Qurmetti oqyrman, búgin biz meilinshe qyzyq taqyrypta áńgime qozǵap kórsek deimiz. Sizge qyzyq pa, joq álde «mundai qyzyǵyńa bolaiyn» deisiz be, ony áńgime sońynda aitarsyz. Al qazir ýaqytyńyzdy almai áńgimege kóshsek…
Kitaptan bastalǵan «joryq»
Talantty jazýshy (biz bul jerde «klassik» dep ataýymyz kerek edi, jalpy oqyrmanmen sanassaq osy baǵadan asa qoimaimyz) Tynymbai Nurmaǵambetovpen qustar týraly áńgimelesip kórgińiz kele me?! Árine, talantty jazýshynyń buǵan deiin esh jerge suhbat bermegenin eskersek, ágárákim onymen áńgimelesý «baqytyna» ie bolsańyz, ádebiet týraly pikirine qanbai turyp, aidaladaǵy qustarda sharýańyz bolmaýy múmkin. Ádebiet týraly pikiri bizge beimaǵlum, biraq talantty jazýshy qustar týraly bylai degen bolar edi:
«Osy jurt: «Biz otyrǵan mekende qandai qustar ómir súredi?» – dep bir sátke oilana ma eken ózi? Ái, oilanbaidy-aý? Ái, óńsheń oisyzdar-aý, óńsheń tula boiyn uiqy basqan jaibasarlar-aý, sender nege qustar týraly oilamaisyńdar? Nemene, qustar maqulyq emes pe? Olar da tiri haiýan-aý, kúnderdiń kúni bolǵanda, mináii sebeppen olar da alaqanymyzdaǵy dánimizdi shashyp, nannyń qiqymy úshin alaqanymyzdy, álde súttiń qaimaǵy men airannyń juǵyny jaǵylyp qalǵan betimizdi shuqyp keter-aý dep oilamaisyńdar ma? Tula boiyn uiqy basqan, ái, óńsheń máńbastar-aý, bir sát kózderińdi ýqalap, uiqylaryńdy ashyp, jan-jaqtaryńa qarasańdarshy bir. Pyryldap, shiqyldap, shyryldap ushyp júrgen qandai qustar eken dep…»
Kókemiz osylai dedi. Árine, kezdeskemiz joq. Kitabynda osylai depti. Sonan soń «uiqy basqan tula boiymyzdy» dalaǵa súirep shyqtyq. Aitty-aitpady, jazýshynyń kópten kóp shyǵarmalary iýmorlyq («ájýalyq» deimiz be) janrdan tursa da, qustar týraly biz shynymen oilai bastadyq. Álgi dalaǵa súiretilip shyqqanymyz da sodan. Kitaptyń aty – «Aýǵandyq qustar». Attas shyǵarmany oqyp shyqqanda munyń oidan shyǵarylǵan Qustar emes ekenin túisindik. Qyzyqtyq. Izdengimiz keldi. Nege aýǵandyq qustar?! Shyǵarmada nege olar baidyń balasynyń betin tyrnap ketti? Nege olar baidyń uzatylyp bara jatqan qyzynyń ústine sańǵyp ketti? Nege olar balkonda aqsha sanap otyrǵan bai erli-zaiyptynyń 200 eýrosyn qaǵyp áketti? Aqyr aiaǵy, olardyń bailarda ǵana ne jumysy bar? Kórkem shyǵarmadan týǵan kópirtki suraqtar emes ekenin baǵamdap alǵandaimyz…
Sonan soń «apama da baryp qaitaiyn, taiymdy da úiretip qaitaiyn» degendei, áýeli Ulttyq kitaphanaǵa tarttyq. Qolymyzǵa túskeni – jýrnalist Qainar Oljaidyń «Jer men aspan, arasyndaǵy dastan» kitaby. Onyń ishinen tapqanymyz – «Sur torǵai, netken sum torǵai» maqalasy. Qainar aǵam da bul qus týraly biz sekildi kitaptan oqypty. Naqtyraq, gazetten. 2011 jyldyń 16 tamyzy kúni «Egemen Qazaqstanǵa» shyqqan jazýshy Marhabat Baiǵuttyń «Kúlesiń, keide kúrsinesiń» degen maqalalar toptamasynan bilgen eken. Onyń ishinde «Alaqanat. Alaiaq. Alapat» degen bólimi. Ras, «Aýǵandyq qustar» kitabynda «alaqanat» sózin jii qaitalaidy. «Ózderi qonyp otyrǵan kezde qońyrqailaý kórinedi eken de, ushyp, qanattary jaiylǵan sátte alaqanattanyp ketedi eken», – deidi shyǵarmada. Qainar Oljaidyń maqalasynda bul alaqanat alaiaq qustyń óz úiiniń mańynda kóptigi, baý-baqshasyn túk qoimai qyryp-joiǵany, odan qutylar amal-ailasynyń neshe atasyn jasaǵany jaily kúiine jazady. Al Marhabat Baiǵuttyń kishkene ǵana maqalasynan ilip alǵanymyz mynaý:
«Minekiińiz, shildeniń sońynda qus bazary qyzyp jatatuǵyn Qulbaishoqynyń baýraiyn aralap júrmiz. Kieli sanalar kókqus, qurqyltai, qarlyǵash, náýrizek, kepter ataýlydan túk te joq. Báriniń uialaryn da, úilerin de, qýystaryn da alaqanat, qońyrqoshqyl qus jailap alǵan. Alaqanat, alaiaq, aiar qus. Alapat qubylys. Buryn bul óńirde, qala berdi qazaq jerinde joq edi. Alpysynshy jyldardyń aiaǵynda paida boldy. Qyryq shaqty jyldyń ishinde qyrǵyn kóbeiip ketti. Qalalarda da, aýyldarda da, baýlaryńyz ben taýlaryńyzda da tek sol qus sairan salady. Qaratorǵaidy, qarlyǵashty, kógershindi, náýrizekti túp-tuqiianymen qurtyp bitirdi. Qaida qarasańyz da sol alaqanat. Sol alaiaq. Qońyrqoshqyl, qaskúnem qus, betpaq báleket.
Toqsanynshy jyldardyń sońyna taman Tynymbai Nurmaǵambetuly men Júsipbek Qorǵasbek syndy sýretkerlerimiz osy qaskói qus týraly keremet ári qorqynyshty kórkem áńgimeler jazǵan-tuǵyn. Ǵalymdar men mamandar arnaiy zerttep-zerdelep júr me, joq pa, bizge belgisiz. Biraq, bar dúnieni jymysqy, jyrtqysh jaratylys basyp barady. Jan-jaqty, joǵaryly-tómendi jailap alǵan. Júsipbek pen Tynymbai jazǵaly bergi kezeńde burynǵydan da beter jetilip, óńdene, ózgere túsken…»
Aýǵandyq qustar ma, aýyp júrgen qustar ma?
Bul eki maqalany oqyp bitsek de izdenisimiz munymen bitpedi. Qainar Oljaidyń maqalasynan «Mainanyń Úndistannan aýa raiy sál de bolsa salqyn Ońtústik Qazaqstanǵa deiin jetýi Jer betiniń jylyný úderisimen bailanysta bolýy múmkin…»
«Buryn ańshylar mainany atpaityn, óitkeni, ólekse jep, qoqystan tamaq tabatyndyqtan, eti adal qus emes. Endi jaǵdai ózgerdi. Mainany qyrý úshin Ózbekstan úkimeti Reseiden jarty million patron satyp aldy…»
«Afganka» yrǵyn qyrǵynǵa ushyrady. Birer jyldan keiin ózbektiń shie, júzimi qaita jaiqaldy. Joq jerden pálege ushyraǵan surtorǵaidyń tuqymy bolsa, endi Ózbekstannan ótip, Qyrǵyzstan men Qazaqstandy jailaýǵa kóshti…» degen málimetteri ary qaraiǵy «joryǵymyzǵa» shyraq boldy.
Sonan soń Entsiklopediia bólimin aqtardyq. Ol jaqtan tapqan deregimiz mynaý:
«Saryjaǵal qaratorǵai – qaratorǵailar tuqymdasyna jatatyn basqa týys ókili. Bul týystyń latynsha aty Acridotheres, iaǵni «shegirtke jegish» dep atalǵanmen, ol basqa jaǵynan ataǵy shyǵyp otyr – daýys pen án únine baryp turǵan eliktegish jáne kenetten qonys aýdarǵysh túrdiń naqtyly mysaly. Osydan 100 jyl buryn ol «aýǵan qaratorǵaiy» dep atalǵan. Buryn bul qus Orta Aziiada kezdespeitin, alǵash ret ony Termez qalasynan kezdestirdi. Kelesi 50 jylda ol búkil Ózbekstandy qonystandy. Qazaqstannyń ońtústik shekarasynda 1959 jyly paida boldy, sóitip sońǵy 40 jylda Tian-Shan taý bókteri men shóldi aimaq – Jezqazǵannan Aiagóz, Alakólge deiingi jerlerdi qonystandy. Bul qustyń paida bolýy jáne sanynyń tez ósýinen, kei jerlerde kádimgi qaratorǵai joǵalyp ketti. Ol tirshilikke beiimdi, ári iri bul quspen básekeni kótere almady. Bul qustyń dybysqa eliktegishtik daryny bary burynnan málim. Ózbekstanda olardy shaihanalarda kelýshilerdiń sanyn kóbeitý úshin ustaǵan. Qustar tez 1-2 sóilemdi jattap alyp, adamdardy shaqyratyn bolǵan. Bizde tirshilik etetin saryjaǵal qaratorǵai ońai mýzykalyq shyǵarmalardy, kóbine áigili ánderdiń áýenin keremet dáldikpen oryndaidy».
Tynymbai Nurmaǵambetovtyń shyǵarmasynda bul qustardan habary bar keiipker (ushqysh – A.T) bylai degen edi: «Áýelde bir jýrnalistiń Aýǵanstannan temir torǵa salyp ákelgen on tórt qusy kóbeie-kóbeie qala aspanyndaǵy shóje-torǵailardy, boztorǵailardy túgel qyryp jepti. Kógershin men qarlyǵash ataýlyǵa jaýdai tiip, bezdiripti. Qustardy aitasyń, aýǵandyq torǵailar dalada qurttap qalǵan qoi-eshki, ólý halinde jatqan jylqy, siyrlaryńyzǵa da irilik kórsetip, talap jep ketetin sekildi».
Árine, kórkem shyǵarma bolsa da bul qustardyń minezin ábden tanyp alǵandaisyz. Sosyn «bul shynymen álgi jýrnalistiń ákelgen on tórt qusy (jeteýi erkek, jeteýi urǵashy) boldy ma eken? Ras bolsa, olardy ne maqsatpen ákeldi» degen saýal taǵy bar. Bir kezderi álgindei qurmetke ie bolǵan, sháihanalardyń qyzmetshisi bop, kelýshilerdiń nazaryn aýdarǵan bul qustardyń basyna ne kún týdy? Úndistannan keldi me, Aýǵanstannan keldi me ózderi? Júsipbek Qorǵasbektiń de osy týraly «Ólmeitin qus» áńgimesin adaqtap shyqqanbyz. Jazýshy bul qustardy «úndis qusy» deidi. Shyǵarmanyń kórkemdik astary bólek áńgime, bizge qus týraly málimet kerek: «Sarala qustar sodan qaityp kelgen joq. Úrmet shaldyń aitqan áńgimesine de eshkim sengen joq. Sardar da atasynyń sózin rasqa shyǵaratyndai eshteńe aitqan joq. Tek aýylda buryn kórmegen qyzyl qanat úndi qustarynyń qaptap ketkeni ras bolatyn. Ne kezikse sony talǵamai jaipap juta beretin bul úndi qustaryn otyrsa da, tursa da jurt kóp áńgimelep júrdi…»
Ózbekstan bul qustarmen memleket bop kúresipti. Qazaqstanda Qainar Oljaida ǵana emes, jarty sotyq jeri bar aǵaiynnyń da úiiniń aldynda baqshasy bar. Olarǵa da shappai qoimaityn qustarmen bizdiń el «soǵysyp» kórdi me eken?
«Túieniń tanyǵany japyraq» degendei, áý basta qustar týraly oilanǵanda Esenǵali kókemizdiń (Raýshanov) «Qustar – bizdiń dosymyz» kitaby eske túsken. Biraq oi men qyrdy birdei sharlap júrgen bul alaqanattar kókemizdiń kitabynyń ishinde joq bop shyqty. O jaqqa aýmapty. Sirá, kókemniń minezi ol alaqanattardy jýyqtata qoimaǵan. «Bir bilse Amanhan biledi» dep kókemniń ózi aitqandai, bul suraqtardyń jaýabyn bir bilse ornitologtardyń (qus mamany) ózi biledi endi. Sóitip Almatydaǵy Zoologiia institýtymen bailanysqa shyqtyq.
Qatigez qustar ma, qadirli qustar ma?
Barlyq mán-jaiǵa osy jaqtan qanarmyz degen úmitimiz aldamady. QR BjǴM janyndaǵy «Zoologiia institýtynyń» ornitologiia jáne gerpetologiia bólimine qarasty kishi ǵylymi qyzmetker Zaripova Syrymgúl Hairýllaqyzy men aǵa ǵylymi qyzmetker Gavrilov Andrei Edýarduly bizdiń suraqtarymyzǵa eki kún izdenip baryp jaýap qatty.
– Aýǵan torǵaiy jaiynda tolyq aqparat berseńizder. Kóbine bular qai jaqta taralǵan?
– Qarapaiym torǵaidyń túri qaratorǵai tuqymdasyna jatady. Bul torǵai Shyǵys Aziia memleketteri, onyń ishinde Úndistan, Birma, Pákistan, Aýǵanstan memleketterinde keńinen taralǵan. HH ǵasyrdyń basynda Aýǵanstan arqyly Ámýdariia boiymen Mýrgab, odan bólek Zeravshan, Syrdariia sý qoimalaryna jetken. Bul qaratorǵaidyń taralýy áli de toqtaǵan joq. Qazirgi kezde olar Samarqandta, Tashkentte jáne Qazaqstannyń kei eldi mekenderinde ómir súredi. Kádimgi qaratorǵai otyryqshy qus, negizinde mádeni landshaftarda ómir súredi. Olar iesiz úilerde, maldy aýmaqtarda jáne sazdy jarlarda, jyqpyldy quzdarda jumyrtqalaidy. Shaǵyn eldi mekenderdiń shet jaǵynan jáne mal jaiylymdarynan, ózen-kólderden azyǵyn jinaidy. Tipti olar jaiylyp júrgen maldardyń ortasynda da júredi. Úi janýarlarynyń jemderin jeidi, keide júzim jáne shie baqtaryna qonaqtaityny da bar. Negizinde olar kóbine jazyq mekenderde jáne taýlardyń eteginde ómir súredi, sonda turaqtaidy. Kei kezde taýǵa da shyǵyp ketedi. Olar 3300 metr biiktikke deiin shyǵa alady. Ile Alataýynyń mańyndaǵy taýlarda kezdesedi.
Aýǵandyq torǵailar juptary bólektenip jumyrtqalaidy, biraq bir-birinen alysqa ketpeidi eken. Olar óz uiasyn qańyraǵan úilerde, sazdy jartastardyń tesigine, aǵashtardyń qýysyna jáne taýlardyń jartastarynda salady. 3-4 kúnniń ishinde ata-anasy qurǵaq shóp pen japyraqtardan uia salady, ústine ózderiniń qaýyrsyndaryn, bolmasa shashtaryn jaiady. Olar mamyr aiynyń ortasynan maýsym aiynyń basyna deiin 3-6 jumyrtqa salady. 14-15 kún boiy ákesi de, sheshesi de sol jumyrtqany basady. Odan soń ekeýi de balapandaryn tamaqtandyrady. Balapandary maýsym aiynyń ortasynan shilde aiynyń sońyna deiin qaýyrsyndary shyǵyp, qanattanyp úlgeredi. Eń uzaǵy qyrkúiektiń ortasyna deiin qanattanady. Olar bir jazda bir ret balapan basady. Óziniń tólin joǵaltyp alǵan sátte ǵana qaita balapan basady.
– Bul qustardyń tuqymy Qazaqstanda qashan jáne qai óńirde taralǵan?
– Bul qustar Tashkentke jaqyn jerlerde keńinen taralǵan. Alǵash bul torǵaidy bizdiń elde 1959 jyly baiqaǵan. Odan keiin 10 jyl ishinde tabiǵi jolmen Ońtústik Qazaqstannyń biraz bóligin mekendep aldy. Olardyń taralýy Tashkent arqyly Batys Tian-Shannyń boiymen soltústik-shyǵysqa jáne Syrdariia boiymen soltústik-batysqa jetti. Olardyń bizdiń elde turaqtaǵan ekinshi mekeni – Almaty qalasy jáne onyń aýmaǵy. Bul jerde olardy eshqandai anyq maqsatsyz «QazSSR ańshylyq sharýashylyǵy jáne Qoryqtar Bas basqarmasynyń» qalaýymen jersindirgen. 1962 jyly zoortalyq 200-ge tarta qaratorǵaidy qabyldaǵan. Sol jyldyń 24 naýryzynda olardy zoobaq aýmaǵynda taratqan. Alǵashqy jyldary qaratorǵailar qalanyń ishinde jumyrtqalamaǵan. Tek jazdyń sońy, kúzdiń basynda zoobaqtyń ishinde kishkentai balapandar kún ótken saiyn kóp paida bola bastaǵan. Tipti olar qalanyń shetine taralyp ketken. Aita keterligi, zoobaqtan qala shetine qaratorǵailar tabiǵi túrde jetken. Odan shyǵysqa qarai júrip, Tian-Shan taýlarynyń soltústik bóligine deiin jetken. Dál qazir qaratorǵai Ońtústik Qazaqstan aimaǵynda, Syrdariia eteginde, Betpaqdala aýmaǵynda, Jezqazǵanda, Aqadyr stantsiiasynda jáne Balqash kóliniń soltústiginde, sonymen qatar Aiagózde mekendeidi.
– Olar tabiǵatqa qanshalyqty dárejede jáne qalai zalalyn tigizedi? Nemese biz bilmeitin qandai paidasy bar?
– Jalpy tabiǵatta «paidaly» jáne «zalaldy» janýarlar, qustar, jándikter bolmaidy. Óitkeni, ekojúie degen bar. Ol degenimiz – óte kúrdeli jáne sonshalyq úilesimdi mehanizm. Bul jerde olardyń árbireýi óziniń tabiǵi ornyn alady jáne árbiriniń jeke atqaratyn qyzmeti bar. Tabiǵattyń ózinde janýarlardyń (qustar, jándikter) taralymyn rettep otyratyn tártibi, júiesi bar. Sondyqtan qaratorǵaidyń tabiǵatqa tigizer zalaly týraly ton piship aitýǵa bolmaidy. Qaratorǵailar jaiylymdar men shabyndyqtardy obyr shegirtkeler (sarancha) men ózge de ziiankes jándikterden qorǵaidy. Odan bólek bular maldyń (tórt túliktiń qai-qaisynyń da) ústine otyryp, solardyń ústindegi kenelerdi tazartady. Árine, olar da kishkene ziianyn tigizedi. Mysaly olar jazda da, kúzde de júzim alqaptaryn, shie baqtaryn jeidi, qurtady. Biraq ta Qazaqstandaǵy qaratorǵailardyń sanynyń azdyǵynan aitarlyqtai zalal tigize qoimaidy. Baqsha ónimderin bul qustardan «baqsha qaraqshylary» arqyly úrkitip qorǵaýǵa bolady.
– 2013 jyly ózbek BAQ-y el úkimetiniń aýǵan torǵailaryna qarsy soǵysy tabyssyz boldy dep málimdedi. Sol eldiń aýyl sharýashylyq ministrligi júrgizilgen sharalardyń paidasyzdyǵynan qaratorǵailardy atýdy toqtatty. Bizdiń elde olarmen kúres júrip jatyr ma? Jalpy bularǵa qatysty problema bar ma?
– Dál qazirgi kezde Qazaqstanda qarapaiym qaratorǵailarmen kúres júrgizilip jatqan joq. Óitkeni bizdiń oiymyzsha elde kúres júrgizetindei másele turǵan joq. Aýǵandyq qustardyń sany birqalypty ósý baiqalmaidy. Sol sebepti aýylsharýashylyǵyna jáne baqshalarǵa kesirin tigizip jatqan joq. Úlken shabýyldar baiqalmady.
Mine, osy suraqtarǵa jaýap alǵan soń ǵana kóńil jai tapqandai boldy. Jai taptyrǵan – álgi, ekojúie. Tabiǵattyń zańy! Bul qustar tek qana zalaldy emes eken. Álgi keiipker aitqandai maldyń ústine qonaqtaityny – onyń keneden tazartqany eken. Oi men qyrdy birdei kezse, alqaptardy shekirtkeden saqtaǵany eken… Biraq Qainar Oljai aǵamyz sekildi qala shetindegi turǵyndardyń baý-baqshasyna aýǵan torǵailarynyń zazaly kóp tiip júrgeni ras eken, jii estimin.
Ózin kórer me edi degen qustardy alystan izdemei-aq kezdestirdim. Tynymbai kókemiz aitqandai, «kózimizdi ýqalap, uiqymyzdy ashyp» jan-jaǵymyzǵa qaramaidy ekenbiz-aý. Shynymen qaptap júr eken. Shynymen alaqanat eken. Alaiaqtyǵyn qaidam. Keptermen birge júr. Ábden dostasyp alǵan sekildi. Bul torǵaidy kórgende kádimgi qaratorǵai eske tústi. Mynaý aýǵandyq qustar kelgeli qaratorǵai azaiyp ketti dep edi…
Asylan TILEGEN
«Aq jelken» jýrnaly
.jpg)