«Qoldaý-Qazaqstan» kommertsiialyq emes kópsalaly holdingi janyndaǵy «Qoldaý-Ekologiia» mamandandyrylǵan ortalyǵy, tutynýshylardy áýe sharlaryn satyp alýdan bas tartýǵa shaqyrady. Ekologtardyń aitýynsha, olardyń óndirisi men satylymǵa shyǵarylýyn toqtatý qajet, sebebi áýe sharlary qurlyq jáne teńiz janýarlarynyń ólimine ákep soǵýda.
«Qoldaý-Ekologiia» mamandandyrylǵan ortalyǵynyń jetekshisi Ádilbek Qozybaqovtyń aitýynsha, áýe sharlary qorshaǵan ortaǵa, ásirese Kaspii teńizine aitarlyqtai keri áserin tigizip otyr. Bul sharlardy ushyrý tabiǵatqa qoqysty qasaqana tastaǵanmen teń. Ekologiialyq turǵydan taza dep satylymǵa shyǵarylǵan sharlardan tónetin qaýip joq emes.
«Búginde Kaspiide teńiz janýarlarynyń naqty neden qyrylyp jatqanyn dóp basyp aitý qiyn. Mamandar ár túrli boljam jasaidy. Menińshe balyqtyń, itbalyqtyń jáne taǵy basqa teńiz janýarlarynyń qyrylýyna birden-bár sebep osy áýe sharlary bolýy yqtimal. Kóp jaǵdaida sharlar áýege ushyrylady, jarylǵan sharlar bólshektenip teńizge túsedi. Jalpy shardyń jyrtylǵan tilimderi medýzalar men basqa da teńiz janýarlary qorektenetin sý jándikterine qatty uqsas bolyp keledi. Teńiz janýarlary bolsa abaisyzda sharlarmen qorektenýi ǵajap emes, nátijesinde bul olardyń qyryýyna ákep soǵady», - deidi táýelsiz ekolog.
Onyń aitýynsha, teńiz janýarlaryn aitpaǵanda, áýe sharlary jerge, terekterge jáne kóshetterge de qulasa ziiany basym. Qustar terekterde nemese elektr jelisinde salbyrap turǵan baýǵa shyrmatylýy ǵajap emes. Sondai-aq, qustardyń sharmen abaisyzda qorektený kezinde ýlanýy bek múmkin.
Búginde álemniń kóptegen damyǵan elderinde áýe sharlarynyń tabiǵatqa tigizer keri áseri eskerilip, olardyń erkin satylýyna jol bermeý maqsatynda naqty sharalar qolǵa alynǵan. Máselen, Amerika Qurama Shtattarynyń balyq resýrstary jáne janýalardy qorǵaý qyzmeti, áýe sharlaryn ushyrýǵa tyiym salýdy myqtap qolǵa alǵan. Sondai-aq, AQSh-tyń keibir shtattary men qalalary sharlardan tónetin qaýipke kóz jetkizgen soń, shar ushyrýǵa tyiym salynatyn arnaiy zańnyń qabyldanýyna qol jetkizipti.
Búginde, qorshaǵan ortaǵa áýe sharlarynan tónetin qaýiptiń bar ekendigin tolyq senimmen aitýǵa bolady. Ásirese úide kishkentai balalardyń shardy úremin dep, tunshyǵyp qalýyn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy nemese úi janýarlarynyń abaisyzda jarylǵan shardy jutyp qoiýdy da yqtimal.
Mamandardyń paiymdaýynsha, bul sharlardan aýa-raiy da lastanýda. Jasyratyny joq, áýe sharlardy turǵyndar kóbine merekelik sharaǵa qajet dep satyp alady. Kóbine sharlardy aspanǵa ushyrý dástúri túrli sporttyq jarystarda, jappai júgirý barysynda, úilený toiy kezinde paidalanatyndar bar. Biraq mundai árekettiń sońy túptep kelgende janýarlar álemine ziianyn tigizýde.
Sol sebepti kóptegen memleketter áýe sharlarynan bas tartyp otyr. Olardyń qataryna Soltústik Koreia eli bar. 2011 jyly Eýroodaq áýe sharlarynyń ushyrylýyna qarsylyq bildirip, arnaiy zań qabyldady. Eýropada sharlar balalar qaýipsizdigi normativine sáikes emes degen tujyrymǵa kelgen. Sharlar bylai tursyn, úriletin oiynshyqtardyń basqa túrlerine de tyiym salý týraly zań Briýsselde qabyldandy.
Budan bylai 8 jasqa tolmaǵan balalarǵa eresekterdiń baqylaýynsyz shar úrýge tyiym salynǵan. Sondai-aq, 14 jasqa tolmaǵan balalarǵa da baqylaý kúsheitilgen, sebebi shardy úrý kezinde balanyń tamaǵynda turyp qalyp, nátijesinde tunshyǵyp qalý qaýipi bar. Onyń ústine, sharlardy jasaý kezinde quramynda himiialyq zattardyń da bar ekendigi dáleldengen.
Áýe sharlaryn satý men paidalanýǵa kórshiles Ózbekstan elinde de 2013 jyldan jol berilmeidi eken. Ishki ister ministrligi qoǵamdyq oryndarda sharlardy paidalanýǵa ruqsat etpeidi jáne tártipke baǵynbaǵandar jaýapqa tartylady. Órt qaýipsizdi erejesine ózgertýler engizilip, halyq kóp jinalatyn oryndyrǵa sharlardy ushyrýǵa múldem tyiym salynǵan.
«Bul áýe sharlaryn paidalanǵan adamdar infektsiialyq aýrýlardy da juqtyrýy múmkin. Sondyqtan da, sharlarǵa tyiym salynatyn zań bizdiń elge de aýadai qajet. Al mundai ziiandy sharlar kóbine Qytaidan halyq respýblikasynan jetkizilip otyr», - dep qorytyndylady óz sózin, táýelsiz ekolog Ádilbek Qozybaqov.
Daiyndaǵan Kámshat Izbasarova,
QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi,
«Qazaqstan-Aqtaý» telearnasynyń redaktory
Aqtaý qalasy
Ult portaly
