سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا – 25 جىل
بۇدان 67 جىل بۇرىن, 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي سىناق پوليگونىندا كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى اتوم بومباسىن جەر ٷستٸندە جارۋ ارقىلى يادرولىق قارۋلاردى سىناۋ باستالدى, ال 25 جىل بۇرىن, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» №409 جارلىققا قول قويدى.
سەمەي پوليگونىنداعى جارىلىستاردىڭ زاردابىن ەكونوميكا, ەكولوگييا, مەديتسينا, پسيحولوگييا, مورال تۇرعىسىنان قاراستىرعان زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ەڭبەكتەرٸ از ەمەس, بۇل تاقىرىپ ەلٸ دە جازىلا بەرەدٸ. «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسىنىڭ تاريحي رٶلٸ جٶنٸندە ازدى-كٶپتٸ جارييالانىمدار بار. مەن بەيبٸتشٸل قوزعالىستىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى بەلسەندٸ ٶكٸلٸ رەتٸندە ٶزٸم جاقسى بٸلەتٸن بٸرشاما جايتتاردىڭ كەيبٸرٸنە نازار اۋدارۋدى ۇيعاردىم.
...ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ 1989 جىلدىڭ 25 اقپانىندا قازاقستان ورتالىق تەلەۆيزيياسى ارقىلى سەمەي سىناق پوليگونىندا يادرولىق قارۋلاردى سىناۋدى دەرەۋ توقتاتۋدى تالاپ ەتٸپ, اشىق مەلٸمدەمە جاساعانى ەلٸ كٶز الدىمدا. كٶرنەكتٸ اقىننىڭ جۇرتشىلىقتى «نەۆادا» انتييادرولىق قوزعالىسىن قۇرۋعا شاقىرعان ٷندەۋٸن ٸلە قالامگەرلەر قولداپ, قازاقستان جازۋشىلارى وداعى ٷيٸندە ميتينگ ۇيىمداستىردى (باستاپقىدا قوزعالىس «نەۆادا» دەپ اتالعان). ەيتسە دە, بٸزدٸڭ پاۆلودار وبلىسىنىڭ پوليگونمەن شەكتەسٸپ جاتقان ماي, لەبياجە, باياناۋىل اۋداندارى تۇرعىندارى اقپارات تاپشىلىعى سالدارىنان بەيبٸتشٸل الماتى مەلٸمدەمەسٸنەن حابارسىز قالدى.
...پاۆلودار وبلىسىندا اشىق مەلٸمدەمە جايىندا اقپارات تاراتۋ جەنە «نەۆادا» قوزعالىسىن قولداۋشىلاردىڭ قولىن جيناۋ ٸس-شارالارىن جٷزەگە اسىرۋعا, ەڭ الدىمەن, وسى جولداردىڭ اۆتورى بەل بۋدى. سول كٷندەرٸ پاۆلودار قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىنا تاياۋ جەردە, «تسۋم» ەمبەباپ دٷكەنٸنٸڭ الدىندا قولىما پلاكات ۇستاپ تۇرىپ, قول جيناۋىما تۋرا كەلدٸ. مەنٸڭ بۇل ٸسٸمە مىڭداعان بەيبٸتسٷيگٸش ادام ريزاشىلىق سەزٸمٸن بٸلدٸردٸ, بٸراق كٶپتٸڭ ٸشٸنەن ماعان مٷسٸركەي قاراعاندار دا, مىسقىلداپ كەلەكە قىلعاندار دا بوي كٶرسەتتٸ! قالاي دەسەك تە, كومسومول بەلسەندٸلەرٸنٸڭ كومپارتييا ۇيىمدارىمەن كەلٸسٸپ كەرنەيلەتٸپ ٶتكٸزەتٸن اكتسييالارىمەن ٷيلەسپەيتٸن ٸس-شارا بارىسىندا جۇرتشىلىقتىڭ ەلٸ دٷنيەگە كەلمەگەن بەيبٸتشٸل قوزعالىسقا بٷيرەگٸ بۇراتىنى بٸلٸندٸ.
پوليگوندى جابۋ جەنە قوزعالىستى قولداۋ تۋرالى تالاپحاتقا وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ورگاندارى بولىپ تابىلاتىن «سارىارقا سامالى» مەن «زۆەزدا پرييرتىشيا» گازەتتەرٸ, وبلىستىق تەلەۆيزييا مەن راديو حابارلارىن تاراتۋ كوميتەتٸ جۋرناليستەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ بٸردەن قول قويدى! قوزعالىستىڭ پاۆلودار وبلىسىندا قانات جايۋىنا جەر-جەردەگٸ شىعارماشىلىق ادامدارى: عابيت ساپاروۆ, قايىر جٷنٸسقاليەۆ, سەرٸك مۇحتاروۆ, قانات شايعازين, ٶمٸربەك قۇشمانوۆ, ريزوللا بۇلانباەۆ (ماي اۋدانى), جۇماعالي قوعاباەۆ (ەكٸباستۇز قالاسى), سٷلەيمەن بايازيتوۆ (باياناۋىل اۋدانى), تاعى باسقالار ٸس-ەرەكەتٸمەن دە, شىعارمالارىمەن دە ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى! سولاردان ٷلگٸ العان سوعىس جەنە ەڭبەك ارداگەرلەرٸ, قاراپايىم ەڭبەككەرلەر, ستۋدەنتتەر, تٸپتٸ وقۋشىلار دا بەيبٸتشٸل ٸستٸ قولداۋعا جۇمىلا كٸرٸستٸ!
پاۆلودار قالاسى يليچ اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى ز. ن. كوجانوۆا «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ وبلىستىق بٶلٸمشەسٸن قۇرۋ ٸسٸنە تٸكەلەي ارالاسقانى بارشامىزعا مەلٸم. سونىڭ نەتيجەسٸندە شىعار, بٶلٸمشە قۇرامىنا قوزعالىسقا قارسى دەرٸگەرلەر, راديولوگتار, ەكسپارتشەنەۋنٸكتەر ەنٸپ كەتتٸ... بۇلار ٶزارا بٸرٸگٸپ الىپ پاۆلودارلىق ەكولوگ توقبولات ىسقاقوۆ پەن مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەركٸن بەيسەنباەۆتىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنا تيگٸزەر تەرٸس ەسەرٸ جٶنٸندەگٸ ناقتى دەرەكتەرگە نەگٸزدەلگەن بايىپتاۋلارىن جوققا شىعارۋعا تىرىستى.
زويا نيكولاۆنانىڭ ٶزٸ: «قوزعالىستىڭ پوليگوندى جابۋ جٶنٸندەگٸ تالابى ورىندى ەمەس» دەگەن سىڭايدا پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, ەلگٸندەي كوممۋنيست دەرٸگەرلەردٸڭ بٸرٸن بٶلٸمشە تٶراعالىعىنا سايلاۋعا قامداندى. وسىلايشا, ز.ن. كوجانوۆا قوزعالىستىڭ وبلىستىق بٶلٸمشەسٸن جەرگٸلٸكتٸ پارتييا ۇيىمىنا تولىق تەۋەلدٸ قۋىرشاق قۇرىلىم رەتٸندە قۇرۋدى كٶزدەدٸ دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. سەتٸن سالعاندا, شىنايى بەلسەندٸلەردٸ جانىما توپتاستىرىپ, پاۆلودار پەدينستيتۋتىنىڭ «عىلىمي كوممۋنيزم» پەنٸ وقىتۋشىسى امانتاي قاليەۆتٸڭ قوعامدىق جاۋاپتى قىزمەتكە ٶتۋٸن سەتتٸ ۇيىمداستىردىم. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزبەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جٷرگەن امانتاي تٶلەۋحانۇلى كٶپ ۇزاماي ەلگٸلەردٸڭ ىقپالىنا تٷسٸپ قالدى. سٶيتٸپ, ٶزٸن تٶراعالىققا ٶتكٸزگەن بەلسەندٸلەردەن بٶلەكتەنٸپ, قوزعالىسقا ەش قاتىسى جوق بٶگدە ادامداردى جانىنا جينادى, ەرٸ بٸزدٸڭ قارسىلىعىمىزعا قاراماستان بٶلٸمشەنٸڭ جەكە ەسەپ شوتىن اشىپ الدى. ەسٸرەسە, سوڭعى ٸسٸ وعان وپا بەرمەدٸ...
سىندارلى كەزەڭدە قازاقستان كومپارتيياسى پاۆلودار وبلىستىق كوميتەتٸنٸڭ ٸ حاتشىسى, كسرو جوعارى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى يۋ. ا. مەششەرياكوۆ ٶزٸنٸڭ اتىنا جازعان حاتىما وراي مەنٸ قابىلداۋىنا شاقىرتىپ, قوزعالىسقا وڭ كٶزقاراستا ەكەنٸن ايتقان ەدٸ. سولاي دەسە دە, يۋريي الەكسەەۆيچتٸڭ سٶزٸ كەيٸنگٸ ٸس-ەرەكەتٸمەن سەيكەسپەدٸ. كٶپ ۋاقىت ٶتپەي-اق سەمەي پوليگونىنىڭ باسشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت ا. د. يلەنكومەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقانى اڭعارىلدى. سونداي-اق ماي اۋدانىندا جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك رۇقسات ەتكەن ميتينگٸنٸڭ ٶتكٸزٸلۋٸنە ونىڭ ٶزٸ توسقاۋىل قويعىزدى! بۇل ارانداتۋشىلىق ەرەكەت جٶنٸندە وسى جولدار اۆتورى ەلباسىنىڭ اتىنا جەدەلحات جولدادى جەنە كەيٸن «حيروسيما-سەمەي» تەلەكٶپٸرٸنە قاتىسقانىندا جاپوندارعا ايتىپ سالدى!
وسىنداي قۇرساۋدا قالعان قوزعالىس بەلسەندٸلەرٸ بٸرشاما ۋاقىت بويى قاجىر-قايراتىن وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنە قارسى جۇمساۋعا مەجبٷر بولدى. دەگەنمەن, وبكوم باسشىلىعىنىڭ «نەۆادا-سەمەيگە» دەگەن تەرٸس ۇستانىمىن ماي اۋدانىنداعى كەيبٸر پارتييا ۇيىمدارى قولداعان جوق, كەرٸسٸنشە, قوزعالىستىڭ تالاپتارىن جاقتادى. مىسالى, چاپاەۆ كەڭشارى (قازٸرگٸ ساتى اۋىلى) پارتييا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى مەرەكە ەبٸلقاسىموۆ اۋداندىق دەڭگەيدە العاشقى انتييادرولىق ميتينگٸنٸڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا مۇرىندىق بولدى, قىزىلقۇراما كەڭشارى (قازٸرگٸ باسكٶل اۋىلى) پارتييا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى قابيدەن بايعوجين جەنە ٶزگەلەر دە بٸرنەشە بەيبٸت اكتسييالاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا بەلسەنە اتسالىستى.
راس, ماي اۋدانىندا ٶتكٸزٸلگەن انتييادرولىق مينيگٸلەر ٶزٸندٸك سيپاتتارىمەن ەرەكشەلەندٸ. ايتالىق, اۋدان ورتالىعى بەلوگورەدە (قازٸرگٸ كٶكتٶبە) ٶتكٸزٸلگەن ميتينگٸندە «قازاق تٸلٸ» قوعامى وبلىستىق ۇيىمىنىڭ سول كەزدەگٸ تٶراعاسى جەڭٸس ماردانوۆتىڭ جەنە وسى جولدار اۆتورىنىڭ ۇسىنىسىمەن وبكومنىڭ ٸ حاتشىسى يۋ.ا. مەششەرياكوۆقا جەنە وبلاتكوم تٶراعاسى ج. ع. ىسقاقوۆقا سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرۋ جٶنٸندە قارار قابىلداندى. ٶكٸنٸشكە قاراي, وبلىس باسشىلىعىنا قاتىستى شەشٸمدٸ قوزعالىستىڭ وبلىستىق بٶلٸمشەسٸنٸڭ تٶراعاسى وقىماي كەتتٸ. دەگەنمەن, كٶپ ۇزاماي تەلەجۋرناليست رەتٸندە وبلىستىق تەلەۆيزييادان پوليگون تۋرالى «زارداپ» اتتى حابار دايىنداعانىمدا ەلگٸ جاعدايدى جۇرتشىلىققا مەن جارييا ەتتٸم.
...قوزعالىس بٸرتٸندەپ قارقىن الىپ, كٷشەيگەن كەزەڭدە قوعامدىق بەلسەندٸلەردٸڭ ساپىنا كٶلدەنەڭ كٶك اتتىلار قوسىلدى, جٷرەكجۇتقان كٷرەسكەر كەيپٸنە ەنگەن داقپىرتقۇمار داڭعازاشىلار بوي كٶرسەتتٸ.
قالاي بولعاندا دا, «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسى دەموكراتييالىق, ينتەرناتسيوناليستٸك, بەيبٸتشٸل ەرٸ پاتريوتتىق قوزعالىس رەتٸندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا اسا زور ٷلەس قوستى.
...ەل مٷددەسٸن ۇلىقتاعان ەلباسى قازاقستان ەگەمەندٸككە يە بولىسىمەن اينالاسىنا اجال سەۋلەسٸن تاراتقان اتوم ورداسىن جابۋ جٶنٸندەگٸ جارلىققا قول قويدى! ەندٸگٸ تٸلەگٸمٸز: دٷنيەجٷزٸندە يادرولىق قارۋسىز ەلەمگە بٸرٸنشٸ بولىپ قادام باسقان بەيبٸتسٷيگٸش ەلدٸڭ بەيبٸت ٶمٸرٸ باياندى بولعاي!
ارمان قاني,
اقىن, جۋرناليست,
«نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ ارداگەرٸ.
پاۆلودار قالاسى.
ۇلت پورتالى
