Semei iadrolyq poligonynyń jabylǵanyna – 25 jyl
Budan 67 jyl buryn, 1949 jyldyń 29 tamyzynda Semei synaq poligonynda Keńes Odaǵynyń alǵashqy atom bombasyn jer ústinde jarý arqyly iadrolyq qarýlardy synaý bastaldy, al 25 jyl buryn, 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaev «Semei iadrolyq synaq poligonyn jabý týraly» №409 Jarlyqqa qol qoidy.
Semei poligonyndaǵy jarylystardyń zardabyn ekonomika, ekologiia, meditsina, psihologiia, moral turǵysynan qarastyrǵan zertteýshilerdiń eńbekteri az emes, bul taqyryp áli de jazyla beredi. «Nevada-Semei» antiiadrolyq qozǵalysynyń tarihi róli jóninde azdy-kópti jariialanymdar bar. Men beibitshil qozǵalystyń Pavlodar oblysyndaǵy belsendi ókili retinde ózim jaqsy biletin birshama jaittardyń keibirine nazar aýdarýdy uiǵardym.
...Oljas Súleimenovtyń 1989 jyldyń 25 aqpanynda Qazaqstan ortalyq televiziiasy arqyly Semei synaq poligonynda iadrolyq qarýlardy synaýdy dereý toqtatýdy talap etip, Ashyq málimdeme jasaǵany áli kóz aldymda. Kórnekti aqynnyń jurtshylyqty «Nevada» antiiadrolyq qozǵalysyn qurýǵa shaqyrǵan úndeýin ile qalamgerler qoldap, Qazaqstan Jazýshylary odaǵy úiinde miting uiymdastyrdy (Bastapqyda qozǵalys «Nevada» dep atalǵan). Áitse de, bizdiń Pavlodar oblysynyń poligonmen shektesip jatqan Mai, Lebiaje, Baianaýyl aýdandary turǵyndary aqparat tapshylyǵy saldarynan beibitshil Almaty málimdemesinen habarsyz qaldy.
...Pavlodar oblysynda Ashyq málimdeme jaiynda aqparat taratý jáne «Nevada» qozǵalysyn qoldaýshylardyń qolyn jinaý is-sharalaryn júzege asyrýǵa, eń aldymen, osy joldardyń avtory bel býdy. Sol kúnderi Pavlodar qalasynyń ortalyq alańyna taiaý jerde, «TsÝM» ámbebap dúkeniniń aldynda qolyma plakat ustap turyp, qol jinaýyma týra keldi. Meniń bul isime myńdaǵan beibitsúigish adam rizashylyq sezimin bildirdi, biraq kóptiń ishinen maǵan músirkei qaraǵandar da, mysqyldap keleke qylǵandar da boi kórsetti! Qalai desek te, komsomol belsendileriniń kompartiia uiymdarymen kelisip kerneiletip ótkizetin aktsiialarymen úilespeitin is-shara barysynda jurtshylyqtyń áli dúniege kelmegen beibitshil qozǵalysqa búiregi buratyny bilindi.
Poligondy jabý jáne qozǵalysty qoldaý týraly talaphatqa oblystyq partiia komitetiniń organdary bolyp tabylatyn «Saryarqa samaly» men «Zvezda Priirtyshia» gazetteri, oblystyq televiziia men radio habarlaryn taratý komiteti jýrnalisteriniń basym kópshiligi birden qol qoidy! Qozǵalystyń Pavlodar oblysynda qanat jaiýyna jer-jerdegi shyǵarmashylyq adamdary: Ǵabit Saparov, Qaiyr Júnisqaliev, Serik Muhtarov, Qanat Shaiǵazin, Ómirbek Qushmanov, Rizolla Bulanbaev (Mai aýdany), Jumaǵali Qoǵabaev (Ekibastuz qalasy), Súleimen Baiazitov (Baianaýyl aýdany), taǵy basqalar is-áreketimen de, shyǵarmalarymen de eleýli úles qosty! Solardan úlgi alǵan soǵys jáne eńbek ardagerleri, qarapaiym eńbekkerler, stýdentter, tipti oqýshylar da beibitshil isti qoldaýǵa jumyla kiristi!
Pavlodar qalasy Ilich aýdandyq partiia komitetiniń hatshysy Z. N. Kojanova «Nevada-Semei» qozǵalysynyń oblystyq bólimshesin qurý isine tikelei aralasqany barshamyzǵa málim. Sonyń nátijesinde shyǵar, bólimshe quramyna qozǵalysqa qarsy dárigerler, radiologtar, ekspartsheneýnikter enip ketti... Bular ózara birigip alyp pavlodarlyq ekolog Toqbolat Ysqaqov pen meditsina ǵylymdarynyń kandidaty Erkin Beisenbaevtyń Semei poligonynyń Pavlodar oblysyna tigizer teris áseri jónindegi naqty derekterge negizdelgen baiyptaýlaryn joqqa shyǵarýǵa tyrysty.
Zoia Nikolavnanyń ózi: «Qozǵalystyń poligondy jabý jónindegi talaby oryndy emes» degen syńaida pikir bildirip, álgindei kommýnist dárigerlerdiń birin bólimshe tóraǵalyǵyna sailaýǵa qamdandy. Osylaisha, Z.N. Kojanova qozǵalystyń oblystyq bólimshesin jergilikti partiia uiymyna tolyq táýeldi qýyrshaq qurylym retinde qurýdy kózdedi desek, qatelese qoimaspyz. Sátin salǵanda, shynaiy belsendilerdi janyma toptastyryp, Pavlodar pedinstitýtynyń «Ǵylymi kommýnizm» páni oqytýshysy Amantai Qalievtiń qoǵamdyq jaýapty qyzmetke ótýin sátti uiymdastyrdym. Ókinishke qarai, bizben tyǵyz qarym-qatynasta júrgen Amantai Tóleýhanuly kóp uzamai álgilerdiń yqpalyna túsip qaldy. Sóitip, ózin tóraǵalyqqa ótkizgen belsendilerden bólektenip, qozǵalysqa esh qatysy joq bógde adamdardy janyna jinady, ári bizdiń qarsylyǵymyzǵa qaramastan bólimsheniń jeke esep shotyn ashyp aldy. Ásirese, sońǵy isi oǵan opa bermedi...
Syndarly kezeńde Qazaqstan kompartiiasy Pavlodar oblystyq komitetiniń I hatshysy, KSRO Joǵary Keńesiniń depýtaty Iu. A. Mesheriakov óziniń atyna jazǵan hatyma orai meni qabyldaýyna shaqyrtyp, qozǵalysqa oń kózqarasta ekenin aitqan edi. Solai dese de, Iýrii Alekseevichtiń sózi keiingi is-áreketimen sáikespedi. Kóp ýaqyt ótpei-aq Semei poligonynyń basshysy, general-leitenant A. D. Ilenkomen jeń ushynan jalǵasqany ańǵaryldy. Sondai-aq Mai aýdanynda jergilikti bilik ruqsat etken mitinginiń ótkizilýine onyń ózi tosqaýyl qoiǵyzdy! Bul arandatýshylyq áreket jóninde osy joldar avtory Elbasynyń atyna jedelhat joldady jáne keiin «Hirosima-Semei» telekópirine qatysqanynda japondarǵa aityp saldy!
Osyndai qursaýda qalǵan qozǵalys belsendileri birshama ýaqyt boiy qajyr-qairatyn oblystyq partiia komitetine qarsy jumsaýǵa májbúr boldy. Degenmen, obkom basshylyǵynyń «Nevada-Semeige» degen teris ustanymyn Mai aýdanyndaǵy keibir partiia uiymdary qoldaǵan joq, kerisinshe, qozǵalystyń talaptaryn jaqtady. Mysaly, Chapaev keńshary (qazirgi Saty aýyly) partiia uiymynyń hatshysy Mereke Ábilqasymov aýdandyq deńgeide alǵashqy antiiadrolyq mitinginiń uiymdastyrylýyna muryndyq boldy, Qyzylqurama keńshary (qazirgi Baskól aýyly) partiia uiymynyń hatshysy Qabiden Baiǵojin jáne ózgeler de birneshe beibit aktsiialardyń uiymdastyrylýyna belsene atsalysty.
Ras, Mai aýdanynda ótkizilgen antiiadrolyq minigiler ózindik sipattarymen erekshelendi. Aitalyq, aýdan ortalyǵy Belogorede (qazirgi Kóktóbe) ótkizilgen mitinginde «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq uiymynyń sol kezdegi tóraǵasy Jeńis Mardanovtyń jáne osy joldar avtorynyń usynysymen obkomnyń I hatshysy Iu.A. Mesheriakovqa jáne oblatkom tóraǵasy J. Ǵ. Ysqaqovqa senimsizdik bildirý jóninde qarar qabyldandy. Ókinishke qarai, oblys basshylyǵyna qatysty sheshimdi qozǵalystyń oblystyq bólimshesiniń tóraǵasy oqymai ketti. Degenmen, kóp uzamai telejýrnalist retinde oblystyq televiziiadan poligon týraly «Zardap» atty habar daiyndaǵanymda álgi jaǵdaidy jurtshylyqqa men jariia ettim.
...Qozǵalys birtindep qarqyn alyp, kúsheigen kezeńde qoǵamdyq belsendilerdiń sapyna kóldeneń kók attylar qosyldy, júrekjutqan kúresker keipine engen daqpyrtqumar dańǵazashylar boi kórsetti.
Qalai bolǵanda da, «Nevada-Semei» antiiadrolyq qozǵalysy demokratiialyq, internatsionalistik, beibitshil ári patriottyq qozǵalys retinde Semei iadrolyq synaq poligonynyń jabylýyna asa zor úles qosty.
...El múddesin ulyqtaǵan Elbasy Qazaqstan egemendikke ie bolysymen ainalasyna ajal sáýlesin taratqan atom ordasyn jabý jónindegi Jarlyqqa qol qoidy! Endigi tilegimiz: dúniejúzinde iadrolyq qarýsyz álemge birinshi bolyp qadam basqan beibitsúigish eldiń beibit ómiri baiandy bolǵai!
Arman Qani,
aqyn, jýrnalist,
«Nevada-Semei» qozǵalysynyń ardageri.
Pavlodar qalasy.
Ult portaly
