نارىق قاتىناسىنا كٶشكەلٸ بەرٸ ٷكٸمەت اۋىلدى مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ تٷرلٸ جولىن قاراستىردى, ەلٸ دە ٸزدەنٸس ٷستٸندە. ەگەمەندٸك العان جىلدارى بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق كەسٸپورىندارىنىڭ مەملەكەت الدىنداعى قارىزى كەشٸرٸلٸپ, سول كەزدەن باستاپ الىنعان قارىز قايتارىمدى بولۋى جوسپارلاندى.
ول قارىزدار دا قايتپادى, ونى پارلامەنت بٸرنەشە رەت كەيٸنگە شەگەردٸ. 95-جىلدارى مەملەكەتتٸك قارجىلاي قولداۋ اۋدان ەكٸمدەرٸنە جٷكتەلدٸ. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى قيىنداۋ كەزدە بٶلٸنگەن قارجى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بەرٸن قولداۋعا جەتپەدٸ, از قارجى تامىر-تانىستان, جاقىن-جۋىقتاردان ارتىلمادى. مۇنى بايقاعان ٷكٸمەت ول قارجىنى وبلىس ەكٸمدٸگٸ ارقىلى ٷلەستٸرٸپ كٶردٸ, ونداعىلار جەر-جەردەگٸ ناقتى جاعدايدى بٸلە بەرمەگەندٸكتەن جەنە ولار دا سەنٸمدٸلەردٸ ٶز تانىستارىنان ٸزدەگەندٸكتەن جاڭاعى قاتەلٸكتەر قايتالاندى. سوسىن ٷكٸمەت اسا زەرۋ زاتتاردى: ەگٸلەتٸن داقىل تۇقىمىن, تىڭايتقىشتار مەن حيميكاتتاردى ارزانداتىپ بەرۋدٸ قولعا الدى, ساتىپ الۋ مەن ٷلەستٸرۋدٸڭ اراسىنداعى شىعىندى موينىنا الدى. ول دا تولىق قايتارىم بەرمەدٸ. بارلىق جەردە سانا فاكتورى العا شىعا بەردٸ. 2006 جىلى شارۋالاردىڭ ەربٸر گەكتارىنا سۋبسيدييا بەرۋ زاڭداستىرىلدى. ول دا باياعى سوتسياليستٸك تەڭگەرمەشٸلٸكتٸڭ قايتالانۋى ەدٸ. قولىمدى كٶكٸرەگٸمە قويىپ ايتار بولسام, شارۋالار سول قارجىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن جەردٸ ساقتاۋعا, توزدىرماۋعا, جەرگە ەككەن داقىلدارىن كٷتٸپ-ٶڭدەۋگە جۇمساعان جوق. قارجىنى جىلىنا بٸر رەت ەمەس, ساتىلاپ تا بەردٸ, ول اقشا تىم از بولىپ شىقتى دا ەشتەڭەگە جەتپەدٸ, سٶيتٸپ, اقشا العان سەتتە كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸككە, توي مەن قۇدالىققا جۇمسالىپ كەتٸپ جاتتى. اقشانىڭ كٶزٸ جوق, قانشا بار بولسا, سونشا كەتەدٸ. وسى زاڭ مەجٸلٸستە تالقىلانعان كەزدە وندا زاڭگەر ەدٸم, بۇل سۋبسيدييا ماقساتتى جۇمسالمايدى دەپ قارسى بولعان ەدٸم. مۇنداعى رەتتەلۋٸ قيىن بٸر مەسەلە – سۋبسيدييا بارلىق سۋبەكتٸلەرگە جەتپەيدٸ. سوندىقتان ونى «تاڭداۋلىلارعا» عانا بەرۋگە جول اشىلادى.
قازٸر ٷكٸمەت سۋبسيدييانىڭ تيٸمسٸز پايدالانىلىپ جاتقانىن بايقاپ, بۇل تەسٸلدەن باس تارتىپ, كٸم قۇرال-جابدىق الار بولسا, سوعان بەرٸلەدٸ دەگەن شەشٸم شىقتى. بۇل تەسٸلدٸڭ پروگرەسسيۆتٸ جاعى بار, ول – شارۋالاردى بٸرٸگۋگە يتەرمەلەيدٸ. سۋارمالى جەردەگٸ قاراماعىندا 2-3 گەكتار جەرٸ بار شارۋاعا, ەگەر باسقالارمەن كووپەراتسييا جاساماسا, بۇل قولداۋ جەردەم بەرە المايدى. بٸزدە كووپەراتسييا جولىمەن بٸرلەسكەندەر سانى 1,33 پايىز عانا. ال اقش پەن فرانتسييادا – 100 پايىز, يسپانييادا – 120 پايىز, نيدەرلاندىدا – 140 پايىز.
اۋىلدى دامىتۋعا قاتىستى سٶز قوزعالعاندا مەملەكەتتٸك قولداۋ شارۋالارعا ناقتى جەتپەيدٸ دەگەن ەڭگٸمە دە راس. ەلدە 173 مىڭداي اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بار, ونىڭ 165 مىڭى شارۋا قوجالىقتارى. ٷكٸمەت نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ولاردىڭ ەربٸرٸنە جەكە-جەكە بارىپ, اقشا ٷلەستٸرۋٸ مٷمكٸن ەمەس قوي. وسىلاي ۇيىمداسۋىن قالايتىندار كٶپ. سوتسياليزم كەزٸندەگٸدەي بولسا دەيدٸ. بٸراق ول مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, العان نەسيەنٸڭ قايتارىم تەۋەكەلٸ دەگەن بار, ول بارلىق قوجالىقتاردا بٸردەي ەمەس. مەملەكەت بەرگەن اقشانىڭ قايتارىمدى بولۋىن قاداعالايدى. ول ٷشٸن كەپٸلدٸك مٷلٸك تالاپ ەتەدٸ. ونى قويىپ قارجى الۋعا كٶپ قوجالىقتاردىڭ شاماسى كەلمەيدٸ. سوسىن ٶكپەلەيدٸ. ٶكپەلٸلەر, ەسٸرەسە, حالىق جيٸ ورنالاسقان سۋارمالى ٶڭٸردە كٶپ. سوندىقتان دا ٷكٸمەت ورگاندارى ۇساق شارۋالارعا بٸرٸگۋدٸ ۇسىنادى. ونى دا ۇيىمداستىرۋ وڭاي بولىپ جاتقان جوق, وعان بٸرنەشە سەبەپ بار. بٸرٸنشٸدەن, شارۋالار جەرٸ ٶتە از بولسا دا, ٶزدەرٸن مەنشٸك يەسٸ رەتٸندە سەزٸنٸپ قالدى, بٸرٸكسەك جەردەن ايىرىلىپ قالامىز با دەپ قورقادى. ەكٸنشٸدەن, تابىس جوق دەپ قانشا ايتسا دا, جىل سايىن ۇقىپتى شارۋا تابىسسىز قالمايدى, سول تابىستى دا الا الماي قالامىز با دەپ ۋايىمدايدى. وعان نەگٸز بار, استىقتى ٶڭٸرلەردە جەرلەرٸن ٸرٸ كەسٸپورىندارعا بەرٸپ, بٸرٸگٸپ جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتقان شارۋالاردىڭ ٸشٸندە ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ ديۆيدەندٸن تولىق الىپ جاتقاندار ٶتە از. ٷشٸنشٸدەن, زاڭدارعا سەيكەس شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بٸرٸگۋٸ ەرٸكتٸ تٷردە عانا جاسالۋى تيٸس, بٸرٸگۋ ٷشٸن جەردٸڭ يەلٸگٸنە, تابىس بٶلٸسٸنە قاتىستى ناقتى كەپٸلدٸكتەر بەرٸلەتٸن جەنە بٸرلەسكەن قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتٸن زاڭنامالاردى جەتٸلدٸرۋ قاجەت.
اۋىل ەكٸمدەرٸ جايىندا ەرەكشە توقتالعىمىز كەلەدٸ. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 2001 جىلى 23 قاڭتاردا قابىلداندى. بۇل زاڭنىڭ وندا بەلگٸلەنگەن تالاپتارعا ساي قولدانىلۋى ساتىلاپ جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ. قازٸرشە ولار «مەملەكەتتٸك بيلٸك كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ٸسٸنە ارالاسپاسىن» دەگەن تالاپتى ٶز پايداسىنا تٷسٸنٸپ, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە جاۋاپ بەرۋدٸڭ جوعارىعا ەسەپ بەرٸپ تۇراتىن سەتتەرٸن عانا ورىنداپ, ٶز تۇرعىندارى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنبەي وتىر…
مىرزاگەلدٸ كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
.jpg)