Jýyrda qyrǵyz eliniń prezidenti A.Atambaev Qazaq eline bailanysty aýyzyna túsken jaǵymsyz sózderdi aitty. Sonyń ishinde Han Keneniń árýaǵyna da aýyr sózder tidi. 1847 jyly qazaq jurtynda bolǵan oqiǵany eske alyp, qyrǵyz manaptarynyń basy kesilgeni de aityldy. Árine, osy oqiǵa eki eldiń arasynda bolǵan qarym-qatynastyń eń sýyq betteri edi. Endi ol tarihi paraq umytyla bastaǵan shaqta ketip bara jatqan qyrǵyz prezidenti taǵy bir esimizge salǵysy kelgendei. Áitse de, mundai qadamǵa barýynyń jóni joq-tyn. Degenmen sóz aityldy. Sondyqtan Han Keneniń qazaqqa kim ekenin A.Atambaev myrzanyń esine túsirgimiz keledi.
2017 jyly Uly Dala elinde esimin el qurmettegen Kenesary Qasymulynyń (1802-1847) týǵanyna 215 jyl toldy. Eýraziiashyl, orys ǵalymy, etnogenez teoriiasynyń avtory L.N. Gýmilevtiń aitýynsha, qarsylastaryn qaimyqtyrǵan, úzeńgilesteriniń qurmetine ie bolyp, qol astyndaǵylary tóbesine kótergen Han Kene – Qazaqstannyń búkil tarihyndaǵy eń kórnekti passionarlyq tulǵa. Batyrmen betpe-bet kelgen patsha áskerbasylary «Kózsiz batyr», «Qazaq dalasynyń Mitridaty», «Qyrǵyzdyń (qazaqtyń) ulttyq batyry», «Soiqan», «Erjúrek bileýshi», «Qiratýshy daýylpaz», «Qyrǵyzdyń Shamili», «Ulyq batyr», «Dala rytsary» dep tańdai qaǵyp, eriksiz moiyndaǵan edi.
Shyndyǵynda ol kim bolǵan? Nege ony barlyq Dala halyq qurmet tutqan? Onyń sondai qoshemetke bólenýiniń syry nede? Biz nege qaita-qaita onyń ómir joly men qyzmetine orala bergimiz keledi?
Kenesary hannyń qalyptasýy. Grekter úshin – Aleksandr Makedonskii, armiandar úshin – Tigran II, túrki-mońǵoldar úshin – Shyńǵyshan, frantsýzdar úshin – Napoleon Bonapart, orystar úshin – I Petr tárizdi, Kenesary han da - biz úshin birtýar tulǵa.
«Búlikshil sultan» 1802 jyly Kókshe taýynda dúniege kelgen, Qasym sultannyń balasy, Abylai hannyń nemeresi. Abylaidyń otyz ulynyń ishindegi eń kishisi Qasymnyń otbasynda uly Qazaq memleketiniń ulttyq biligi men azattyǵyn qaitarý ideiasy erekshe mazdaǵan. Qasym tóreniń eki áielinen dúniege kelgen jeti birdei ulynyń ishinde Kenesarynyń bolmysy biik edi. Ol sulttannyń ekinshi áielinen qalmaq qyzynan týǵan. Rýhy biik jaratylǵan jasynan halyq danalyǵyn boiyna sińirip ósti. Týǵan halqynyń salty men dástúrin bilip, dýaly aýyz biler men sheshenderdiń tálimimen egeskendi eldestiretin bitimshilik qasieti de bir boiynan tabyldy. Ortalyq Aziianyń barlyq tilderinde erkin sóilei aldy. Jasynan dala zańyn biler sheshendigin boiyna sińirip ósti.
Kóterilis basshysy týraly Qazaq tarihshysy E. Bekmahanov «jastaiynan ol at qulaǵynda oinap, sadaq atýdy úirengen» degen málimet keltiredi. Kánigi ańshy bolǵan. Ádiletti tý etken, erik-jigeri asqan, erjúrektiligimen erekshelengen sultandy «byl hrabr donelzia», iaǵni, «kózsiz batyr» dep HIH ǵasyrdyń ortasynda Resei zertteýshisi L. Meier tań qalǵan eken.
Zamandastarynyń aitýynsha myqty uiymdastyrýshy jáne erekshe qolbasshylyq qasieti bolǵan. Dini senimde Islamnyń sýnnittik baǵytyndaǵy hanifa mazhabyn ustanǵan. Kóz kórgen adamdar ony orta boily, shymyr deneli dep sýretteidi. Mysaly, halyq kóseminiń syrtqy kelbetin reseilik zertteýshi A. Smirnov bylaisha sipattaidy: «Kenesary orta boily, ashań deneli, bet álpeti qalmaqqa keletin». Al, orys geografy, Torǵai óńiri qazaqtarynyń etnografiiasy men qysyńqy kelgen kezinen aqyldylyq ta, qairattylyq ta, qýlanýshylyq ta seziletin tarihyn zertteýshi A. Dobrosmyslov ta batyrdyń bolmysyna tánti bolyp: «Bul sultan batyl, tabandy, asqan aqyl iesi edi», – dep jazady. Ol az sóilep, ózin tákkáppar ustaǵan.
Qazaq memlekettiliginiń qaita órkendeýi. Kenesary Qasymuly árdaiym ózimen suhbattasýshyny tyńdai bildi. Uly Dala halqynyń arasynda qonaqjailyǵymen erekshelendi. Qazaq handyǵyn qaita quryp, on jyl boiy ómirin soǵan arnady. Belgili zertteýshi Semei oblysynyń ólketanýshysy N. Konshin: «Túrkistanda Qasym Abylaiuly men onyń uldary Sarjan jáne Esengeldi qaza bolǵannan keiin (1836 jáne 1840 jyldar – avt.) qazaqtyń táýelsizdigi jolynda kúresken baýyry Kenesary Qasymuly boldy. Bul adamdy birtýar tulǵa dep ataýǵa negiz bar, óitkeni ol jeke basynyń nemese rý aralyq qatynastar máselesinde tez sheshim shyǵara alatyn, barlyq jaǵdaida da qiyn qystaý synaqtardan ótip kete alatyn. Kenesary shyn máninde barlyq qazaqtyń saiasi birigýin armandaǵan qazaqtyń uly batyry» dep jazady.
Derekterge júginsek, 1837-1947 jyldar aralyǵynda patshalyq Resei otarlaý saiasatynyń «shyǵys» nemese «aziialyq» vektorlarynyń kúsheie bastaǵan tusy edi. Eger, 1810-1822 jyldary Kishi júzden 600 myń desiatina jeri bar Novoiletsk aýdanyn tartyp alsa, 1835 jyly 3 400 myń qunarly desiatina jeri bar Novolineinyi aýdanyn kórshi Orynbor gýberniiasyna qosyp beredi. 1822 jyly han biligi joiylǵannan keiin Orta júzde, soltústik-shyǵys Qazaqstanda okrýgtyq prikazdar qurylymy arqyly Resei imperiiasy áskeriniń dendep enýi bastaldy. 1837 jyly patsha dalalyqtar úshin 1 rýbl 50 tiyn biryńǵai úi alymyn endiredi.
Hannyń kópultty áskeri. Kenesary Qasymuly tóńiregine ártúrli ulttyń ókilderi toptasty. Kóterilisshiler arasynda orystar men bashqurttar, ózbekter men qaraqalpaqtar, tatarlar jáne poliaktar boldy. Olardyń keibiri qazaq hanynyń erekshe senimi men shynaiy qurmetine ie bolyp, jaýapty qyzmet atqardy. Mysaly, Kenesarynyń jeke hatshysy burynǵy orys soldaty bolsa, kishi inisi Naýryzbaidyń jeke jalshysy Nikolai Gýbin degen eken. Orys soldattary Bedashev pen Malkin han áskeriniń otriadtaryn basqardy. Malkindi qazaqtar kishik dep ataǵan. Tatar Álim Iagýdin áskeri keńestiń múshesi bolsa, ózbek Saidaq qoja Ospanov on jyl boiyna hannyń elshilik qyzmetin adal atqarǵan. L. Meier bul týraly: «Ol orys tutqyndaryna úlken meiirimmen qaraǵan. Bul áreketi kópke úlgi boldy. Onyń adamdy tartyp alatyndai erekshe qasietti ielengen. Onda birneshe orys qashqyndary shaiqasqan».
Árine, kóterilisshilerdiń basym kópshiligi qazaqtar boldy. Olar Aǵybai, Ańǵal, Baiseiit, Baitabyn, Buǵybai, Buqarbai, Janaidar, Jeke, Tolybai, Jolaman, Iman, Suranshy, Tanash, Nóger jáne t.b. Qalyń buqarany bastaǵandar úsh júzdiń aldyna shyqqan bileri men batyrlary, tipti, sultandary edi.
Kóterilistiń bastalýy. Kóterilis Kenesarynyń patsha úkimetiniń saiasatyn jaramsaqtana qoldaǵan sultandar men bilerdiń aýyldaryn shaýyp alýmen jáne Kókshetaý men Aqmolada okrýgtik dýandary qurýǵa qarsylyqtan bastaldy. Orynbor shekaralyq bastyǵy G. Genstiń atyna jazylǵan shaǵymynda «Ol óz týystarynyń birneshe ret negizsiz jáne sebepsiz patsha otriadtarynyń shabýylyna 1825, 1827, 1830, 1831, 1832, 1836, 1837 jyldar aralyǵynda úzdiksiz ushyrap kelgendigi jáne ol álide jalǵasyp otyrǵandyǵyn keltirgen». Mysaly Astana memlekettik arhiviniń qujatynda kórsetilgendei joǵarydaǵy sheneýnikke ashý-yzaǵa toly hat jazady: «1831 jyly Kókshetaýdan keiin sheginshe 500 adamdyq Aleksei Maksimovichtiń qoly ekinshi ret qaitara Sarjan sultannyń aýylyn tonady..., tipti 450 adamdy óltirdi». Onyń jazǵan hattarynan taǵy bir mysal keltirsek: 1842 jyly naýryzda esaýyl Sotnikov otriady, han aýylyn shaýyp, 100 adamdy óltirip jáne tutqynǵa 25 adamdy aldy, onyń ústinde 1000 túie, 3000 jylqy, 9 myń qoidy aidap ketti. Árine munyń barlyǵy ult-azattyq qozǵalystyń tutanýyna jáne Qazaq memlekettiligin qalpyna keltirýdiń sebebi ǵana edi. Ol óziniń talaptary men jedel qadammen dami bastaǵan patshalyq otarlaýǵa qarsylyǵyn ashyq bildirgen, ózininiń eskertý hattaryn úzdiksiz jiberip otyrdy: «Kúnnen kúnge bizdiń jerlerimizdi basyp ala otyryp ózderiniń bekinisterin soǵa bastaǵan olar halyqty yzalandyra túsedi. Bizdiń keleshegimiz úshin ǵana emes búgingi kúnimiz úshin de asa qaýipti». Ol shekara shebindegi bekinisterge de, patsha úkimetiniń áskeri jasaqtaryna da jii-jii shabýyl jasap turdy. Máselen, 1837 jyldyń aiaq kezinde Kenesary horýnjii Rytovtyń otriadyn tas-talqan etip jeńip shyqty. Bul otriadtyń quramynda 6 ýriadnik jáne 48 sibir kazaǵy bolyp, Petropavldan Tashkentke bara jatqan saýda kerýenin kúzetip bara jatqan edi.
Kenesary 1838 jyly óziniń adamdaryn Batys Sibir general-gýbernatoryna jiberip, oǵan arnaiy hat joldady. Hatynda Aqtaý bekinisi men Aqmola prikazyn joiýdy, Ombyda tutqynda otyrǵan óz adamdaryn túgel bosatýdy talap etti. General-gýbernator Kenesarynyń adamdarynyń barlyǵyn da saptaǵy myń soldattyń arasynan ótkizip, dúre soqtyrdy. Olardyń áskerge jaraityndary turaqty armiia qataryna alynyp, qalǵandary Shyǵys Sibirge jer aýdaryldy. General-gýbernatordyń bul qylyǵy Kenesary sultannyń ashý-yzasyn keltirip, kóterilisti bastap jiberýin tezdetti...
Qazaq handyǵynyń qalypqa keltirilýi. 1841 jyldyń qyrkúiek aiynda úsh júzdiń ókilderi bas qosqan jiynda Kenesary Qasymuly han sailandy. Sóitip Qazaq handyǵy qalpyna keltirildi. Patsha úkimeti bul jaisyz habardy óte ókinish sezimimen estip-bildi. Endigi jerde Kenesary bastaǵan kóterilis uiymdasqan sipat ala bastady. 1844 jyly ony qazaq hany retinde Ortalyq Aziia bileýshileri tanydy. Bul týraly A. Dobrosmyslov bylai dedi: «Buqar men Hiýa Qoqandy bileýge ózara qyrqysýda, eki jaq handyqtyń ieleri Kenesarynyń ebin tabýǵa ózderiniń elshileri men syilyqtaryn jibere otyryp, ony qazaq ordasynyń hany retinde tanýda». Buqar ámiri men Hiýa hany tanymal hanǵa zeńbirekter men qarý-jaraqtar, myltyq pen oq dáriden kómektesti. Sońǵysy tipti oǵan óz ieliginde erkin kóship júrýge usynys bildirdi.
Ult-azattyq kúresti tabysty júrgizý úshin Kenesary han bir ortalyqtan basqarylatyn memleket qurdy. Ony hannyń ózi basqardy. Hannyń janynan joǵarǵy keńesshi organ – ózine barynsha adal berilgen batyrlardan, bilerden, sultandar men jaqyn týystarynan turatyn arnaiy Keńes quryldy. Biraq sheshýshi daýysty han ózine qaldyrdy. Kenesary handyqty óziniń senimdi adamdary – jasaýyldar arqyly basqardy. Jasaýyldar sot isimen, sharýashylyq máselelerimen, mámilegerlik jumystarmen, alym-salyq jinaýmen jáne áskeri istermen ainalysty. Jasaýyldar sonymen qatar ortalyq ókimet biligi bergen nusqaýlardyń muqiiat oryndalýyn, mal jaiylymdarynyń durys bólinip, tiimdi paidalanylýyn baqylady, halyqtyń kóńil kúiin de qadaǵalady. Memlekettik rámizder qabyldandy: mysaly, han bairaǵy jasyl tústi boldy. Han biligi qyzmetiniń ońdy nátijeleri retinde onyń qol astyndaǵy halyq arasynda alaýyzdyq pen barymta alý joiyldy. Kenesary eń aldymen alym-salyq tóleýdiń tártibin retke keltirdi. Mal ósirýshiler – zeket, al diqandar – ushyr tóleitin boldy. Patsha áskerlerimen soǵysty odan ári jalǵastyrý qosymsha materialdyq jáne qarjy shyǵyndaryn qajet etti. Sondyqtan alym-salyqtyń da qosymsha túri engizildi, sóitip halyqtan kiim-keshek, qarý-jaraq, at ábzelderin jinaý qolǵa alyndy. Salyq jinaýda halyqtyń jaǵdaiy jeke-jeke eskerildi. Menshiginde maly 40 bastan aspaityndar alym-salyqtan bosatyldy. 40-tan 100 basqa deiin maly barlar bir maldan, al 100 bastan artyq malynyń árbir 40 basyna bir maldan tólep turatyn bolyp belgilendi.
Diqandar ózderiniń óndirgen óniminiń onnan bir bóligin tóleýge mindetti boldy. Kóteriliske dep jinalǵan astyqty patsha úkimeti jii-jii tárkilep ketip júrdi. Táýekel etip, kóterilisshilerge astyq aparyp satqandar jazalaýshy áskerdiń qaharyna ushyrady. Sondyqtan da Kenesary qazaqtardyń eginshilikpen ainalysýyn qatty qoldady. Kópesterdiń saýda kerýenderinen alynatyn baj salyǵy edáýir tabys beretinin eskergen Kenesary ondai kerýenderdi tonaýǵa tyiym saldy. Saýda kerýenderiniń tolyq qorǵalýyn qamtamasyz etti. Kerýenbasylaryn jeke ózi qabyldap ta otyrdy. Baj salyǵyn tóleýden jaltarǵandarǵa qosymsha salyq salyndy. Baj salyǵynan túsken qarjyǵa Orta Aziia bazarynan qarý-jaraqtar men oq-dári satyp alyndy.
Kóterilisshi áskerleriniń qurylýy. Kenesary 20 myń sarbazdan turatyn ári jaýyngerlik qabileti kúshti turaqty ásker jasaqtai aldy. Ol áskeri arǵy alys atasy Shyńǵys handai júzdikter men myńdyqtarǵa bólindi. Erligimen erekshe kózge túsken sarbazyna «júzbasy» men «myńbasy» qylyp taǵaiyndady. Kenesary quralaidy kózge atatyn mergenderden iriktep, mergenbasy basqaratyn erekshe jasaq qurdy. Orys armiiasynyń úlgisi boiynsha han óz áskerlerine erekshe aiyrym belgilerin engizdi. Dala ólkesiniń bilgiri HIH ǵasyr ortasyndaǵy aǵylshyn zerttteýshisi T.V. Atkinson: «Kenesary qazaqtardan tamasha jaýyngerler daiyndai aldy. Kópshiligi maǵan Kenesary jigitteriniń qylyshpen, aibaltamen óte jeńil qimyldaýy qarsylastyń kúshimen soǵysýda asqan jetistikke ákeldi. Tamasha ofitserleri bar qazaqtar álemdegi eń kúshti atty áskerdi qura alar edi» – dep jazady.
Han sarbazdarynan shaiqas taktikasy men áskeri ónerdiń amal-tásilderin meńgerýdi talap etti. Kóterilisshilerdi áskeri ónerge úiretýmen orystyń, tatardyń jáne bashqurttardyń buryn turaqty orys armiiasynda qyzmet etken tájiribeli soldattary ainalysty. Han jasaǵynda qatań tártip ornata bildi. Máselen, satqyndyq jasaǵan nemese áskeri kúzette uiyqtap qalǵan sarbazdar ólim jazasyna kesildi. Kenesary áskerinde qarý-jaraq satylyp alyndy. Qarý-jaraq arnaiy qoimalarda saqtaldy. Alǵash ret shaǵyn zeńbirek jasaý isi jolǵa qoiyldy. Kenesary qoly jaýǵa «Abylailap» uran salyp, atoilap shabatyn. Ol jóninde 1885 jylǵy «Orynbor paraqshasy» (Orenbýrgskii listok) gazetinde A. Jantórin sultan keltirgen halyq ańyzynyń joldary kýá bola alady:
«Biz Kene han tusynda,
Býradai bulqyndyq.
Qarly boran burqasyny,
Bizderge túk bolmady.
«Han Abylailap!» urandap,
Jaýdyń jolyn bógedik»
Kenesary barlaýshylardy utymdy paidalana bilgen. Olar qazaq aýyldarynda saýdager, molda keipinde júrgen. Jazalaýshy áskerdiń josparyn aldyn ala bilip, hanǵa jetkizip otyrǵan. Qazaq jerindegi kóterilis otynan patsha úkimeti de úreilene bastaidy. Resei imperatory Nikolai I osy kóterilisti basý máselesin kún tártibinde ustaidy. 1843 jyly 27 maýsymda qazaq hanyna qarsy iri joryq uiymdastyrý jóninde ókim shyǵarady. Onyń buryshtamasyna «bir memlekette ekinshi memleket bolýy múmkin emes» degen kárli nusqaý jazady. Hannyń basy úshin úi basy salyǵyna túsetin 3 myń rýbl taǵaiyndaidy.
Kóterilisshilerge qarsy 300 adamnan turatyn áskeri starshina Lebedevtyń otriady jiberiledi. 1843 jyly sultandar A. Jantóreuly men B.Aishýaquly bastaǵan ekinshi top atqa qonady. Bir ýaqytta Ombydan, Petropavlovskiden jáne Qarqaradan qosymsha áskeri otriadtar qosylady. Patsha áskeri jergilikti jerdi jaqsy bilmedi, sondai-aq dalalyqtardyń shaiqasty júrgizýdegi erekshe taktikasy jazalaýshylardyń kúshin barynsha álsiretti. Jergilikti halyq arasynan shyqqan jol bastaýshylar halyq batyrynyń jaý qolyna túspeýine barynsha kómek kórsetip otyrdy.
1844 jyly shildeniń 20-synan 21-ine karaǵan túni Kenesary han Tobyl ózeniniń joǵarǵy aǵysynda Jantóre sultannyń áskerine kúirete soqqy berdi. Kenesarynyń jeńis jigerlendirgen negizgi kúshteri 1844 jylǵy tamyzda Ekaterina stanitsasyna shabýyl jasady. Bekinistiń mańyndaǵy eldi mekendi órtep jiberdi, 40 adamdy tutqynǵa aldy, qyrýar maldy aidap áketti. Sonymen qatar myltyq, tapansha, qylysh, naiza siiaqty kóptegen qarý-jaraq túrlerin oljalady. Arnaiy jiberilgen jazalaýshy otriad Kenesarynyń aýylyna jete alǵan joq. Úkimet basyndaǵylardy abyrjýshylyq pen úrei biledi.
Dolgov jáne Gern bastaǵan elshilikterdiń Kenesary ordasyna kelýi. Kenesarymen bolǵan soǵystyń uzaqqa sozylýy patsha úkimetine eleýli shyǵyn keltirdi. Sondyqtan 1845 jyldyń aqpan aiynda Orynbor basshylyǵy Kenesary hanǵa Dolgov jáne Gern bastaǵan elshilik jiberýdi qajet dep tapty. Olar Kenesaryny patsha úkimetiniń talabyn oryndaýǵa kóndirýge tiis boldy. Sonymen qatar barlaý jumystaryn júrgizýdi de kózdedi: birinshiden, olar Kenesary áskerleriniń qai jerlerde qanshalyqty mólsherde ornalasqanyn dál bilýi tiis boldy, ekinshiden, Yrǵyz ben Torǵai ózenderiniń boiynda taǵy qandai bekinis salýǵa bolatynyn anyqtap qaitý edi. Patsha úkimeti mundai sharalardy júzege asyrý arqyly kóterilistiń ortalyq aimaqtaryna tolyq baqylaý ornatýdy kózdedi. 1845 jyly Dolgov pen Gern bastaǵan elshilik hannyń ordasyna jetti. Kenesaryǵa onyń áieli Kúnimjan qaitaryldy. Júrgizilgen kelissózder barysynda Kenesaryǵa qabyldaýǵa bolmaityn shart qoiyldy: kóterilisshilerge úkimet belgilegen shekteýli aimaq sheginde ǵana kóship júrýge ruqsat berildi. Kenesarynyń Reseige tolyq baǵynýy jáne soǵys qimyldaryn birjolata toqtatýy tiis boldy. Orynbor vedomstvosyna qaraityn qazaqtardyń barlyǵy da Resei imperiiasynyń azamattary retinde árbir úidiń 1 som 50 tiyn mólsherinde tútin salyǵyn tólep turýy tiis ekendigi, hannyń Orynbor qazaqtarynan zeket alýyna tyiym salynatyndyǵy aityldy. Kenesarynyń qylmysty isterdi qaraýyna ruqsat etilmeitini eskertildi. Hannyń qashqyn orys pen tatar jáne bashqurttardy jasyryn ustaýyna tyiym salynatyny, olardy Reseige qaitarǵa tiisti boldy. Kenesarynyń Reseige «unamaityn» shet memlekettermen jáne jeke tulǵalarmen qarym-qatynastar jasaýyna ruqsat etilmeitini de eskertildi. Kenesary Dolgov pen Gern elshiliginiń qoiǵan sharttarynyń túpki maqsaty onyń han laýazymyn ielenýge quqyǵy joqtyǵyn tuspalmen túsindirý ekenin op-ońai uqty. Aqyrynda jalpy qazaq kóterilisteriniń basshysy Qaraqoǵa dep atalatyn shaǵyn ielikte kóship júrýge ruqsat etildi.
Han patsha úkimeti qoiǵan bul talaptardyń birde-bireýin qabyl alǵan joq. Kelissózder tuiyqqa tireldi. Patsha úkimetiniń elshiligi kózdegen maqsatyna jete almady. Elshiler ketkennen keiin han áskeri keńes shaqyryp, endi Jetisý aýmaǵyna qarai kóshýge sheshim qabyldady. Patsha úkimeti sodan keiin-aq Yrǵyz ózeni boiynda Oral, al Torǵai ózeni boiynda Orynbor áskeri bekinisterin salýǵa kirisip ketti. Qazaqstannyń patshalyq kezeńin zertteýshi N. Konshinniń pikiri boiynsha: «orys úkimetine qarsy kúres ońtústik dalalarynda birqatar bekinister salǵannan keiin qiyndai tústi».
Kenesary áskerleriniń Jetisýǵa sheginýi. Patsha úkimeti Kenesary handy Orynbor ólkesinen qalai da yǵystyryp shyǵarýǵa umtyldy. Sonyń saldarynan Kenesary Saryarqany tastap, kóterilis ortalyǵyn Jetisý jerine qarai aýystyrýǵa májbúr boldy. Sibirdegi ókimet biligi Ombydan general Vishnevskii basqarǵan eleýli ásker kúshin zeńbirekterimen qosa Jetisýǵa jedel túrde jiberdi. Azyq-túliktiń tapshylyǵy Kenesaryny eginshilikpen ainalysýǵa májbúr etti. Kúshi basym patsha úkimetiniń qysym jasaýymen Kenesary Ile ózeniniń oń jaq betine ótip, odan ári Alataýdyń etegine kóship bardy. Al patsha úkimeti oǵan Kishi júz ben Orta júz qazaqtary tarapynan kómekke keletin joldy kesip tastady. Uly júzdiń Suranshy, Baiseiit, Toishybek siiaqty batyrlary Kenesaryǵa qoldaý kórsetip, kóterilisshilerdiń sirep qalǵan qataryn tolyqtyryp, edáýip kúsheitti. Belgili qazaq folklorisi M.J. Kópeiulynyń aitýy boiynsha: «Jetisýda hanǵa erekshe qurmet kórsetken shapyrashty rýynyń qazaqtary boldy». Hanǵa olar kiim-keshek, azyq-túlik, qarý-jaraq pen adamdardan kómek berdi.
Kenesary Qasymuly Qytaiǵa baryp, boi tasalai turýdy da oilap, Qudaimendi sultan bastaǵan elshiligin Qytai úkimetine jiberdi. Alaida olar Resei imperiiasymen qarym-qatynasymyzdy búldirip alamyz degen qaýippen Kenesarynyń ótinishin qanaǵattandyrýdan úzildi-kesildi bas tartty. Bul týraly Omby oblystyq tarihi arhiviniń qorynda tirkelgen qujattarda: «Elshiler araǵa eki ai sala eki qytai sheneýnigi men bir aýdarmashymen keri oraldy. Olar Kenesaryǵa Qytai óz qol astyna ala almaityndyǵyn jetkizdi». Olarǵa Ortalyq Aziianyń qazaqtary men musylmandary arasynda úlken yqpalǵa ie bolǵan, kúshti de batyl hannyń keregi joq edi. Bul kezde Qytai kóterilisshiler men bir dindegi uiǵyr men dúngen kóterilisterine alańdaýly bolatyn.
Qazaq-qyrǵyz áskeri qaqtyǵysy. Kóterilisshiler qyrǵyz jerine jaqyn keldi. Bul kezde qyrǵyzdar Qoqan handyǵynyń yqpalynda bolatyn. Han soltústik qyrǵyz rýlaryn bileýshi manaptarynyń ózine baǵynýyn talap etti. Bul talaptar patsha úkimetimen jáne Qoqan handyǵymen odan ári kúres júrgizý úshin kúsh biriktirý qajettiginen týǵan edi. Han qyrǵyzdarǵa arnaǵan úndeýinde bylai dep jazdy: «Meniń munda kelgenimniń maqsaty, sendermen jaýlasý, qan tógisý emes, qaita qazaqtar men qyrǵyzdardyń basyn qosyp, olardy kúsheitý, Qoqannyń qol astynan bólip alý, qoqandyqtardyń qysymynan qutqarý bolyp tabylady».
Qazaq-jońǵar qyrǵyn soǵysy kezinde qyrǵyzdar qazaqtardyń jaǵynda shaiqasqan bolatyn. Biraq qyrǵyzdarda Shyńǵyshan urpaqtaryna baǵyný dástúri qalyptaspaǵan edi. Sondyqtan da olardyń hanǵa baǵynýy, sóitip ózderiniń táýelsizdiginen aiyrylýy, árine, qyrǵyz aqsúiekteriniń oiyna kirip te shyqpaǵany ábden tabiǵi nárse edi. Onyń ústine, qyrǵyzdar Abylai hannyń qyrǵyz aýmaǵyna jasaǵan joryqtaryn da umyta qoiǵan joq bolatyn. Qyrǵyzdar patsha úkimetiniń Sibir ákimshiligi tarapynan edáýir qoldaý tabatynyn da sezdi. Vishnevskii qyrǵyzdardy Kenesarynyń aýyldaryna shabýyl jasaýǵa ashyqtan-ashyq aidap saldy. Alataý qyrǵyzdary Qoqan handyǵynyń qoldaýyna súiendi. Qyrǵyz manaptary iri taipa ókilderin quryltai jinalysyna shaqyrdy. Yqpaly kúshti Orman manap barlyq qyrǵyzdardyń bileýshisi bolyp taǵaiyndaldy. Quryltaiǵa jinalǵan manaptar Kenesary hannyń usynysyn qabyldaýdan ashyqtan-ashyq bas tartty. Kenesary hannyń qyrǵyzdarǵa qarsy attanǵan eki myń sarbazy jeńilis tapty. Onyń bir myńy qyrǵynǵa ushyrady, ekinshi jartysy ash-jalańash, qarý-jaraqsyz, jaiaý-jalpylap keri qaitty. Qazaq sarbazdarynyń birqatary tutqynǵa alyndy. Munyń ózi qyrǵyzdar tarapynan buryn-sońdy bolyp kórmegen batyldyq pen qatygezdik bolyp shyqty. Arhiv qujattarynan basqa 1846 jylǵy qazaq sanaǵyna qatysqan poliak jer aýdarýshysy A. Ianýshkevichtiń kúndelik jazbasynda bylai keltirilgen: «Urys dalasynda myńǵa jýyq adam qaitys bolyp, eki myńǵa jýyq adam tutqynǵa tústi, olardyń ishinde bes sultanǵa tólem talap etti».
Bul qyrǵyzdar tarapynan buryn sońdy estimegen qatigezdik ári handy kemsitý edi. Tutqynǵa túskenderdi jaý qolyna qaldyra almaǵan han áreketi týraly Omby memlekettik tarihi arhiviniń qujattarynda bylai kórsetilgen: «Tutqyndardy bosatý úshin Kenesary aýyldan qolda bar múlikterdi jinai bastady jáne olardy tutqyndardy satyp alýǵa tóledi. Úi basynan jinalǵan salyq jáne myńdaǵan kóterilisshilerdi kiimmen jáne basqa da qajettiliktermen qamtamasyz etip otyrý aqyrynda aýyldardyń tonalýyna ákeldi....».
Kóptegen shekaralyq aýdandardaǵy birqatar qaqtyǵystardan keiin jáne beibit kelisimderden soń qazaq hany 1847 jyldyń sáýirinde qolastyndaǵy 10 myń jaýyngerimen kórshilerdiń jerine jyljydy. Ózderine tanys emes taýly aimaqta soǵysqan qazaqtar qorshaýda qaldy. Sońǵy shaqyrylǵan áskeri keńeste hannyń jaqtastary qorshaýdy bir jerden buzyp shyǵyp, uzap ketýdi usyndy. Biraq han odan úzildi-kesildi bas tartty. Sondaǵy hannyń sózin balasy Syzdyq sultan bylai jetkizdi: «Eger men ózim jaýynger bolsam qashyp keter edim, biraq men onda halyq aldynda han bola almaimyn».
Sultan Rústem men Uly júzdiń yqpaldy bii Sypatai men Baizaq jasaqtarynyń kenetten sheginip ketýi kóterilisshilerdiń jaǵdaiyn qiyndatyp jiberdi. M.J. Kópeiulynyń aitýy boiynsha qazaqtar men aradaǵy daýly jerlerdi jergilikti qazaqtarǵa berý týraly jasyryn ýáde beriledi... Qyrǵyzdar taý bulaqtaryn keri buryp jiberý arqyly qorshaýǵa túskender men olardyń attaryn sýsyz qaldyrdy Úsh táýlik boiy batyr han óziniń shyn berilgen 1000 jýyq batyry men 500-ge jýyq qarýymen Alataý qyrǵyzdarynyń birneshe shabýylyna toitarys berdi. Toqmaq mańyndaǵy, jergilikti halyq qandy jer dep atap ketken, Maitóbege taiaý jerde teń emes sońǵy urysta Kenesary 30-dan astam qazaq sultandarymen jáne ózine shyn berilgen jaýyngerlerimen tutqynǵa tústi.
Qazaqtardyń jeńilýi men han ólimi. Kenesarynyń qolǵa túskenine kózderi jetkennen soń, hannyń taǵdyryn sheshý úshin qyrǵyz manaptary keńes ótkizip, ony óltirýdi qajet dep sheshedi. Kenesary ózin óltirer aldynda taǵy da olarǵa kúsh biriktirip, Qoqan men Reseige qarsy soǵysýǵa shaqyrdy. Biraq olar óz tutqynyn tyńdaǵysy da kelmei, sońy jazany oryndaýmen ulasty. Qazaq jaýyngerleriniń sońǵy kúnderi týraly jazba qaldyrǵan L. Meier. «Olar qyrǵyzdarmen úsh táýlik boiy erlikpen shaiqasty, Sibir qyrǵyzdary kómekke kelip jeter degen úmitti boldy. Biraq patsha úkimetiniń jergilikti ókimet biliginiń basshylary olardyń keletin jolyn bógep, tosqaýyl qoiyp úlgergen edi. Úshinshi táýlik degende kóterilisshilerdiń bir bóligi qorshaýdy buzyp shyǵyp, qutylyp kete aldy. Hannyń kóptegen senimdi serikteri túgeldei derlik óltirildi. Hannyń ózi birneshe sultandarmen birge tutqynǵa alyndy jáne azapty jazanyń saldarynan qaza tapty». Bul týraly sońyn ala jazǵan M. Krasovskii de: «Kenesary Shý ózeniniń oń jaǵyndaǵy ańǵarlardyń birinde qazirgi Toqmaq bekinisine jaqyn jerde qaraqyrǵyzdardyń qorshaýynda qaldy, biraq olarǵa erlikpen qarsy turǵan ol qolǵa túsip, aiýandyqpen óltirildi», – dep keltiredi.
Kóp uzamai jalpy qazaqtyń sońǵy hanynyń bas súiegi buralań soqpaqtarmen Tom gýberniiasy arqyly Ombyǵa jiberilip, Batys Sibir general-gýbernatory P.D. Gorchakovqa jetkizildi. Bul jóninde A.Dobrosmyslov bylai jazdy: «Kenesary hannyń bas súiegin kniaz Gorchakovtyń qolyna tidi. Sóitip ol Batys Sibir Bas basqarmasyndaǵy «Kenesary kóterilisi týraly is» janynda saqtaýǵa buiryq berdi». Onyń bul pikiri orys ǵalymy N. Seradanyń oiymen ushtasady. Ol hannyń sońǵy kúnderi týraly bylai deidi: «Men ár túrli Torǵai oblysynyń qazaqtarynan Kenesary tutqynǵa alynǵannan keiin, ony azapty ólimge jiberer aldynda qyrǵyzdar qyryq tún boiy qoinyna sulý qyzdardy salyp, batyrdan urpaq alyp qalýdy kózdedi... Kenesary eshqandai qyzǵa boiyn burmaǵan».
M.J. Kópeiulynyń jazýynsha, barlyǵy da qasietti hannyń qaharyna ilikti. Kenesarynyń jáne onyń jaqyn serikteriniń kózin joiýǵa qatysqan qyrǵyz manaptarynyń bárin Sibir úkimeti qymbat syilyqtarmen marapattady. Alaida solardyń barlyǵy da tynysh ómir súre alǵan joq, keibiri «jumbaq jaǵdaida» qaza tapty. Halyqtyń súiikti hanynyń qapylysta qalai qaza tapqanyn aqyn Nysanbai Jamanqululy «Naýryzbai-Qanshaiym» dastanynda qaiǵyly sarynda baiandaidy.
Kenekem meniń ketken soń,
Zamanym qaldy tarylyp.
Halyq iesi handardan,
Jetim qaldyq airylyp.
Baldaǵy altyn aq beren,
Tasqa tidi mairylyp.
Kemshilik tústi basyma,
Kóringennen qaimyǵyp…
Kenesary ketken soń,
Iesiz qaldy taǵymyz.
(Kasymbaev J.K. Poslednii pohod hana Kenesary i ego gibel. – Almaty, 2002. – s.142. )
HH ǵasyrdyń basynda handy unatyp qalǵan orys zertteýshisi Ia.Polferov Nysanbai aqynnyń qaiǵyly óleniń estigender jaiynda: «Tańdaýshylardyń qara tory júzinen jas sorǵalap, kei kezderde yńyrsyp ta ketetin. Bul qaiǵyly ánmen tabiǵat ta qosa jylaǵandai boldy».
Kóterilistiń tarihi mańyzy jáne onyń saldary. Qazaqtardyń kezekti kóterilisi jeńilis tapty. Álsiz qarýlanǵan han jasaǵy myqty daiyndalǵan turaqty orys áskerine qarsy tura almady. HIH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda patsha úkimeti poliak, belorýs, ýkrain jáne litvalyqtardyń ult-azattyq kóterilisterin basa otyryp birshama tájirbie jinaqtaǵan bolatyn. Kenesarynyń basty qatesi bir mezgilde birneshe maidanda áreket ete soǵysýy onyń Reseige, qyrǵyz manaptaryna jáne Qoqan handyǵyna, qarsy soǵysýy áskeriniń qýatyn álsiretti. Sultandar áýleti men iri rý basshylarynyń ózara aýyz birshiliginiń bolmaýy da kóterilistiń jeńilýine áser etti. 1839 jyly Ǵubaidolla Ýáliev ustanyp Berezov qalasyna jer aýdaryldy, tek 1847 jyly kóterilis aiaqtalǵan soń ǵana saiasi qamaýdan bosatyldy. Kóterilistiń jeńiliske ushyraýy patsha úkimetiniń qyrǵyz jerlerin, Jetisýdyń aýmaǵyn jáne Ońtústik Qazaqstandy basyp alýyna jol ashty. Sondai-aq Buhara, Qoqan jáne Hiýa handyqtaryn qosyp alýdyń alǵysharttary jasaldy. 1854 jyly Semei oblysy quryldy. Ishki okrýgter sibir qazaqtary oblysynyń quramynda qaldy. Endigi jerde aǵa sultan bolyp «qara súiekter» de sailana alatyn boldy. Sóitip Uly Dalada 600-jyldai qalyptasyp qalǵan Shyńǵyshannyń tártibi kúiredi. Sol jyly Ertistiń oń jaǵalaýynda Semeidiń ishki okrýgi quryldy. Negizgi halqy jergilikti qazaqtardan turatyn bul okrýgti basqarý orys ofitserine júktelse, al onyń orynbasarlyǵyn «qara súiekten» shyqqan aǵa sultan atqardy.
Kenesary Qasymuly qazaq halqynyń esinde talantty áskeri qolbasshy, asa kórnekti memleket qairatkeri retinde qaldy. Han biligi is júzinde joiylǵan jaǵdaidyń ózinde ol qazaqtyń úsh júziniń basyn biriktirip, qazaq memlekettiligin qaitadan qalpyna keltirdi. Qazaq halqynyń táýelsizdik jolynda kúreste ulttyq rýhyn oiata aldy.
HIH ǵasyrdyń ortasynda belgili Qazaqstan tarihyn zertteýshi M.Krasovskii Kenesarynyń qazaq tarihyndaǵy orny men róli týraly bylai dep jazdy: «Eger Kenesary Qasymuly tiri qalsa, bizge qazaq dalanyń baǵynyshty bolýynyń taǵdyry belgisiz edi». Resei áskeri tarihynyń iri mamany A.I. Ivanin qazaq basshysynyń atyna mynadai maqtaý bildiredi: «Ádildiktiń ornaýyn talap etken, Kenesary ólgenshe Reseidiń jaýy boldy, sondyqtan da ony «dalanyń sońǵy batyry» dep atasam óz otanymnyń aldynda kúnáli emespin». Genshtab ofitseriniń biri V. Potto Kenesaryny taý qozǵalysynyń imamy Shámilmen salystyryp, «Resei biligin qatty teńseltken» tulǵa retinde sipattaidy. Kóptegen zertteýshiler Kenesarynyń uly Abylai zamanyndaǵy egemendi memlekettilikti qalpyna keltirý úshin jasaǵan áreketterin joǵary baǵalady. Al onyń qyzmettesi, kapitan N. Fomakov ony: «Abylai hannyń aqyldy, batyl urpaǵy... ózine qarsy bolǵan barlyq sibir otriadynyń qastandyq áreketin bul elde kóshbasy retinde tanymal bolǵandyqtan túkke turǵysyz retinde kórsetti», – dep jazdy. Bir eske qalarlyǵy Kenesary Qasymulynyń jetekshiligimen bolǵan qazaq kóterilisi basylǵan soń, shyńǵys urpaqtary halyq qozǵalysyna basshylyq jasamady. Bul jaiyn L. Meier bylaisha keltirdi: «Osy kezden keiin halyqtyń qorǵaýshysy qarapaiym halyq boldy... al sultandar eń sońǵy orynǵa keltirdi nemese orys sheneýnigi bolyp shyǵa keldi».
****
Hannyń eki áielinen – Kúnimjan men Janymnan segiz ul qaldy: Japar, Taishyq, Ahmet, Omar, Ospan, Ábýbákir, Syzdyq jáne Jákei. Olardyń bári Qoqan territoriiasyna ótýge májbúr boldy. Birshama ýaqyt qoqandyq ásker sapynda qyzmet etip, Reseige qarsy soǵysty. Birshama ýaqyttan keiin Resei imperiiasynyń áskeri kúshine qarsy tura almaityndyǵyn túsinip, olarǵa baǵynýǵa májbúr boldy. Ol sonymen qatar general Kolpakovskiidiń otriadyna qarsy soǵysty. Bir orys ofitseri Kenesary hannyń myltyǵyn birshama ýaqyt qolynda saqtap, 1882 jyly Ombydaǵy orys geografiialyq qoǵamynyń Batys-Sibir bóliminiń mýzeiine syilaidy. Kenesarynyń myltyǵy búgingi kúnge deiin Omby oblystyq ólketaný mýzeiinde jáne ony Qazaqstannyń ortalyq memlekettik mýzeiine ákelý óz sheshimin kútip jatyr.
Sóz joq, han Kenesary Qasymuly ómiri men qyzmeti mysalynda qazaq batyrlary, ult-azattyq qozǵalystyń birneshe urpaqtary tárbielenip shyqty. Sonymen birge onyń bas súiegi tabylyp elge qaitarylsa eken. Jalpy halyqqa málim, bolǵar halqynyń kóripkel sáýegei áieli Vanga qaza bolar aldynda Kenesarynyń bas súiegi elge qaitarylǵan ýaqytta Qazaqstan eli budan ári dami túsetinin aityp ketipti. Al osy tulǵa týraly basqa eldiń prezidenti jaman sóilese, ol - dórekilik. Bizdiń namysymyzǵa tiedi. Condyqtan aitarymyz: «Atambaev myrza, han Kenege til tigizbeńiz»!
Z.E. Qabyldinov,
Sh.Sh. Ýálihanov at. Tarih jáne etnologiia institýtynyń direktory
.jpg)