Foto: Saltanat SEIT
Qazaq ádebieti – ulttyń jan dúniesi, onyń bolmysyn, tarihyn, arman-maqsatyn arqaý etetin asyl mura. Bul muranyń qazynasyna qanshama urpaqtyń kózqarasy, qanshama aqyn-jazýshynyń qalamynan shyqqan oilary men sezimderi engen. Osy mol rýhani bailyqtyń saqshysy, ony urpaqtan-urpaqqa jetkizýshi retinde «Atamura» baspasy – ult ádebietiniń bolashaǵyna dańǵyl jol ashqan mádeni institýt. Qazaqtyń ár kitaphanasynda, ár úiinde «Atamura» baspasynan shyqqan tomdar tursa, ol sol halyqtyń ádebietke degen qurmetiniń belgisi, ádebietke degen ulttyń janashyrlyǵynyń aiqyn kórinisi.
«Atamura» baspasy — qazaq baspasóziniń aishyqty belgisine ainalǵan mádeni ortalyq, ulttyq ádebiettiń damýyna zor úles qosqan mekeme. Ol qazaq oqyrmandarynyń talǵamyna sai sapaly kitaptar men ǵylymi eńbek basyp shyǵaryp qana qoimai, halyqtyń rýhani murasyn saqtap, urpaqtan urpaqqa jetkizý jolynda asa mańyzdy ról atqarady. Baspa elimizdiń mádeni tynys-tirshiliginde erekshe oryn alady. Olai bolsa, «Atamura» baspasynan shyqqan basylymdardyń erekshelikteri qandai?
«Atamura» — sóz óneri men bilimniń ordasy, onyń kitaptary qazaq rýhaniiatynyń tól qazynasyna ainalǵan. Baspanyń ereksheligi, eń aldymen, shyǵarma men shyǵarmashylyqtyń tereń oi men syni pikirge negizdelgen ádebi turǵyda qaralýynda jatyr. Bul jerde tek kórkem shyǵarmalar ǵana emes, sondai-aq ǵylymi eńbekter, entsiklopediialar, oqý quraldary men aýdarma kitaptar da jaryq kóredi. Árbir shyǵarma, árbir kitap — shyǵarmashylyq izdenistiń, ádebietke degen shynaiy mahabbattyń nyshany. Munda qazaq ádebietiniń klassikasynan bastap, qazirgi zamanǵy prozalyq, poeziialyq týyndylarǵa deiin barlyǵy basylyp shyqqan.
Bir ereksheligi — «Atamura» baspasy kitaptardyń mazmuny men sapasyn birkelki saqtaýǵa asa kóńil bóledi. Baspanyń eńbekteriniń sapasy men formasy oqyrmanǵa tek bilim berýmen shektelmei, sonymen qatar estetikalyq lázzat alýǵa múmkindik týǵyzady. Ásirese, qazaq ádebietiniń dástúrli áýenine sai keletin frazeologizmder men metaforalar, kórkem sóz oralymdary munda utymdy paidalanylyp, shyǵarmaǵa tereń maǵyna men ásemdik qosady. Qazaq ádebietiniń altyn qazyǵy, negizi sanalatyn klassikalyq shyǵarmalar men jańa zamannyń qalamgerleriniń týyndylary bir arnada toǵysyp, ózara úndesip jatqandai kórinedi. Sózdiń qudireti, sulýlyǵy men uǵym tereńdigi «Atamura» kitaptarynyń betinen aiqyn seziledi.
«Atamura» baspasynyń taǵy bir ereksheligi — aýdarma ádebietke úlken mán berilýi. Álemdik ádebiettiń ozyq úlgilerin qazaq tiline aýdarý arqyly, baspa óz oqyrmandaryna jahandyq mádenietti tanystyrady, qazaq ádebietiniń álemdik arenada básekege qabiletti ekenin kórsetedi. Ár kitap — tek jazýshynyń shyǵarmashylyq óniminen ǵana emes, onyń tereń tarihi, mádeni kontekstinen de habar beredi. «Atamura» baspasynyń shyǵarǵan kitaptarynda sheteldik avtorlardyń oilary, shyǵarmashylyq máni men tereńdigi qazaq oqyrmandary úshin tyń ári jańasha kózqaras ashyp, sol arqyly óz ádebietimizge jańa rýh, jańa tynys ákeledi.
Qazaq ádebietiniń jankúieri úshin «Atamura» baspasy – bilim men ónerdiń altyn qaqpasy. Munda jaryq kórgen árbir týyndynyń artynda tereń izdenis, aqyn-jazýshylardyń qajyrly eńbegi, qazaq tiliniń qasiettiligine degen erekshe qurmet jatyr. Árbir shyǵarmanyń qaitalanbas tildik sulýlyǵy, poetikalyq qurylymy, siýjetiniń tartymdylyǵy oqyrmandy tek qana aqparatpen emes, sonymen birge rýhani turǵyda sýsyndatady. Bul baspanyń ult ádebietine qosqan úlesi – onyń qazaqtyń ulttyq sóz ónerin saqtap qana qoimai, onyń bai murasyn jańartyp, búgingi kúnniń talabyna sai etip qaita zerdeleýinde jatyr.
«Atamura» baspasynyń qyzmeti tek kitap shyǵarý ǵana emes, ol ulttyq ádebiettiń tuǵyryna qoldaý kórsetý, onyń damýyna yqpal etý, qazaq mádenietiniń keleshegine jol ashý. Bul baspa arqyly ótken men búgin, dástúr men jańashyldyq, ulttyq jáne jahandyq mádeniet arasynda altyn kópir ornatylǵan. Ár shyǵarma – bizdiń rýhymyzdyń kózi, bizdiń ultymyzdyń bolashaǵyna baǵyttalǵan jol. Ol oqyrmandy rýhani kemeldenýge jeteleidi, onyń oi-sanasyn, sóz saptaý mádenietin damytýǵa, eń bastysy, óz halqynyń ádebi murasyn tereń túsinip, qadirleýge baýlidy.
Qazaq ádebietiniń bolashaǵy osy kezden-aq jarqyn kórinedi, óitkeni «Atamura» baspasynyń eńbekteri arqyly jas urpaq óziniń mádeni murasyna qurmetpen qaraidy. Ár kitap, ár týyndy – ol bizdiń ótkenimiz ben bolashaǵymyzdyń arasyndaǵy bailanys, bizdiń ádebietimizdiń altyn qazyǵy. Baspa ult rýhaniiatynyń altyn arqaýy bolyp qala beredi, al onyń kitaptary ádebiettiń saltanaty men ómirsheńdigin arttyratyn shyraq siiaqty. «Atamura» baspasy tek urpaqtar arasyndaǵy bailanys ornatýshy ǵana emes, qazaq mádenietiniń jarqyn bolashaǵynyń negizin qalaýshy kúsh retinde máńgilikke saqtalatyny sózsiz.
Saltanat SEIT,
Baspagerlik-redaktorlyq jáne dizainerlik óner kafedrasy, «Baspa isi» mamandyǵynyń 1-kýrs stýdenti
