Minez jumbaqtyǵy

«Qan men ter» romany Áb­dijámil Nurpeiisov esi­mimen qosaqtala jańǵyratyn úr­dis rýhani keńistigimizge be­rik­ or­­nyqqanyna jarty ǵa­syr­dan asyp, alpys jylǵa taqap úl­­gergeniniń bizder tiri kýá­ge­ri­miz. Ótken ǵasyrdyń al­py­­­­syn­shy jyldarynyń aiaq she­nine qarai jaryq kórgen bi­rinshi kitabyn oqyǵannan bylai jalǵasyn taǵatsyzdyqpen kút­ken ýaqyt kúni búginge deiin esi­mizde. Kórkemdik qubylysty taný túisigi jóninen ortalyq qana emes, aýyldar da shet qal­maǵanyn aiǵaqtaityn jait­tar ol zamanda jetkilikti edi. Tek óziń ǵana tushynyp qoi­mai, shyǵarmadan alǵan áserińdi ai­nala tóńiregińmen alyp-ushyp bóliskiń keletin qulyq basym­dyǵyn qazir oilap tursań, to­­byr­lyq mádeniettiń keń etek al­maǵan tusynda ómir súrý bú­gingiden  áldeqaida mán­dileý kó­rinetinin nesine jasyramyz. Jan merekesin sharq uryp izdep, aqyry aq qaiyńnan jubanysh tabatyn Shýkshin keiipkeri sekildi  bitimi ózgeshe dúniege ań­saryń aýǵanda orys, oimaýyttan góri janyńa jaqyn tutatyn qoltýma dúnielerdi kózdeitiniń qyzyq. Sondaida yńǵai «Sońǵy pa­ryzǵa» taban­ tireitinińdi óz­ge turmaq óziń túsinbeisiń. «Juldyz» jýrnalynda jaryq kór­gen alǵashqy nusqasy bas­pasóz betinde abyń-kúbiń áńgime bop, aryny sap basyla qalǵanyn da bilemiz. Óitkeni áli tolyq jazy­lyp bitpegen degen sybys aqyry shyndyqqa ainalyp, kóp jyldardy araǵa salyp ba­ryp ja­ryq kórgen kitapta av­tordyń ma­shyǵy qazaqtyń qa­lamgerler qaýymynyń birine uq­samasa da, beine turpattary alǵash «Qan men terdiń» jańa zamanǵa kó­shirilgen analogy tárizdi kóringen. Solai uiǵarý jalpy ádiletsiz kesim shyǵarýǵa uryn­dyrmai qoimaitynyna ara-tura kóz jetkizip qalatynyń bar. «Sońǵy paryzdyń» obrazdar júiesiniń jańalyǵy - Jádigerdiń anasy.

Almatyǵa baryp qaitqan saiyn kelini Bákizat quby­ly­syn sheshe júregi sezetinin qatal da názik sýretteidi. Ult­tyq bol­mys­tyń kesektigine áiel beinesi ar­qyly barlaý jasaýdyń kiltin tabýda - Nurpeiisov teńdessiz sheber.

Tórt tomdyǵyna jazǵan ózi­niń alǵysózinde Elamannyń Tóleýdiń eki áieliniń birine úi­lený sheshimine Máskeý syn­shysy qatty tańyrqap, súi­sin­genin aitýy tegin emes. Jal­py bul tanym-talǵam sezgir­liginiń qapysyzdyǵymen qatar, kórkemdik qundylyqty aiyrý ádiletiniń ústemdigin ań­datatyn jaǵdai. Adamzat rý­hynyń tórinen bir jarym ǵa­syr­dan astam ýaqyttan beri oryn alyp kele jatqan «Soǵys jáne beibitshilik» epopeia­sy­­na osy jerde júginbei-aq, Nur­peiisovtiń «Qan men terin­degi» beinelerdi esińe alyp, bolmys bitimderin ózińshe saraptai bas­tasań – negizgi jelige arqaý bo­lyp tartylǵandardy bylai qoi­­ǵanda, janama ileskenderdiń óz­­deri dara-dara. «Qan men ter» keiip­kerleri  sýyq basyp, dúnie muzǵa ainalǵannan keiin jappai qyrylyp qalǵan dinozavr­lardy eske salady. Beinelerge ený estetikasynyń názik te kir­piiaz ólsheminiń aýylyna bar­mai-aq, shyǵarmanyń oryndalý úderisiniń ústindegi tabiǵi qa­ly­bynyń buzylmai oqýshyǵa tutas jetýiniń ózi Qasym Aman­jolovsha ait­qanda, «seriniń sertke taq­qan semserine» tán sipat edi. Ádebiet degen jaryqtyq anaý jyldarǵy Ýkrainanyń Mai­dan qozǵalysyna uqsaidy,  árkim oiyna kelgen pikirin qai­myqpai bildirip, úkimin jas­qan­bai shyǵarýǵa quddy quqy bar­dai. Aqbalany «Tynyq Don­daǵy» Aksinianyń kóshirmesi degen túsiniktiń itjandylyǵyna kei­de abyrjyp, ashýlanasyń. Aq­balanyń jan áleminiń tar­tymdylyǵy ulttyq boiaýyn­da jat­qanyn kórneý eskermeý de Abai anyqtamasyndaǵy eki kúidirmektiń ailasyna uqsaity­ny bar.

Bolashaq kádesine amanat­taý­ǵa ja­raityn Nurpeiisovtiń  «Qan men teri» men «Sońǵy pary­zy­nyń» oryndalýyndaǵy tartyl­ǵan órmektiń tuǵyry bir de, ór­ne­gi eki túrli. Jazýshylyq taǵ­­dy­rynda táýekelge bas tige­tin júrektiligine qosa úl­ken po­lotnony aiaǵyna jetkizý­diń jaýap­kershiligin dál Nurpeii­sov­tei sezinip atqarǵan jazýshy kemde-kem. Sózdiń ádile­tine júgingen ýaqytta «Soń­ǵy paryz­daǵy» tartylǵan jeli­niń artyq-aýys tustary ju­dyryqtai jumy­lýly sýret­ker­lik shymyrlyq­tan baiqalmai qalýy bek múm­kin. Qazaq proza­syna baiandaý ádi­siniń ózge­sheleý aǵysyn alyp kelgen «Sońǵy paryzdyń» bi­ti­mi keide dúnieden kóship ket­­­ken dosyńnyń beinesine uq­­sai­tyndai. Oryndalýdyń son­sha­lyqty erkin ekpindiliginde Nurpeiisovtiń óziniń ótken ómirin eske alý ústindegi te­birenisti kú­ńirenisine uq­sap úndesetindei. Onyń ja­zýshylyq sheberhanasynda qalammen órnektelip, basqa ulttyń birinen kezikpeitin minez jumbaqtyǵyn bederleý sheberligi kimdi de bolsa tánti et­­pei qoimaidy.

Jumabai ShAShTAIULY,

jazýshy, Halyqaralyq «Alash» syilyǵynyń laýreaty

"Egemen Qazaqstan"