sýbsidiianyń tiimsiz pai­dalanylyp jatqanyn baiqap, bul tásilden bas tartyp, kim qural-ja­b­dyq alar bolsa, soǵan beriledi degen sheshim shyqty. Bul tásildiń prog­ressivti jaǵy bar, ol – sharýalardy biri­gýge itermeleidi. Sýarmaly jer­de­gi qaramaǵynda 2-3 gektar jeri bar sharýaǵa, eger basqalarmen kooperatsiia jasamasa, bul qoldaý járdem bere al­maidy. Bizde kooperatsiia jolymen bir­leskender sany 1,33 paiyz ǵana. Al AQSh pen Frantsiiada – 100 paiyz, Ispaniiada – 120 paiyz, Niderlandyda – 140 paiyz.

Aýyldy damytýǵa qatysty sóz qoz­ǵalǵanda memlekettik qoldaý sharýalarǵa naq­ty jetpeidi degen áńgime de ras. Elde 173 myńdai aýylsharýashylyq qu­rylymdary bar, onyń 165 myńy sharýa qojalyqtary. Úkimet nemese jergilikti bilik olardyń árbirine jeke-jeke baryp, aqsha úlestirýi múmkin emes qoi. Osylai uiymdasýyn qalaityndar kóp. Sotsializm kezindegidei bolsa deidi. Biraq ol múmkin emes. Óitkeni, alǵan nesieniń qaitarym táýekeli degen bar, ol barlyq qojalyqtarda birdei emes. Memleket bergen aqshanyń qaitarymdy bolýyn qadaǵalaidy. Ol úshin kepildik múlik talap etedi. Ony qoiyp qarjy alýǵa kóp qojalyqtardyń shamasy kelmeidi. Sosyn ókpeleidi. Ókpeliler, ásirese, halyq jii ornalasqan sýarmaly óńirde kóp. Sondyqtan da úkimet organdary usaq sharýalarǵa birigýdi usynady. Ony da uiymdastyrý ońai bolyp jatqan joq, oǵan birneshe sebep bar. Birinshiden, sharýalar jeri óte az bolsa da, ózderin menshik iesi retinde sezinip qaldy, biriksek jerden aiyrylyp qalamyz ba dep qorqady. Ekinshiden, tabys joq dep qansha aitsa da, jyl saiyn uqypty sharýa tabyssyz qalmaidy, sol tabysty da ala almai qalamyz ba dep ýaiymdaidy. Oǵan negiz bar, astyqty óńirlerde jerlerin iri kásiporyndarǵa berip, birigip jumys júrgizip jatqan sharýalardyń ishinde ózderine tiesili dividendin tolyq alyp jatqandar óte az. Úshinshiden, zańdarǵa sáikes sharýa qojalyqtarynyń birigýi erikti túrde ǵana jasalýy tiis, birigý úshin jerdiń ieligine, tabys bólisine qatysty naqty kepildikter beriletin jáne birlesken qurylymdardyń jumysyn retteitin zańnamalardy jetildirý qajet.

Aýyl ákimderi jaiynda erekshe toq­talǵymyz keledi. «Qazaqstan Res­pýb­likasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń zańy 2001 jyly 23 qańtarda qabyldandy. Bul zańnyń onda belgilengen talaptarǵa sai qoldanylýy satylap júzege asyp keledi. Qazirshe olar «memlekettik bilik kásipkerliktiń isine aralaspasyn» degen talapty óz paidasyna túsinip, turǵyndardyń turmys-tirshiligine ja­ýap berýdiń joǵaryǵa esep berip turatyn sátterin ǵana oryndap, óz turǵyndary aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinbei otyr…

Myrzageldi KEMEL,
ekonomika ǵylymdarynyń doktory

"Egemen Qazaqstan" gazeti