اۋعان تورعاي اقيقاتى

قۇرمەتتٸ وقىرمان, بٷگٸن بٸز مەيلٸنشە قىزىق تاقىرىپتا ەڭگٸمە قوزعاپ كٶرسەك دەيمٸز. سٸزگە قىزىق پا, جوق ەلدە «مۇنداي قىزىعىڭا بولايىن» دەيسٸز بە, ونى ەڭگٸمە سوڭىندا ايتارسىز. ال قازٸر ۋاقىتىڭىزدى الماي ەڭگٸمەگە كٶشسەك…

كٸتاپتان باستالعان «جورىق»

تالانتتى جازۋشى (بٸز بۇل جەردە «كلاسسيك» دەپ اتاۋىمىز كەرەك ەدٸ, جالپى وقىرمانمەن ساناسساق وسى باعادان اسا قويمايمىز) تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆپەن قۇستار تۋرالى ەڭگٸمەلەسٸپ كٶرگٸڭٸز كەلە مە?! ەرينە, تالانتتى جازۋشىنىڭ بۇعان دەيٸن ەش جەرگە سۇحبات بەرمەگەنٸن ەسكەرسەك, ەگەرەكٸم ونىمەن ەڭگٸمەلەسۋ «باقىتىنا» يە بولساڭىز, ەدەبيەت تۋرالى پٸكٸرٸنە قانباي تۇرىپ,  ايدالاداعى قۇستاردا شارۋاڭىز بولماۋى مٷمكٸن. ەدەبيەت تۋرالى پٸكٸرٸ بٸزگە بەيماعلۇم, بٸراق تالانتتى جازۋشى قۇستار تۋرالى بىلاي دەگەن بولار ەدٸ:

«وسى جۇرت: «بٸز وتىرعان مەكەندە قانداي قۇستار ٶمٸر سٷرەدٸ?» – دەپ بٸر سەتكە ويلانا ما ەكەن ٶزٸ? ەي, ويلانبايدى-اۋ? ەي, ٶڭشەڭ ويسىزدار-اۋ, ٶڭشەڭ تۇلا بويىن ۇيقى باسقان جايباسارلار-اۋ, سەندەر نەگە قۇستار تۋرالى ويلامايسىڭدار? نەمەنە, قۇستار ماقۇلىق ەمەس پە? ولار دا تٸرٸ حايۋان-اۋ, كٷندەردٸڭ كٷنٸ بولعاندا, مٸنەيٸ سەبەپپەن ولار دا الاقانىمىزداعى دەنٸمٸزدٸ شاشىپ, ناننىڭ قيقىمى ٷشٸن الاقانىمىزدى, ەلدە سٷتتٸڭ قايماعى مەن ايراننىڭ جۇعىنى جاعىلىپ قالعان بەتٸمٸزدٸ شۇقىپ كەتەر-اۋ دەپ ويلامايسىڭدار ما? تۇلا بويىن ۇيقى باسقان, ەي, ٶڭشەڭ مەڭباستار-اۋ, بٸر سەت كٶزدەرٸڭدٸ ۋقالاپ, ۇيقىلارىڭدى اشىپ, جان-جاقتارىڭا قاراساڭدارشى بٸر. پىرىلداپ, شيقىلداپ, شىرىلداپ ۇشىپ جٷرگەن قانداي قۇستار ەكەن دەپ…»

كٶكەمٸز وسىلاي دەدٸ. ەرينە, كەزدەسكەمٸز جوق. كٸتابىندا وسىلاي دەپتٸ. سونان سوڭ «ۇيقى باسقان تۇلا بويىمىزدى» دالاعا سٷيرەپ شىقتىق. ايتتى-ايتپادى, جازۋشىنىڭ كٶپتەن كٶپ شىعارمالارى يۋمورلىق («ەجۋالىق» دەيمٸز بە) جانردان تۇرسا دا, قۇستار تۋرالى بٸز شىنىمەن ويلاي باستادىق. ەلگٸ دالاعا سٷيرەتٸلٸپ شىققانىمىز دا سودان. كٸتاپتىڭ اتى – «اۋعاندىق قۇستار». اتتاس شىعارمانى وقىپ شىققاندا مۇنىڭ ويدان شىعارىلعان قۇستار ەمەس ەكەنٸن تٷيسٸندٸك. قىزىقتىق. ٸزدەنگٸمٸز كەلدٸ. نەگە اۋعاندىق قۇستار?! شىعارمادا نەگە ولار بايدىڭ بالاسىنىڭ بەتٸن تىرناپ كەتتٸ? نەگە ولار بايدىڭ ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزىنىڭ ٷستٸنە ساڭعىپ كەتتٸ? نەگە ولار بالكوندا اقشا ساناپ وتىرعان باي ەرلٸ-زايىپتىنىڭ 200 ەۋروسىن قاعىپ ەكەتتٸ? اقىر اياعى, ولاردىڭ بايلاردا عانا نە جۇمىسى بار?  كٶركەم شىعارمادان تۋعان كٶپٸرتكٸ سۇراقتار ەمەس ەكەنٸن باعامداپ العاندايمىز…

سونان سوڭ «اپاما دا بارىپ قايتايىن, تايىمدى دا ٷيرەتٸپ قايتايىن» دەگەندەي, ەۋەلٸ ۇلتتىق كٸتاپحاناعا تارتتىق. قولىمىزعا تٷسكەنٸ – جۋرناليست قاينار ولجايدىڭ «جەر مەن اسپان, اراسىنداعى داستان» كٸتابى. ونىڭ ٸشٸنەن تاپقانىمىز – «سۇر تورعاي, نەتكەن سۇم تورعاي» ماقالاسى. قاينار اعام دا بۇل قۇس تۋرالى بٸز سەكٸلدٸ كٸتاپتان وقىپتى. ناقتىراق, گازەتتەن. 2011 جىلدىڭ 16 تامىزى كٷنٸ «ەگەمەن قازاقستانعا» شىققان جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ «كٷلەسٸڭ, كەيدە كٷرسٸنەسٸڭ» دەگەن ماقالالار توپتاماسىنان بٸلگەن ەكەن. ونىڭ ٸشٸندە «الاقانات. الاياق. الاپات» دەگەن بٶلٸمٸ. راس, «اۋعاندىق قۇستار» كٸتابىندا «الاقانات» سٶزٸن جيٸ قايتالايدى. «ٶزدەرٸ قونىپ وتىرعان كەزدە قوڭىرقايلاۋ كٶرٸنەدٸ ەكەن دە, ۇشىپ, قاناتتارى جايىلعان سەتتە الاقاناتتانىپ كەتەدٸ ەكەن», – دەيدٸ شىعارمادا. قاينار ولجايدىڭ ماقالاسىندا بۇل الاقانات الاياق قۇستىڭ ٶز ٷيٸنٸڭ ماڭىندا كٶپتٸگٸ, باۋ-باقشاسىن تٷك قويماي قىرىپ-جويعانى, ودان قۇتىلار امال-ايلاسىنىڭ نەشە اتاسىن جاساعانى جايلى كٷيٸنە جازادى. ال مارحابات بايعۇتتىڭ كٸشكەنە عانا ماقالاسىنان ٸلٸپ العانىمىز مىناۋ:

«مٸنەكيٸڭٸز, شٸلدەنٸڭ سوڭىندا قۇس با­زارى قىزىپ جاتاتۇعىن قۇلبايشو­قى­نىڭ باۋ­رايىن ارالاپ جٷرمٸز. كيەلٸ سانالار كٶكقۇس, قۇرقىلتاي, قارلىعاش, نەۋرٸ­زەك, كەپتەر اتاۋ­لىدان تٷك تە جوق. بەرٸنٸڭ ۇيا­لارىن دا, ٷي­لەرٸن دە, قۋىستارىن دا الا­قانات, قوڭىر­قوش­قىل قۇس جايلاپ العان. الاقانات, الاياق, ايار قۇس. الاپات قۇبىلىس. بۇرىن بۇل ٶڭٸردە, قالا بەردٸ قازاق جەرٸندە جوق ەدٸ. الپىسىنشى جىلداردىڭ ايا­عىن­دا پايدا بولدى. قىرىق شاقتى جىل­دىڭ ٸشٸندە قىر­عىن كٶبەيٸپ كەتتٸ. قالا­لار­دا دا, اۋىلداردا دا, باۋلارىڭىز بەن تاۋلارىڭىزدا دا تەك سول قۇس سايران سا­لادى. قاراتورعايدى, قارلى­عاش­تى, كٶ­گەر­شٸندٸ, نەۋ­رٸزەكتٸ تٷپ-تۇقييانى­مەن قۇرتىپ بٸتٸردٸ. قايدا قاراساڭىز دا سول الاقانات. سول الاياق. قو­ڭىرقوشقىل, قاس­كٷ­نەم قۇس, بەتپاق بەلەكەت.

توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان تىنىمباي نۇرماعامبەتۇلى مەن جٷسٸپبەك قورعاسبەك سىندى سۋرەتكەرلەرٸمٸز وسى قاس­كٶي قۇس تۋرالى كەرەمەت ەرٸ قورقى­نىش­تى كٶركەم ەڭگٸمەلەر جازعان­-تۇ­عىن. عالىم­دار مەن ماماندار ارنايى زەرت­تەپ-زەردەلەپ جٷر مە, جوق پا, بٸزگە بەلگٸسٸز. بٸراق, بار دٷنيەنٸ جىمىسقى, جىرتقىش جاراتىلىس باسىپ با­رادى. جان-جاقتى, جوعارىلى-تٶمەن­دٸ جاي­لاپ العان. جٷسٸپبەك پەن تىنىم­باي جازعا­لى بەرگٸ كەزەڭدە بۇرىنعىدان دا بەتەر جەتٸلٸپ, ٶڭدەنە, ٶزگەرە تٷسكەن…»

اۋعاندىق قۇستار ما, اۋىپ جٷرگەن قۇستار ما?

بۇل ەكٸ ماقالانى وقىپ بٸتسەك دە ٸزدەنٸسٸمٸز مۇنىمەن بٸتپەدٸ. قاينار ولجايدىڭ ماقالاسىنان «ماينانىڭ ٷندٸستاننان اۋا رايى سەل دە بولسا سالقىن وڭتٷستٸك قازاقستانعا دەيٸن جەتۋٸ جەر بەتٸنٸڭ جىلىنۋ ٷدەرٸسٸمەن بايلانىستا بولۋى مٷمكٸن…»

«بۇرىن اڭشىلار ماينانى اتپايتىن, ٶيتكەنٸ, ٶلەكسە جەپ, قوقىستان تاماق تابا­تىندىقتان, ەتٸ ادال قۇس ەمەس. ەندٸ جاعداي ٶزگەردٸ. ماينانى قىرۋ ٷشٸن ٶزبەكستان ٷكٸمەتٸ رەسەيدەن جارتى ميلليون پاترون ساتىپ الدى…»

«افگانكا» ىرعىن قىرعىنعا ۇشىرادى. بٸرەر جىلدان كەيٸن ٶزبەكتٸڭ شيە, جٷزٸمٸ قايتا جايقالدى. جوق جەردەن پەلەگە ۇشىراعان سۇرتورعايدىڭ تۇقىمى بولسا, ەندٸ ٶزبەكستاننان ٶتٸپ, قىرعىزستان مەن قازاقستاندى جايلاۋعا كٶشتٸ…» دەگەن مەلٸمەتتەرٸ ارى قارايعى «جورىعىمىزعا» شىراق بولدى.

سونان سوڭ ەنتسيكلوپەدييا بٶلٸمٸن اقتاردىق. ول جاقتان تاپقان دەرەگٸمٸز مىناۋ:

«سارىجاعال قاراتورعاي – قاراتورعايلار تۇقىمداسىنا جاتاتىن باسقا تۋىس ٶكٸلٸ. بۇل تۋىستىڭ لاتىنشا اتى Acridotheres, ياعني «شەگٸرتكە جەگٸش» دەپ اتالعانمەن, ول باسقا جاعىنان اتاعى شىعىپ وتىر – داۋىس پەن ەن ٷنٸنە بارىپ تۇرعان ەلٸكتەگٸش جەنە كەنەتتەن قونىس اۋدارعىش تٷردٸڭ ناقتىلى مىسالى. وسىدان 100 جىل بۇرىن ول «اۋعان قاراتورعايى» دەپ اتالعان. بۇرىن بۇل قۇس ورتا ازييادا كەزدەسپەيتٸن, العاش رەت ونى تەرمەز قالاسىنان كەزدەستٸردٸ. كەلەسٸ 50 جىلدا ول بٷكٸل ٶزبەكستاندى قونىستاندى. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك شەكاراسىندا 1959 جىلى پايدا بولدى, سٶيتٸپ سوڭعى 40 جىلدا تيان-شان تاۋ بٶكتەرٸ مەن شٶلدٸ ايماق – جەزقازعاننان اياگٶز, الاكٶلگە دەيٸنگٸ جەرلەردٸ قونىستاندى. بۇل قۇستىڭ پايدا بولۋى جەنە سانىنىڭ تەز ٶسۋٸنەن, كەي جەرلەردە كەدٸمگٸ قاراتورعاي جوعالىپ كەتتٸ. ول تٸرشٸلٸككە بەيٸمدٸ, ەرٸ ٸرٸ بۇل قۇسپەن بەسەكەنٸ كٶتەرە المادى. بۇل قۇستىڭ دىبىسقا ەلٸكتەگٸشتٸك دارىنى بارى بۇرىننان مەلٸم. ٶزبەكستاندا ولاردى شايحانالاردا كەلۋشٸلەردٸڭ سانىن كٶبەيتۋ ٷشٸن ۇستاعان. قۇستار تەز 1-2 سٶيلەمدٸ جاتتاپ الىپ, ادامداردى شاقىراتىن بولعان. بٸزدە تٸرشٸلٸك ەتەتٸن سارىجاعال قاراتورعاي وڭاي مۋزىكالىق شىعارمالاردى, كٶبٸنە ەيگٸلٸ ەندەردٸڭ ەۋەنٸن كەرەمەت دەلدٸكپەن ورىندايدى».

تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ شىعارماسىندا بۇل قۇستاردان حابارى بار كەيٸپكەر (ۇشقىش – ا.ت) بىلاي دەگەن ەدٸ: «ەۋەلدە بٸر جۋرناليستٸڭ اۋعانستاننان تەمٸر تورعا سالىپ ەكەلگەن ون تٶرت قۇسى كٶبەيە-كٶبەيە قالا اسپانىنداعى شٶجە-تورعايلاردى, بوزتورعايلاردى تٷگەل قىرىپ جەپتٸ. كٶگەرشٸن مەن قارلىعاش اتاۋلىعا جاۋداي تيٸپ, بەزدٸرٸپتٸ. قۇستاردى ايتاسىڭ, اۋعاندىق تورعايلار دالادا قۇرتتاپ قالعان قوي-ەشكٸ, ٶلۋ حالٸندە جاتقان جىلقى, سيىرلارىڭىزعا دا ٸرٸلٸك كٶرسەتٸپ, تالاپ جەپ كەتەتٸن سەكٸلدٸ».

ەرينە, كٶركەم شىعارما بولسا دا بۇل قۇستاردىڭ مٸنەزٸن ەبدەن تانىپ العاندايسىز. سوسىن «بۇل شىنىمەن ەلگٸ جۋرناليستٸڭ ەكەلگەن ون تٶرت قۇسى (جەتەۋٸ ەركەك, جەتەۋٸ ۇرعاشى) بولدى ما ەكەن? راس بولسا, ولاردى نە ماقساتپەن ەكەلدٸ» دەگەن ساۋال تاعى بار. بٸر كەزدەرٸ ەلگٸندەي قۇرمەتكە يە بولعان, شەيحانالاردىڭ قىزمەتشٸسٸ بوپ, كەلۋشٸلەردٸڭ نازارىن اۋدارعان بۇل قۇستاردىڭ باسىنا نە كٷن تۋدى? ٷندٸستاننان كەلدٸ مە, اۋعانستاننان كەلدٸ مە ٶزدەرٸ? جٷسٸپبەك قورعاسبەكتٸڭ دە وسى تۋرالى «ٶلمەيتٸن قۇس» ەڭگٸمەسٸن اداقتاپ شىققانبىز. جازۋشى بۇل قۇستاردى «ٷندٸس قۇسى» دەيدٸ. شىعارمانىڭ كٶركەمدٸك استارى بٶلەك ەڭگٸمە, بٸزگە قۇس تۋرالى مەلٸمەت كەرەك: «سارالا قۇستار سودان قايتىپ كەلگەن جوق. ٷرمەت شالدىڭ ايتقان ەڭگٸمەسٸنە دە ەشكٸم سەنگەن جوق. ساردار دا اتاسىنىڭ سٶزٸن راسقا شىعاراتىنداي ەشتەڭە ايتقان جوق. تەك اۋىلدا بۇرىن كٶرمەگەن قىزىل قانات ٷندٸ قۇستارىنىڭ قاپتاپ كەتكەنٸ راس بولاتىن. نە كەزٸكسە سونى تالعاماي جايپاپ جۇتا بەرەتٸن بۇل ٷندٸ قۇستارىن وتىرسا دا, تۇرسا دا جۇرت كٶپ ەڭگٸمەلەپ جٷردٸ…»

ٶزبەكستان بۇل قۇستارمەن مەملەكەت بوپ كٷرەسٸپتٸ. قازاقستاندا قاينار ولجايدا عانا ەمەس, جارتى سوتىق جەرٸ بار اعايىننىڭ دا ٷيٸنٸڭ الدىندا باقشاسى بار. ولارعا دا شاپپاي قويمايتىن قۇستارمەن بٸزدٸڭ ەل «سوعىسىپ» كٶردٸ مە ەكەن?

«تٷيەنٸڭ تانىعانى جاپىراق» دەگەندەي, ەۋ باستا قۇستار تۋرالى ويلانعاندا ەسەنعالي كٶكەمٸزدٸڭ (راۋشانوۆ) «قۇستار – بٸزدٸڭ دوسىمىز» كٸتابى ەسكە تٷسكەن. بٸراق وي مەن قىردى بٸردەي شارلاپ جٷرگەن بۇل الاقاناتتار كٶكەمٸزدٸڭ كٸتابىنىڭ ٸشٸندە جوق بوپ شىقتى. و جاققا اۋماپتى. سٸرە, كٶكەمنٸڭ مٸنەزٸ ول الاقاناتتاردى جۋىقتاتا قويماعان. «بٸر بٸلسە امانحان بٸلەدٸ» دەپ كٶكەمنٸڭ ٶزٸ ايتقانداي, بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بٸر بٸلسە ورنيتولوگتاردىڭ (قۇس مامانى) ٶزٸ بٸلەدٸ ەندٸ. سٶيتٸپ الماتىداعى زوولوگييا ينستيتۋتىمەن بايلانىسقا شىقتىق.

 قاتٸگەز قۇستار ما, قادٸرلٸ قۇستار ما?

بارلىق مەن-جايعا وسى جاقتان قانارمىز دەگەن ٷمٸتٸمٸز الدامادى. قر بجعم جانىنداعى «زوولوگييا ينستيتۋتىنىڭ» ورنيتولوگييا جەنە گەرپەتولوگييا بٶلٸمٸنە قاراستى كٸشٸ عىلىمي قىزمەتكەر زاريپوۆا سىرىمگٷل حايرۋللاقىزى مەن اعا عىلىمي قىزمەتكەر گاۆريلوۆ اندرەي ەدۋاردۇلى بٸزدٸڭ سۇراقتارىمىزعا ەكٸ كٷن ٸزدەنٸپ بارىپ جاۋاپ قاتتى.

– اۋعان تورعايى جايىندا تولىق اقپارات بەرسەڭٸزدەر. كٶبٸنە بۇلار قاي جاقتا تارالعان?

– قاراپايىم تورعايدىڭ تٷرٸ قاراتورعاي تۇقىمداسىنا جاتادى. بۇل تورعاي شىعىس ازييا مەملەكەتتەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە ٷندٸستان, بيرما, پەكٸستان, اۋعانستان مەملەكەتتەرٸندە كەڭٸنەن تارالعان. حح عاسىردىڭ باسىندا اۋعانستان ارقىلى ەمۋدارييا بويىمەن مۋرگاب, ودان بٶلەك زەراۆشان, سىردارييا سۋ قويمالارىنا جەتكەن. بۇل قاراتورعايدىڭ تارالۋى ەلٸ دە توقتاعان جوق. قازٸرگٸ كەزدە ولار سامارقاندتا, تاشكەنتتە جەنە قازاقستاننىڭ كەي ەلدٸ مەكەندەرٸندە ٶمٸر سٷرەدٸ. كەدٸمگٸ قاراتورعاي وتىرىقشى قۇس, نەگٸزٸندە مەدەني لاندشافتاردا ٶمٸر سٷرەدٸ. ولار يەسٸز ٷيلەردە, مالدى اۋماقتاردا جەنە سازدى جارلاردا, جىقپىلدى قۇزداردا جۇمىرتقالايدى. شاعىن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ شەت جاعىنان جەنە مال جايىلىمدارىنان, ٶزەن-كٶلدەردەن ازىعىن جينايدى. تٸپتٸ ولار جايىلىپ جٷرگەن مالداردىڭ ورتاسىندا دا جٷرەدٸ. ٷي جانۋارلارىنىڭ جەمدەرٸن جەيدٸ, كەيدە جٷزٸم جەنە شيە باقتارىنا قوناقتايتىنى دا بار. نەگٸزٸندە ولار كٶبٸنە جازىق مەكەندەردە جەنە تاۋلاردىڭ ەتەگٸندە ٶمٸر سٷرەدٸ, سوندا تۇراقتايدى. كەي كەزدە تاۋعا دا شىعىپ كەتەدٸ. ولار 3300 مەتر بيٸكتٸككە دەيٸن شىعا الادى. ٸلە الاتاۋىنىڭ ماڭىنداعى تاۋلاردا كەزدەسەدٸ.

اۋعاندىق تورعايلار جۇپتارى بٶلەكتەنٸپ جۇمىرتقالايدى, بٸراق بٸر-بٸرٸنەن الىسقا كەتپەيدٸ ەكەن. ولار ٶز ۇياسىن قاڭىراعان ٷيلەردە, سازدى جارتاستاردىڭ تەسٸگٸنە, اعاشتاردىڭ قۋىسىنا جەنە تاۋلاردىڭ جارتاستارىندا سالادى. 3-4 كٷننٸڭ ٸشٸندە اتا-اناسى قۇرعاق شٶپ پەن جاپىراقتاردان ۇيا سالادى, ٷستٸنە ٶزدەرٸنٸڭ قاۋىرسىندارىن, بولماسا شاشتارىن جايادى. ولار مامىر ايىنىڭ ورتاسىنان ماۋسىم ايىنىڭ باسىنا دەيٸن 3-6 جۇمىرتقا سالادى. 14-15 كٷن بويى ەكەسٸ دە, شەشەسٸ دە سول جۇمىرتقانى باسادى. ودان سوڭ ەكەۋٸ دە بالاپاندارىن تاماقتاندىرادى. بالاپاندارى ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىنان شٸلدە ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن قاۋىرسىندارى شىعىپ, قاناتتانىپ ٷلگەرەدٸ. ەڭ ۇزاعى قىركٷيەكتٸڭ ورتاسىنا دەيٸن قاناتتانادى. ولار بٸر جازدا بٸر رەت بالاپان باسادى. ٶزٸنٸڭ تٶلٸن جوعالتىپ العان سەتتە عانا قايتا بالاپان باسادى.

– بۇل قۇستاردىڭ تۇقىمى قازاقستاندا قاشان جەنە قاي ٶڭٸردە تارالعان?

– بۇل قۇستار تاشكەنتكە جاقىن جەرلەردە كەڭٸنەن تارالعان. العاش بۇل تورعايدى بٸزدٸڭ ەلدە 1959 جىلى بايقاعان. ودان كەيٸن 10 جىل ٸشٸندە تابيعي جولمەن وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ بٸراز بٶلٸگٸن مەكەندەپ الدى. ولاردىڭ تارالۋى تاشكەنت ارقىلى باتىس تيان-شاننىڭ بويىمەن سولتٷستٸك-شىعىسقا جەنە سىردارييا بويىمەن سولتٷستٸك-باتىسقا جەتتٸ. ولاردىڭ بٸزدٸڭ ەلدە تۇراقتاعان ەكٸنشٸ مەكەنٸ – الماتى قالاسى جەنە ونىڭ اۋماعى. بۇل جەردە ولاردى ەشقانداي انىق ماقساتسىز «قازسسر اڭشىلىق شارۋاشىلىعى جەنە قورىقتار باس باسقارماسىنىڭ» قالاۋىمەن جەرسٸندٸرگەن. 1962 جىلى زوورتالىق 200-گە تارتا قاراتورعايدى قابىلداعان. سول جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا ولاردى زووباق اۋماعىندا تاراتقان. العاشقى جىلدارى قاراتورعايلار قالانىڭ ٸشٸندە جۇمىرتقالاماعان. تەك جازدىڭ سوڭى, كٷزدٸڭ باسىندا زووباقتىڭ ٸشٸندە كٸشكەنتاي بالاپاندار كٷن ٶتكەن سايىن كٶپ پايدا بولا باستاعان. تٸپتٸ ولار قالانىڭ شەتٸنە تارالىپ كەتكەن. ايتا كەتەرلٸگٸ, زووباقتان قالا شەتٸنە قاراتورعايلار تابيعي تٷردە جەتكەن. ودان شىعىسقا قاراي جٷرٸپ, تيان-شان تاۋلارىنىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸنە دەيٸن جەتكەن. دەل قازٸر قاراتورعاي وڭتٷستٸك قازاقستان ايماعىندا, سىردارييا ەتەگٸندە, بەتپاقدالا اۋماعىندا, جەزقازعاندا, اقادىر ستانتسيياسىندا جەنە بالقاش كٶلٸنٸڭ سولتٷستٸگٸندە, سونىمەن قاتار اياگٶزدە مەكەندەيدٸ.

– ولار تابيعاتقا قانشالىقتى دەرەجەدە جەنە قالاي زالالىن تيگٸزەدٸ? نەمەسە بٸز بٸلمەيتٸن قانداي پايداسى بار?

– جالپى تابيعاتتا «پايدالى» جەنە «زالالدى» جانۋارلار, قۇستار, جەندٸكتەر بولمايدى. ٶيتكەنٸ, ەكوجٷيە دەگەن بار. ول دەگەنٸمٸز – ٶتە كٷردەلٸ جەنە سونشالىق ٷيلەسٸمدٸ مەحانيزم. بۇل جەردە ولاردىڭ ەربٸرەۋٸ ٶزٸنٸڭ تابيعي ورنىن الادى جەنە ەربٸرٸنٸڭ جەكە اتقاراتىن قىزمەتٸ بار. تابيعاتتىڭ ٶزٸندە جانۋارلاردىڭ (قۇستار, جەندٸكتەر) تارالىمىن رەتتەپ وتىراتىن تەرتٸبٸ, جٷيەسٸ بار. سوندىقتان قاراتورعايدىڭ تابيعاتقا تيگٸزەر زالالى تۋرالى تون پٸشٸپ ايتۋعا بولمايدى. قاراتورعايلار جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى وبىر شەگٸرتكەلەر (سارانچا) مەن ٶزگە دە زييانكەس جەندٸكتەردەن قورعايدى. ودان بٶلەك بۇلار مالدىڭ (تٶرت تٷلٸكتٸڭ قاي-قايسىنىڭ دا) ٷستٸنە وتىرىپ, سولاردىڭ ٷستٸندەگٸ كەنەلەردٸ تازارتادى. ەرينە, ولار دا كٸشكەنە زييانىن تيگٸزەدٸ. مىسالى ولار جازدا دا, كٷزدە دە جٷزٸم القاپتارىن, شيە باقتارىن جەيدٸ, قۇرتادى. بٸراق تا قازاقستانداعى قاراتورعايلاردىڭ سانىنىڭ ازدىعىنان ايتارلىقتاي زالال تيگٸزە قويمايدى. باقشا ٶنٸمدەرٸن بۇل قۇستاردان «باقشا قاراقشىلارى» ارقىلى ٷركٸتٸپ قورعاۋعا بولادى.

– 2013 جىلى ٶزبەك باق-ى ەل ٷكٸمەتٸنٸڭ اۋعان تورعايلارىنا قارسى سوعىسى تابىسسىز بولدى دەپ مەلٸمدەدٸ. سول ەلدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلٸگٸ جٷرگٸزٸلگەن شارالاردىڭ پايداسىزدىعىنان قاراتورعايلاردى اتۋدى توقتاتتى. بٸزدٸڭ ەلدە ولارمەن كٷرەس جٷرٸپ جاتىر ما? جالپى بۇلارعا قاتىستى پروبلەما بار ما?

– دەل قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاندا قاراپايىم قاراتورعايلارمەن كٷرەس جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جوق. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ويىمىزشا ەلدە كٷرەس جٷرگٸزەتٸندەي مەسەلە تۇرعان جوق. اۋعاندىق قۇستاردىڭ سانى بٸرقالىپتى ٶسۋ بايقالمايدى. سول سەبەپتٸ اۋىلشارۋاشىلىعىنا جەنە باقشالارعا كەسٸرٸن تيگٸزٸپ جاتقان جوق. ٷلكەن شابۋىلدار بايقالمادى.

مٸنە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ العان سوڭ عانا كٶڭٸل جاي تاپقانداي بولدى. جاي تاپتىرعان – ەلگٸ, ەكوجٷيە. تابيعاتتىڭ زاڭى! بۇل قۇستار تەك قانا زالالدى ەمەس ەكەن. ەلگٸ كەيٸپكەر ايتقانداي مالدىڭ ٷستٸنە قوناقتايتىنى – ونىڭ كەنەدەن تازارتقانى ەكەن. وي مەن قىردى بٸردەي كەزسە, القاپتاردى شەكٸرتكەدەن ساقتاعانى ەكەن… بٸراق قاينار ولجاي اعامىز سەكٸلدٸ قالا شەتٸندەگٸ تۇرعىنداردىڭ باۋ-باقشاسىنا اۋعان تورعايلارىنىڭ زازالى كٶپ تيٸپ جٷرگەنٸ راس ەكەن, جيٸ ەستيمٸن.

ٶزٸن كٶرەر مە ەدٸ دەگەن قۇستاردى الىستان ٸزدەمەي-اق كەزدەستٸردٸم. تىنىمباي كٶكەمٸز ايتقانداي, «كٶزٸمٸزدٸ ۋقالاپ, ۇيقىمىزدى اشىپ» جان-جاعىمىزعا قارامايدى ەكەنبٸز-اۋ. شىنىمەن قاپتاپ جٷر ەكەن. شىنىمەن الاقانات ەكەن. الاياقتىعىن قايدام. كەپتەرمەن بٸرگە جٷر. ەبدەن دوستاسىپ العان سەكٸلدٸ. بۇل تورعايدى كٶرگەندە كەدٸمگٸ قاراتورعاي ەسكە تٷستٸ. مىناۋ اۋعاندىق قۇستار كەلگەلٸ قاراتورعاي ازايىپ كەتتٸ دەپ ەدٸ…

اسىلان تٸلەگەن

«اق جەلكەن» جۋرنالى