Táńirshildik týraly oilaǵanda, ony eń aldymen, álemdik dinder júiesinde zerdelegenimiz jón. Sonda ǵana onyń ereksheligi men ózgesheligi ashylady. Bul turǵyda, ásirese, ony Avesta degen dini kitaby bar zoroastrizmmen salystyryp kórgenimiz jón. Eń aldymen bulardyń bir-birine áseri bolǵan ba, bolsa, qaisysy kóneleý, kim kimnen alǵan, álde bular bir-birine múlde jat dinder me?
Táńirshildik tek qana aty bar, al zaty qupiia din bolǵandyqtan, aldymen zoroastrizmdi zerdelep kóreiik. Sosyn táńirshildikti qytai jáne úndi dini dástúrlerimen salystyryýǵa bolady. Menińshe, táńirshildiktiń ózegi — árýaqqa tabyný. Onyń tabiǵaty mynada, adamdy táńiri jaratady, al ólgesin onyń rýhy aspanǵa ushyp, ol ózi táńirige ainalady. Oilap qarasańyz, bul óte úndilik metempsihoz ideiasyna uqsaidy. Biraq úndilik nusqasynda karma, nemese jazalaý ideiasy basym. Óitkeni, sen ár týylýyńda jaza basqan saiyn, buryńǵyńnan nashar maqulyqqa ainala beresiń. Sondyqtan býddizmdegi basty maqsat joq bolý, bul dúniege múlde kelmeý. Al táńirshildikte jazalaý, nemese minsizdikke talpyný ideiasy joq. Demek, ol eń kóne dinderdiń biri, indýizmnen áldeqaida kóne din. Bul jalpy din ideiasy endi paida bola bastaǵanda týyndaǵan din. Biraq mundaǵy eń qyzyǵy, adam ǵumyry kók pen jerdiń arasyndaǵy máńgilik ainalymnyń bir sáti ǵana dep sanalady. Demek, munda metempsihoz ideiasynyń eń bastapqy nyshandary bar. Metempsihoz degenimiz ólmes máńgi rýhtyń ýaqytsha ǵana joiylyp, óziniń jasaǵan jaqsy, jaman áreketterine bailanysty óz formasyn aýystyrýy. Alaida, táńirshildikte adam máńgi rýhtyń kórinisi retinde qaralmaidy. Adam tek mólsherli energiianyń kórinisi, ol tek ólgesin ǵana sheksiz energiiaǵa, Táńirige ainalady. Jáne ol Táńirige ainalǵanda endi adam bolmaidy, ol tek óz urpaqtaryn qoldaidy. Biraq, bul qoldaýdyń sharty bar, Árýaq Táńiri urpaqtaryn olar ony, ata-babasyn, qudaidai dáriptegende ǵana qoldaidy. Sondyqtan qazaqtar Táńiri urpaǵy retinde onymen máńgi úzilmeitin qatynastaǵy halyq. Demek, biz ulttyq metafizikalyq álemi bar halyqpyz. Bul turǵyda biz uly evrei halqyna uqsaspyz. Esińizde bolsa, olardyń qudaiy Iahve Musa paiǵambary arqyly óz halqymen kelisimshart jasaǵan.
Óitkeni, eger burynǵy kópqudaily álemde Qudaidyń áieli bolsa, Iahve jalǵyz. Sondyqtan oǵan Qudai − adam qatynasy qymbat. Bul qatynas evreilerdiń tarihy boiynsha adamzattyń qasietti tarihyn quraidy. Ol dúnieni jaratýdan jáne birinshi adamdardan bastalady, keiin olar kúnáǵa batyp, jumaqtan qýylady, al onyń bastapqy oqiǵasy Iahveniń tańdaýly, teńdesi joq evrei halqymen kelisimsharty. Al sol shartty ol Musa paiǵambarmen jasaidy. Ol oǵan bylai deidi: «Seniń endi menen ózge qudaiyń bolmasyn»/1/. Sosyn ol oǵan óziniń atyn ataidy. Sóitsek, Iahveniń atynyń maǵynasy tirlik eken, nemese tirilik, naqtyraq aitqanda bar bolý.
Al eger bizdiń babalarymyzǵa kelsek, olar Táńiriniń bar ekenine eshqashan kúmán keltirmegen. Táńiri kez kelgen kelisimsharttan biik, olardyń ishki túisiginde bolǵan. Ol tań nurymen sebelep, tańyrqaý týǵyzyp, tańdaiyn qaqtyrǵan. Túrkiler úshin kók pen kókei bir bolǵan. Ony Táńiri biriktirgen. Bulardy bir-birinen aiyratyn ólim ǵana. Esimizge Kúlteginniń Úlken Jazýyn túsireiikshi: «Ýaqytty Táńiri ǵana taratady. Adam uldarynyń barlyǵy tek ólý úshin kelgen»/2/. Kórip otyrǵanyńyzdai munda máńgi ómir týraly túsinik joq.
Sóitip, táńirshildiktiń dini sipatyna kelsek, onda basty sipat bar. Eger religiia degen latyn sózi «bailanys» degen maǵyna bildirse, táńirshildikte osy sipat bar. Táńiri óz urpaqtarymen úzilmes bailanystaǵy qudai. Óitkeni olar Táńiri arqyly tek abstraktty Táńirini emes, Táńirige ainalǵan árýaqty, nemese, keshegi óziniń babasyn dáripteidi. Sóitip, bul bailanys máńgi ómirge senýden emes, ótkinshi ómirdi azalaýdan, o dúnielik babaǵa duǵa oqyp, onyń dańqyn asyrýdan turady. Sondai dańqy dáriptelgen baba ǵana Táńirige ainalyp, óz urpaǵyn qoldaidy. Kórip otyrǵanyńyzdai, táńirshildikte damý, ózgerý, jetilý ideiasy joq, óitkeni túrkilerdiń táńiriniń jaratýshy kúshine sengeni sondai, ózderinde bir min bolady dep oilamaǵan. Joldan taiǵan, adasqan, sharshap shaldyqqan pendeni minsizdikke jeteleýden góri, onyń o bastan minsiz ekenine sengeni durys emes pe? Muny Shalkiiz jyraýdyń áigili tolǵaýynan da baiqaýǵa bolady.
Alashtan baitaq ozbasa,
Arabydan atty sailap minben-di!
Kúlikke tastai bolyp timese,
Ústime kóbe kimen-di!
Kúmisten eki qoltyq joq bolsa,
Sypaiylyq súrmen-di!
Alǵanym arý bolmasa,
Aldyma alyp súimen-di!
Dýlyǵamnyń tóbesi
Týǵan aidai bolmasa
Batyrshylyq súrmen-di /3/!
Budan biz taǵy bir nárseni baiqaimyz. Táńirshildik dinnen góri ideologiiaǵa, nemese, ómirlik filosofiiaǵa uqsaidy. Óitkeni din bar jerde birden shirkeý, meshit, molda, ishandar paida bolady. Sóitip, din adamdy qudaiǵa jaqyndatýdyń ornyna, álgi din ókilderin asyraýshy kásibi quralǵa ainalady. Árine, dindárlardyń da bári birdei emes. Birde sharlatany bolsa, birde áýliesi bar. Áitse de kez kelgen din ózin ómirden bólip, ózinen ózgeshe álem jasap, tipti, ózin barlyq ózge álemnen biik qoiyp, pendelerden tek ózine baǵynýdy tileidi. Sondyqtan dinder kóbinese damýdyń emes, keris-janjaldyń, qarsy turýdyń, tipti, ǵasyrlarǵa sozylǵan soǵystyń sebepkeri bolǵan. Al táńirshildikte dini kitaby bolmaǵanymen, tektilik bolǵan. Jalpy, táńirshildik — Tektilik filosofiiasy, mundai dindi genoteizm deidi, iaǵni óz shyǵý tegińdi, násilińdi, ata-babańdy syilaý. Sondyqtan qudaidyń ózi mundaida tek qudyretti baba retinde elesteidi. Munda jaratý emes, tuqym taratý ideiasy basym. Sondyqtan táńirshildiktiń basty quraly shejire men ata-baba dańqyn arttyrýshy epos. Árine, munda neshe túrli rásimder de jetedi. Sonymen qatar, táńirshildik ólimmen kúresý, sondyqtan munda emshilik óneri de qatty damyǵan. Táńirshildiktiń taǵy bir qyry balgerlik, kóripkeldilik, bolashaqty boljaý.
Kóne parsylardyń dini jónindegi eń ejelgi jáne negizgi habarshy – Avesta. Avesta «bilim» sóziniń balamasy. Ol qasietti mátinderdiń kezinde aýyzsha taralǵan, al b.z.d. I myńjyldyqta jazylyp alynǵan orasan zor júiesi.
Ańyz boiynsha Avestanyń quramynda 21 kitap, biraq bizge tek azdaǵan úzindileri jetken. Avestanyń «Bývdegesh» degen keiingi bóligi kóne parsylar dininiń uly paiǵambary Zaratýstranyń tarihy. Sonymen qatar, ol Avesta mátinderiniń avtory sanalady. Parsy tiliniń keiingi túrlerinde jasalǵan túsiniktemelermen jasaqtalǵan nusqasy «Zend Avesta» dep atalady. «Zend» degenimiz ańyz, ańyzben kelgen mura.
Eń ǵajaby, avestalyq din monoteistik din dep sanalsa da, zoroastrizm politeistik, mifologiialyq dinge kóbirek uqsaidy.
Qudailardyń barlyq patshalyǵy óte aiqyn túrde ekige bólinedi, birinshi qatarǵa jaqsylyqty qoldaýshy, jaratýshy, týdyrýshy sipattaǵy qudailar jatsa, ekinshi qatarǵa sumpaiy, dúlei, qiratýshy, joiýshy qudailar jatady. Birinshileri Ahýra dep atalsa, ekinshileri diiýlar dep atalady.
Jaqsylyq qudailarynyń basynda Ahýra Mazda turdy. Bul sózdiń týra maǵynasy «Jaratqan aqyldy». Mine, osy aradan zoroastrizm men táńirshildiktiń aiyrmashylyǵy bastalady. Ádette kóne mifologiialarda joǵarǵy qudai dep Zevs, Indra, Perýn siiaqty jaýynger, kún kúrkiretýshi jerge jasyn tastaýshy qudai sanalady. Mysaly, mańǵuldar Máńgi Kók Táńirini osyndai qudai sanap, naizaǵaidan, ony Táńiriniń kahary dep qatty qoryqqan. Al parsylar óz qudaiyn abyz, minájat, rýhani negiz dep qana sanaǵan. Keide ony qus qanatty minsiz patsha retinde sýretke salǵan. Sonda onyń qanaty kún sáýlesiniń beinelengen túri eken.
Osy qudaimen birge ǵaryshtaǵy tártip, jarasym, sulýlyq úshin 7 aspani áýlieler — Amesha Spentalar jaýap beredi. Eń qyzyǵy, olar oi, ádildik, erkindik, densaýlyq, minsizdik jáne máńgi ómir súrý siiaqty asa abstraktty negizderdiń simvoldary. Bul da zertteýshiler úshin úlken jumbaq, óitkeni ózge mifologiialyq dinderdegi qudailar Jer men Kók siiaqty tabiǵi kúshterdiń simvoly bop keletin. Mysaly, táńirshildikte de Táńiri ol Kók Táńirisi, biraq sonymen qatar Jer-Sý Táńirisi de bolǵan. Bul da bolsa zoroastrizmniń mif ańyzǵa súiengen dástúrli dinnen góri paiǵambarlyq dinge uqsaitynyna megzeidi. Al táńirshildik paiǵambarlyqqa súienbeitin dástúrli din. Biraq bul onyń kemshiligi emes, ereksheligi. Al zoroastrizmniń ereksheligi — dúnieni jaqsy men jaman kúshterge bólip, sonyń ishinde tek jaqsylyqty qoldaýynda. Al bul eki túsinik bir qaraǵanda aiqyn bolǵanmen, keide aralasyp, sheshýsiz jaǵdaiǵa aparatyn kezderi de bolǵan.
Qalai bolǵanda da, Zaratýstranyń bar dúnieni jaqsy men jamanǵa bólýi, adamdy tabiǵat jáne haiýandar áleminen ajyratyp, taza adami, rýhani álemge kóterdi. Eger Ahýra Mazda jáne onyń komandasynan jer jyrtý, úi janýarlary, sý, ot, densaýlyq, kún nury siiaqty barlyq izgi nárseler paida bolsa, oǵan qarama qarsy baǵyttaǵa tulǵa — Angra Mainiýdan kúnáǵa batý, siqyrshylyq, ólim, aýrýlar, kárilik, qys, jylandar, jyrtqyshtar, shól dalalar siiaqty barlyq qarańǵy jáne turpaiy nárseler paida bolǵan.
Angra-Mainiý – zulymdyq, ótirik, aramdyqtyń simvoly. Onyń diiýlardan turatyn óz áskeri bar. Dúnieni jaqsy men jaman degen eki negizge bólgende sol. Ol keiin Eýropada Ahriman degen zulym siqyrshy retinde tanymal boldy.
Adamdarǵa ólim jiberetin de baiaǵy sol Ahriman. Jalpy Zaratýstra ilimi boiynsha ólim degenimiz zulym kúshterdiń jeńisi jáne marqum qanshama aq nietti bolsa bul odan saiyn ókinishti nárse.
Diiýlar kóbinese jamandyqty jaqsylyq retinde kórsetip adamdarǵa ótirik ózgergen túrde keledi. Bul jaǵynan ásirese diiý áielder qaýipti. Ahrimannnyń sońynan siqyrshy, mystan, ǵajaiyp perizat siiaqty kóptegen aram piǵyldylar ergen, olardyń sany kóbeiýde, sebebi árbir tiri kezinde kúnáhar bolǵan jáne ólgennen keiin tazaryp úlgirmegen adam aram kúshterdiń sanyn kóbeitip, saitan isine bolysady.
Sóitip, jaqsylyq jáne jamandyq kúshteri únemi kúreste bolady. Aqyry Ahýra Mazda Ahrimandy jeńip, jer betinde jaqsylyq ornaidy. Mine, parsylar osyndai toqtamas kúrestegi dýalistik, nemese ekige jarylǵan din týdyrǵan. Al táńirshildik ol tutastyq dini. Munda adam kók pen jer arasyndaǵy kosmostyq kúshterdiń tutastyǵynda alynǵan. Al zoroastrizmde adamnyń ǵaryshtyq kúshtermen isi joq. Ol belgili qoǵamdaǵy áleýmettiliktiń kórinisi.
Biikte Kók Táńirisi,
Tómende Aiǵyzdanǵan jer jaralǵan,
Ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan /4/.
Sonda adamzat násili joǵary jáne tómendegi eki ǵaryshtyq kúshke teń bolyp tur, óitkeni ol álgi kúshterdiń týyndysy jáne ólgennen keiin qaitadan ǵaryshqa qaitýshy qýat.
Filosofiialyq turǵyda bul kóne grek filosofy Parmenidttiń bolmys týraly ilimine uqsas. Onyń oiynsha, bar bolý bar da, joq bolý joq. Sol siiaqty kóshpendi de álemdi únemi bar bolýdaǵy bolmys dep qabyldap, tipti ólimniń ózin o dúniedegi ómir dep qabyldaǵan.
Bul kóshpendilerde ómirge qushtar, sal-serilik dúnietanym týdyrǵan. Biraq olardyń ólim tiraly tipti de habary bolmady deý bekershilik. Táńirshildiktiń bar mádenieti árýaqtardy syilaý kýltinde áigilengen o dúniemen bailanys.
Joǵaryda aitylǵandai, adamnyń jany kókte týylyp, sosyn Kók Táńirisi jáne Umai ananyń qoldaýymen bala bitip, al adam ólgennen keiin onyń jany qaitadan kókke ushyp, árýaqqa ainalady. Sondyqtan óli árýaqqa tabyný táńirshildiktiń eń basty aiyrmashylyǵy. Kóshpendi óziniń ólgen babasy arqyly Táńirimen bailanysta. Sondyqtan táńirshildiktiń búkil joralǵylary jańa týǵan balany jáne ólgen árýaqty dáripteýge arnalǵan. Osyǵan bailanysty kóshpendiler ǵumyryna basy shildehanadan, ortasy quda túsý men úilenýden, al aqyry óli árýaqtyń janazasyn shyǵarýdan turatyn máńgi qasietti ainalym bilik etken.
Keiingi otyryqshy mádenietterde kúrdelilengen nárseler kóshpendilerde óziniń klassikalyq aiqyndyǵynda saqtalǵan. Soǵan qaramastan ol keiingi qazaq mádenietiniń barlyq formalaryn týdyrǵan dini, kieli dúnietanym. Al ol qandai formalar deseńiz, ol janaza shyǵarýdan eposqa deiingi aýyz ádebieti. Sebebi epos degenimiz óz negizinde onyń jasaǵan erlikterin dáripteitin, ylǵi onymen suhbatta bolatyn óli árýaqqa shyǵarylǵan jyr, iaǵni o dúnielik álemmen bailanystaǵy táńirshildik metafizikasynyń kórinisi. Eger ol bailanys qandai formada ótkizildi deseńiz, ol ujymdyq túrde qurbandyq jasaý rásimi arqyly jasalsa, jeketulǵalyq túrde arqyly jasalǵan. Bul túsinikti qudaiǵa sińý, nemese Táńiriniń erkine tolý dep uǵyndyrýǵa bolady. Mysaly, ol qazaq jyrlarynyń kez kelgen túrinde kezdesedi.
Babam, saǵan syiyndym!
Árýaqqa syiynǵan batyr árýaqtanyp, jáne sol arqyly ózinde ǵajap qýat paida bolyp, jaýyn jeńedi. Alaida ony jeńgenniń ózinde ol jeńgenin ózinen emes, áraýqtan kóredi.
Dúnieniń aidan anyq igiligi jáne birqalyptylyǵy osy barlyqty jaratýshy jáne nesibe berýshi Táńirini dáripteý arqyly qamtamasyz etiledi. Al Táńiri óz kezeginde táńirlik dúnietanymnyń ózgermes nusqasyn qamtamasyz etedi. Bul týraly Qaztýǵannyń «Madaq jyrynda» ǵajap aitylǵan.
Bulyt bolǵan aidy ashqan,
Munar bolǵan kúndi ashqan,
Musylman men káýirdiń
Arasyn ótip buzyp dindi ashqan
Súiinishuly Qaztýǵan!/5/
Mine, bul jyrynda ol óziniń dinin musylmandardan da, kápirlerden de bólek sanaidy. Al sonda ol nemen erekshelenedi?
Táńri Kók Táńirisi, iaǵni ol bir qudai jáne oǵan basqa qudailar nemese kúshter arqyly júginýge bolatyn eń joǵarǵy qudai. Mysaly, túrkilerdiń boljaý kitaby boiynsha Kók Táńirisinen ózge Ala atty jol Táńirisi jáne Qara atty jol Táńirisi bar, sonymen qatar Jer-Sý qudaiy jáne Umai ana bar. Bul qudailardyń árbireýi óz mindetin atqarady. Biraq olardyń bári Táńiriniń huzyrynda, óitkeni ol qut darytýshy, nemese kieli qýat berýshi. Adam baqytty bolýy úshin oǵan qut darýǵa tiis, al eger oǵan qut darysa, onyń jeńbeitin kedergisi joq. Al musylmandardyń túsiniginshe Adamnyń basy — Allanyń doby, adamnyń qalaǵany bolmaidy, Qudaidyń qalaǵany bolady. Pende tek Allaǵa ǵana moiynsynýǵa tiis. Al Táńiride mundai ózimshildik joq, ol óz urpaǵynan dini fanatizmdi tilemeidi. Kerisinshe, túrik erleri ózderin meilinshe ashýǵa tiis.
Jalańash baryp, jaýǵa ti,
Táńiri ózi biledi
Ajalyń seniń qaidan-dúr!/6/
Alaida osy Táńiri ǵana biledi degeni eshkim de eshnárseni bilmeidi degenge megzegendei, iaǵni eshqandai taǵdyr joq, tek qana ajaldyń múltiksizdigi ǵana bar. Kúlteginniń jazýynda aitylǵan ǵoi:
Ýaqyt Táńiriniń qolynda, adam uǵly tek ólý úshin kelgen.
Jáne bul ólim barlyq adamzat úshin birdei. Eger ózge dinderde ajaldan shoshyný Qudaiǵa júginýge jáne onyń erkine tolyq kónýge aparsa, kóshpendiler ózge sheshimge kelgen: eger ólimnen qutylý beimúmkin bolsa, onda odan nesine qorqamyz, kerisinshe, oǵan qarsy shyǵyp, ony jeńý kerek. Ázerbaijandyq Qorqyt ata kitabynda Dombaýyl batyr Ázireilimen soǵysady emes pe? Bul túrki eskertkishiniń islamdyq kontektstinde saqtalǵan táńirshildik dúnietanymynyń sarqynshaǵy bolar?
Kóshpendiler baqyt suramaidy, olar ony jaýlap alady. Biraq ol úshin onda Táńiriden daryǵan qut bolýǵa tiis. Táńirshilder uǵymyndaǵy qutty zoroastrizmdegi hvarna/7/ uǵymymen salystyrǵan qyzyq. Hvarna táńirlik izgi baq, qudaidyń adamǵa bergen syiy, táńirlik qýat pen kóregendiktiń bir bóligi.
Ádette ony adam basyndaǵy nurlanǵan nimb retinde sýrettegen. Hvarnasy bar adam kez kelgen synnan op-ońai ótip, shyǵý joq jerden sytylyp, shyǵa salady. Hvarna adamnyń óz qasietterin ashýǵa kómektesedi, oǵan tolyq bostandyq berip, jańalyq izdeýge jeteleidi. Ondai qasieti bar adam, barlyq kedergini jeńip shyǵyp, paiǵambarlyq kóripkeldilikke deiin jetedi. Hvarnanyń simvoly - naizaǵai.
Óziniń jalpy túrinde hvarna qutqa uqsaidy, biraq ýaqyt óte ol kúrdelenedi, daralanady. Óziniń deńgeii, kúshi jáne darý tásili arqyly hvarna úshke bólinedi.
Eń basty hvarna — patsha hvarnasy. Ol kelshek uly ister esebinde beriledi. Abyz hvarnasy mura etilip beriledi. Ol tektiliktiń belgisi, ata-babalardyń igi isteri úshin marapat. Jaýynger hvarnasymen adam óziniń tiri kezindegi igi isteri úshin marapattalady. Osy úsh hvarnanyń simvoly retinde zoroastrlyq shirkeýlerde úsh túrli ot jaǵylady.
Qut pen hvarna maǵynasyn kóshpendiler men otyryqshylardyń aiyrmashylyǵy arqyly uǵynýǵa bolady. Otyryqshy ózine óte senimdi, óziniń isterin ol asyqpai, birtindep jasaidy. Sondyqtan ol josparlaý men shematizmge qumar. Kóshpendiler mádenieti elirý men zamatta sheshim tabý mádenieti. Hvarnanyń ornyna ol qoishymen qaǵanǵa da birdei qut uǵymyn týdyrady. Álkei Marǵulannyń aitýynsha ǵunndar óziniń eń úzdik adamdaryna Táńiri ataǵyn syilaǵan. Keiin ortaaziialyq islamda ol áýlielerdi dáripteý kýltine aýysqan. Óitkeni taza islamda tek Allahqa ǵana tabynady ǵoi. Sondyqtan áýlielerge tabyný islamda táńirshildikten qalǵan.
Sóitip, qazaqtyń dástúrli mádenieti dúniege tutastai táńirshildik arqyly kelgen jáne bul, ásirese, shejire qubylysyna bailanysty, sebebi Táńiri jaratýshy qudai emes, týdyrýshy qudai, barlyq túrki tildes halyqtarynyń atasy.
Áýezhan Qodar
Ádebietter tizimi:
1. Bibliia, Ishod 34. – M., 2005, S. 106
2. http://greylib.align.ru/540/bolshaya-nadpis-v-chest-kyul-tegina.html
3. Bes ǵasyr jyrlaidy, 1t. — Almaty, «Jazýshy», 1989, 36 b.
4. http://greylib.align.ru/540/bolshaya-nadpis-v-chest-kyul-tegina.html
5. Bes ǵasyr jyrlaidy, 1t. Almaty, «Jazýshy», 1989, 28 b.
6. Bes ǵasyr jyrlaidy, 1t. — Almaty, «Jazýshy», 1989, 36 b.
7. Avesta v rýsskih perevodah. – Izd. 2-e, ispravl. – SPb, 1998, S. 467
