"اتامباەۆ مىرزا, حان كەنەگە تيٸسپەڭٸز!.."

جۋىردا قىرعىز ەلٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ ا.اتامباەۆ قازاق ەلٸنە بايلانىستى اۋىزىنا تٷسكەن جاعىمسىز سٶزدەردٸ ايتتى. سونىڭ ٸشٸندە حان كەنەنٸڭ ەرۋاعىنا دا اۋىر سٶزدەر تيدٸ. 1847 جىلى قازاق جۇرتىندا بولعان وقيعانى ەسكە الىپ, قىرعىز ماناپتارىنىڭ باسى كەسٸلگەنٸ دە ايتىلدى. ەرينە, وسى وقيعا ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا بولعان قارىم-قاتىناستىڭ ەڭ سۋىق بەتتەرٸ ەدٸ. ەندٸ ول تاريحي پاراق ۇمىتىلا باستاعان شاقتا كەتٸپ بارا جاتقان قىرعىز پرەزيدەنتٸ تاعى بٸر ەسٸمٸزگە سالعىسى كەلگەندەي. ەيتسە دە, مۇنداي قادامعا بارۋىنىڭ جٶنٸ جوق-تىن. دەگەنمەن سٶز ايتىلدى. سوندىقتان حان كەنەنٸڭ قازاققا كٸم ەكەنٸن ا.اتامباەۆ مىرزانىڭ ەسٸنە تٷسٸرگٸمٸز كەلەدٸ. 

2017 جىلى ۇلى دالا ەلٸندە ەسٸمٸن ەل قۇرمەتتەگەن كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ (1802-1847) تۋعانىنا 215 جىل تولدى. ەۋرازيياشىل, ورىس عالىمى, ەتنوگەنەز تەوريياسىنىڭ اۆتورى ل.ن. گۋميلەۆتٸڭ ايتۋىنشا, قارسىلاستارىن قايمىقتىرعان, ٷزەڭگٸلەستەرٸنٸڭ قۇرمەتٸنە يە بولىپ, قول استىنداعىلارى تٶبەسٸنە كٶتەرگەن حان كەنە – قازاقستاننىڭ بٷكٸل تاريحىنداعى ەڭ كٶرنەكتٸ پاسسيونارلىق تۇلعا. باتىرمەن بەتپە-بەت كەلگەن پاتشا ەسكەرباسىلارى «كٶزسٸز باتىر», «قازاق دالاسىنىڭ ميتريداتى», «قىرعىزدىڭ (قازاقتىڭ) ۇلتتىق باتىرى», «سويقان», «ەرجٷرەك بيلەۋشٸ», «قيراتۋشى داۋىلپاز», «قىرعىزدىڭ شاميلٸ», «ۇلىق باتىر», «دالا رىتسارى» دەپ تاڭداي قاعىپ, ەرٸكسٸز مويىنداعان ەدٸ.

شىندىعىندا ول كٸم بولعان? نەگە ونى بارلىق دالا حالىق قۇرمەت تۇتقان? ونىڭ سونداي قوشەمەتكە بٶلەنۋٸنٸڭ سىرى نەدە? بٸز نەگە قايتا-قايتا ونىڭ ٶمٸر جولى مەن قىزمەتٸنە ورالا بەرگٸمٸز كەلەدٸ?

كەنەسارى حاننىڭ قالىپتاسۋى. گرەكتەر ٷشٸن – الەكساندر ماكەدونسكيي, ارمياندار ٷشٸن – تيگران ٸٸ, تٷركٸ-موڭعولدار ٷشٸن – شىڭعىسحان, فرانتسۋزدار ٷشٸن – ناپولەون بوناپارت, ورىستار ٷشٸن – ٸ پەتر تەرٸزدٸ, كەنەسارى حان دا - بٸز ٷشٸن بٸرتۋار تۇلعا.

«بٷلٸكشٸل سۇلتان» 1802 جىلى كٶكشە تاۋىندا دٷنيەگە كەلگەن, قاسىم سۇلتاننىڭ بالاسى, ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسٸ. ابىلايدىڭ وتىز ۇلىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ كٸشٸسٸ قاسىمنىڭ وتباسىندا ۇلى قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ۇلتتىق بيلٸگٸ مەن ازاتتىعىن قايتارۋ يدەياسى ەرەكشە مازداعان. قاسىم تٶرەنٸڭ ەكٸ ەيەلٸنەن دٷنيەگە كەلگەن جەتٸ بٸردەي ۇلىنىڭ ٸشٸندە كەنەسارىنىڭ بولمىسى بيٸك ەدٸ. ول سۇلتتاننىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸنەن قالماق قىزىنان تۋعان. رۋحى بيٸك جاراتىلعان جاسىنان حالىق دانالىعىن بويىنا سٸڭٸرٸپ ٶستٸ. تۋعان حالقىنىڭ سالتى مەن دەستٷرٸن بٸلٸپ, دۋالى اۋىز بيلەر مەن شەشەندەردٸڭ تەلٸمٸمەن ەگەسكەندٸ ەلدەستٸرەتٸن بٸتٸمشٸلٸك قاسيەتٸ دە بٸر بويىنان تابىلدى. ورتالىق ازييانىڭ بارلىق تٸلدەرٸندە ەركٸن سٶيلەي الدى. جاسىنان دالا زاڭىن بيلەر شەشەندٸگٸن بويىنا سٸڭٸرٸپ ٶستٸ.

كٶتەرٸلٸس باسشىسى تۋرالى قازاق تاريحشىسى ە. بەكماحانوۆ «جاستايىنان ول ات قۇلاعىندا ويناپ, ساداق اتۋدى ٷيرەنگەن» دەگەن مەلٸمەت كەلتٸرەدٸ. كەنٸگٸ اڭشى بولعان. ەدٸلەتتٸ تۋ ەتكەن, ەرٸك-جٸگەرٸ اسقان, ەرجٷرەكتٸلٸگٸمەن ەرەكشەلەنگەن سۇلتاندى «بىل حرابر دونەلزيا», ياعني, «كٶزسٸز باتىر» دەپ حٸح عاسىردىڭ ورتاسىندا رەسەي زەرتتەۋشٸسٸ ل. مەيەر تاڭ قالعان ەكەن.

زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا مىقتى ۇيىمداستىرۋشى جەنە ەرەكشە قولباسشىلىق قاسيەتٸ بولعان. دٸني سەنٸمدە يسلامنىڭ سۋننيتتٸك باعىتىنداعى حانيفا مازحابىن ۇستانعان. كٶز كٶرگەن ادامدار ونى ورتا بويلى, شىمىر دەنەلٸ دەپ سۋرەتتەيدٸ. مىسالى, حالىق كٶسەمٸنٸڭ سىرتقى كەلبەتٸن رەسەيلٸك زەرتتەۋشٸ ا. سميرنوۆ بىلايشا سيپاتتايدى: «كەنەسارى ورتا بويلى, اشاڭ دەنەلٸ, بەت ەلپەتٸ قالماققا كەلەتٸن». ال, ورىس گەوگرافى, تورعاي ٶڭٸرٸ قازاقتارىنىڭ ەتنوگرافيياسى مەن قىسىڭقى كەلگەن كەزٸنەن اقىلدىلىق تا, قايراتتىلىق تا, قۋلانۋشىلىق تا سەزٸلەتٸن تاريحىن زەرتتەۋشٸ ا. دوبروسمىسلوۆ تا باتىردىڭ بولمىسىنا تەنتٸ بولىپ: «بۇل سۇلتان باتىل, تاباندى, اسقان اقىل يەسٸ ەدٸ», – دەپ جازادى. ول از سٶيلەپ, ٶزٸن تەككەپپار ۇستاعان.

قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ قايتا ٶركەندەۋٸ. كەنەسارى قاسىمۇلى ەردايىم ٶزٸمەن سۇحباتتاسۋشىنى تىڭداي بٸلدٸ. ۇلى دالا حالقىنىڭ اراسىندا قوناقجايلىعىمەن ەرەكشەلەندٸ. قازاق حاندىعىن قايتا قۇرىپ, ون جىل بويى ٶمٸرٸن سوعان ارنادى. بەلگٸلٸ زەرتتەۋشٸ سەمەي وبلىسىنىڭ ٶلكەتانۋشىسى ن. كونشين: «تٷركٸستاندا قاسىم ابىلايۇلى مەن ونىڭ ۇلدارى سارجان جەنە ەسەنگەلدٸ قازا بولعاننان كەيٸن (1836 جەنە 1840 جىلدار – اۆت.) قازاقتىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٷرەسكەن باۋىرى كەنەسارى قاسىمۇلى بولدى. بۇل ادامدى بٸرتۋار تۇلعا دەپ اتاۋعا نەگٸز بار, ٶيتكەنٸ ول جەكە باسىنىڭ نەمەسە رۋ ارالىق قاتىناستار مەسەلەسٸندە تەز شەشٸم شىعارا الاتىن, بارلىق جاعدايدا دا قيىن قىستاۋ سىناقتاردان ٶتٸپ كەتە الاتىن. كەنەسارى شىن مەنٸندە بارلىق قازاقتىڭ ساياسي بٸرٸگۋٸن ارمانداعان قازاقتىڭ ۇلى باتىرى» دەپ جازادى.

دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك, 1837-1947 جىلدار ارالىعىندا پاتشالىق رەسەي وتارلاۋ ساياساتىنىڭ «شىعىس» نەمەسە «ازييالىق» ۆەكتورلارىنىڭ كٷشەيە باستاعان تۇسى ەدٸ. ەگەر, 1810-1822 جىلدارى كٸشٸ جٷزدەن 600 مىڭ دەسياتينا جەرٸ بار نوۆويلەتسك اۋدانىن تارتىپ السا, 1835 جىلى 3 400 مىڭ قۇنارلى دەسياتينا جەرٸ بار نوۆولينەينىي اۋدانىن كٶرشٸ ورىنبور گۋبەرنيياسىنا قوسىپ بەرەدٸ. 1822 جىلى حان بيلٸگٸ جويىلعاننان كەيٸن ورتا جٷزدە, سولتٷستٸك-شىعىس قازاقستاندا وكرۋگتىق پريكازدار قۇرىلىمى ارقىلى رەسەي يمپەريياسى ەسكەرٸنٸڭ دەندەپ ەنۋٸ باستالدى. 1837 جىلى پاتشا دالالىقتار ٷشٸن 1 رۋبل 50 تيىن بٸرىڭعاي ٷي الىمىن ەندٸرەدٸ.

حاننىڭ كٶپۇلتتى ەسكەرٸ. كەنەسارى قاسىمۇلى تٶڭٸرەگٸنە ەرتٷرلٸ ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ توپتاستى. كٶتەرٸلٸسشٸلەر اراسىندا ورىستار مەن باشقۇرتتار, ٶزبەكتەر مەن قاراقالپاقتار, تاتارلار جەنە پولياكتار بولدى. ولاردىڭ كەيبٸرٸ قازاق حانىنىڭ ەرەكشە سەنٸمٸ مەن شىنايى قۇرمەتٸنە يە بولىپ, جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. مىسالى, كەنەسارىنىڭ جەكە حاتشىسى بۇرىنعى ورىس سولداتى بولسا, كٸشٸ ٸنٸسٸ ناۋرىزبايدىڭ جەكە جالشىسى نيكولاي گۋبين دەگەن ەكەن. ورىس سولداتتارى بەداشەۆ پەن مالكين حان ەسكەرٸنٸڭ وتريادتارىن باسقاردى. مالكيندٸ قازاقتار كٸشٸك دەپ اتاعان. تاتار ەلٸم ياگۋدين ەسكەري كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ بولسا, ٶزبەك سايداق قوجا وسپانوۆ ون جىل بويىنا حاننىڭ ەلشٸلٸك قىزمەتٸن ادال اتقارعان. ل. مەيەر بۇل تۋرالى: «ول ورىس تۇتقىندارىنا ٷلكەن مەيٸرٸممەن قاراعان. بۇل ەرەكەتٸ كٶپكە ٷلگٸ بولدى. ونىڭ ادامدى تارتىپ الاتىنداي ەرەكشە قاسيەتتٸ يەلەنگەن. وندا بٸرنەشە ورىس قاشقىندارى شايقاسقان».

ەرينە, كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قازاقتار بولدى. ولار اعىباي, اڭعال, بايسەيٸت, بايتابىن, بۇعىباي, بۇقارباي, جانايدار, جەكە, تولىباي, جولامان, يمان, سۇرانشى, تاناش, نٶگەر جەنە ت.ب. قالىڭ بۇقارانى باستاعاندار ٷش جٷزدٸڭ الدىنا شىققان بيلەرٸ مەن باتىرلارى, تٸپتٸ, سۇلتاندارى ەدٸ.

كٶتەرٸلٸستٸڭ باستالۋى. كٶتەرٸلٸس كەنەسارىنىڭ پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ ساياساتىن جارامساقتانا قولداعان سۇلتاندار مەن بيلەردٸڭ اۋىلدارىن شاۋىپ الۋمەن جەنە كٶكشەتاۋ مەن اقمولادا وكرۋگتٸك دۋاندارى قۇرۋعا قارسىلىقتان باستالدى. ورىنبور شەكارالىق باستىعى گ. گەنستٸڭ اتىنا جازىلعان شاعىمىندا «ول ٶز تۋىستارىنىڭ بٸرنەشە رەت نەگٸزسٸز جەنە سەبەپسٸز پاتشا وتريادتارىنىڭ شابۋىلىنا 1825, 1827, 1830, 1831, 1832, 1836, 1837 جىلدار ارالىعىندا ٷزدٸكسٸز ۇشىراپ كەلگەندٸگٸ جەنە ول ەلٸدە جالعاسىپ وتىرعاندىعىن كەلتٸرگەن». مىسالى استانا مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنٸڭ قۇجاتىندا كٶرسەتٸلگەندەي جوعارىداعى شەنەۋنٸككە اشۋ-ىزاعا تولى حات جازادى: «1831 جىلى كٶكشەتاۋدان كەيٸن شەگٸنشە 500 ادامدىق الەكسەي ماكسيموۆيچتٸڭ قولى ەكٸنشٸ رەت قايتارا سارجان سۇلتاننىڭ اۋىلىن تونادى..., تٸپتٸ 450 ادامدى ٶلتٸردٸ». ونىڭ جازعان حاتتارىنان تاعى بٸر مىسال كەلتٸرسەك: 1842 جىلى ناۋرىزدا ەساۋىل سوتنيكوۆ وتريادى, حان اۋىلىن شاۋىپ, 100 ادامدى ٶلتٸرٸپ جەنە تۇتقىنعا 25 ادامدى الدى, ونىڭ ٷستٸندە 1000 تٷيە, 3000 جىلقى, 9 مىڭ قويدى ايداپ كەتتٸ. ەرينە مۇنىڭ بارلىعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ تۇتانۋىنا جەنە قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ سەبەبٸ عانا ەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ تالاپتارى مەن جەدەل قاداممەن دامي باستاعان پاتشالىق وتارلاۋعا قارسىلىعىن اشىق بٸلدٸرگەن, ٶزٸنٸنٸڭ ەسكەرتۋ حاتتارىن ٷزدٸكسٸز جٸبەرٸپ وتىردى: «كٷننەن كٷنگە بٸزدٸڭ جەرلەرٸمٸزدٸ باسىپ الا وتىرىپ ٶزدەرٸنٸڭ بەكٸنٸستەرٸن سوعا باستاعان ولار حالىقتى ىزالاندىرا تٷسەدٸ. بٸزدٸڭ كەلەشەگٸمٸز ٷشٸن عانا ەمەس بٷگٸنگٸ كٷنٸمٸز ٷشٸن دە اسا قاۋٸپتٸ». ول شەكارا شەبٸندەگٸ بەكٸنٸستەرگە دە, پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ ەسكەري جاساقتارىنا دا جيٸ-جيٸ شابۋىل جاساپ تۇردى. مەسەلەن, 1837 جىلدىڭ اياق كەزٸندە كەنەسارى حورۋنجيي رىتوۆتىڭ وتريادىن تاس-تالقان ەتٸپ جەڭٸپ شىقتى. بۇل وتريادتىڭ قۇرامىندا 6 ۋريادنيك جەنە 48 سٸبٸر كازاعى بولىپ, پەتروپاۆلدان تاشكەنتكە بارا جاتقان ساۋدا كەرۋەنٸن كٷزەتٸپ بارا جاتقان ەدٸ.

كەنەسارى 1838 جىلى ٶزٸنٸڭ ادامدارىن باتىس سٸبٸر گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جٸبەرٸپ, وعان ارنايى حات جولدادى. حاتىندا اقتاۋ بەكٸنٸسٸ مەن اقمولا پريكازىن جويۋدى, ومبىدا تۇتقىندا وتىرعان ٶز ادامدارىن تٷگەل بوساتۋدى تالاپ ەتتٸ. گەنەرال-گۋبەرناتور كەنەسارىنىڭ ادامدارىنىڭ بارلىعىن دا ساپتاعى مىڭ سولداتتىڭ اراسىنان ٶتكٸزٸپ, دٷرە سوقتىردى. ولاردىڭ ەسكەرگە جارايتىندارى تۇراقتى ارمييا قاتارىنا الىنىپ, قالعاندارى شىعىس سٸبٸرگە جەر اۋدارىلدى. گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ بۇل قىلىعى كەنەسارى سۇلتاننىڭ اشۋ-ىزاسىن كەلتٸرٸپ, كٶتەرٸلٸستٸ باستاپ جٸبەرۋٸن تەزدەتتٸ...

قازاق حاندىعىنىڭ قالىپقا كەلتٸرٸلۋٸ. 1841 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا ٷش جٷزدٸڭ ٶكٸلدەرٸ باس قوسقان جيىندا كەنەسارى قاسىمۇلى حان سايلاندى. سٶيتٸپ قازاق حاندىعى قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. پاتشا ٷكٸمەتٸ بۇل جايسىز حاباردى ٶتە ٶكٸنٸش سەزٸمٸمەن ەستٸپ-بٸلدٸ. ەندٸگٸ جەردە كەنەسارى باستاعان كٶتەرٸلٸس ۇيىمداسقان سيپات الا باستادى. 1844 جىلى ونى قازاق حانى رەتٸندە ورتالىق ازييا بيلەۋشٸلەرٸ تانىدى. بۇل تۋرالى ا. دوبروسمىسلوۆ بىلاي دەدٸ: «بۇقار مەن حيۋا قوقاندى بيلەۋگە ٶزارا قىرقىسۋدا, ەكٸ جاق حاندىقتىڭ يەلەرٸ كەنەسارىنىڭ ەبٸن تابۋعا ٶزدەرٸنٸڭ ەلشٸلەرٸ مەن سىيلىقتارىن جٸبەرە وتىرىپ, ونى قازاق ورداسىنىڭ حانى رەتٸندە تانۋدا». بۇقار ەمٸرٸ مەن حيۋا حانى تانىمال حانعا زەڭبٸرەكتەر مەن قارۋ-جاراقتار, مىلتىق پەن وق دەرٸدەن كٶمەكتەستٸ. سوڭعىسى تٸپتٸ وعان ٶز يەلٸگٸندە ەركٸن كٶشٸپ جٷرۋگە ۇسىنىس بٸلدٸردٸ.

ۇلت-ازاتتىق كٷرەستٸ تابىستى جٷرگٸزۋ ٷشٸن كەنەسارى حان بٸر ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت قۇردى. ونى حاننىڭ ٶزٸ باسقاردى. حاننىڭ جانىنان جوعارعى كەڭەسشٸ ورگان – ٶزٸنە بارىنشا ادال بەرٸلگەن باتىرلاردان, بيلەردەن, سۇلتاندار مەن جاقىن تۋىستارىنان تۇراتىن ارنايى كەڭەس قۇرىلدى. بٸراق شەشۋشٸ داۋىستى حان ٶزٸنە قالدىردى. كەنەسارى حاندىقتى ٶزٸنٸڭ سەنٸمدٸ ادامدارى – جاساۋىلدار ارقىلى باسقاردى. جاساۋىلدار سوت ٸسٸمەن, شارۋاشىلىق مەسەلەلەرٸمەن, مەمٸلەگەرلٸك جۇمىستارمەن, الىم-سالىق جيناۋمەن جەنە ەسكەري ٸستەرمەن اينالىستى. جاساۋىلدار سونىمەن قاتار ورتالىق ٶكٸمەت بيلٸگٸ بەرگەن نۇسقاۋلاردىڭ مۇقييات ورىندالۋىن, مال جايىلىمدارىنىڭ دۇرىس بٶلٸنٸپ, تيٸمدٸ پايدالانىلۋىن باقىلادى, حالىقتىڭ كٶڭٸل كٷيٸن دە قاداعالادى. مەملەكەتتٸك رەمٸزدەر قابىلداندى: مىسالى, حان بايراعى جاسىل تٷستٸ بولدى. حان بيلٸگٸ قىزمەتٸنٸڭ وڭدى نەتيجەلەرٸ رەتٸندە ونىڭ قول استىنداعى حالىق اراسىندا الاۋىزدىق پەن بارىمتا الۋ جويىلدى. كەنەسارى ەڭ الدىمەن الىم-سالىق تٶلەۋدٸڭ تەرتٸبٸن رەتكە كەلتٸردٸ. مال ٶسٸرۋشٸلەر – زەكەت, ال ديقاندار – ۇشىر تٶلەيتٸن بولدى. پاتشا ەسكەرلەرٸمەن سوعىستى ودان ەرٸ جالعاستىرۋ قوسىمشا ماتەريالدىق جەنە قارجى شىعىندارىن قاجەت ەتتٸ. سوندىقتان الىم-سالىقتىڭ دا قوسىمشا تٷرٸ ەنگٸزٸلدٸ, سٶيتٸپ حالىقتان كيٸم-كەشەك, قارۋ-جاراق, ات ەبزەلدەرٸن جيناۋ قولعا الىندى. سالىق جيناۋدا حالىقتىڭ جاعدايى جەكە-جەكە ەسكەرٸلدٸ. مەنشٸگٸندە مالى 40 باستان اسپايتىندار الىم-سالىقتان بوساتىلدى. 40-تان 100 باسقا دەيٸن مالى بارلار بٸر مالدان, ال 100 باستان ارتىق مالىنىڭ ەربٸر 40 باسىنا بٸر مالدان تٶلەپ تۇراتىن بولىپ بەلگٸلەندٸ.

ديقاندار ٶزدەرٸنٸڭ ٶندٸرگەن ٶنٸمٸنٸڭ وننان بٸر بٶلٸگٸن تٶلەۋگە مٸندەتتٸ بولدى. كٶتەرٸلٸسكە دەپ جينالعان استىقتى پاتشا ٷكٸمەتٸ جيٸ-جيٸ تەركٸلەپ كەتٸپ جٷردٸ. تەۋەكەل ەتٸپ, كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە استىق اپارىپ ساتقاندار جازالاۋشى ەسكەردٸڭ قاھارىنا ۇشىرادى. سوندىقتان دا كەنەسارى قازاقتاردىڭ ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسۋىن قاتتى قولدادى. كٶپەستەردٸڭ ساۋدا كەرۋەندەرٸنەن الىناتىن باج سالىعى ەدەۋٸر تابىس بەرەتٸنٸن ەسكەرگەن كەنەسارى ونداي كەرۋەندەردٸ توناۋعا تىيىم سالدى. ساۋدا كەرۋەندەرٸنٸڭ تولىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتتٸ. كەرۋەنباسىلارىن جەكە ٶزٸ قابىلداپ تا وتىردى. باج سالىعىن تٶلەۋدەن جالتارعاندارعا قوسىمشا سالىق سالىندى. باج سالىعىنان تٷسكەن قارجىعا ورتا ازييا بازارىنان قارۋ-جاراقتار مەن وق-دەرٸ ساتىپ الىندى.

كٶتەرٸلٸسشٸ ەسكەرلەرٸنٸڭ قۇرىلۋى. كەنەسارى 20 مىڭ ساربازدان تۇراتىن ەرٸ جاۋىنگەرلٸك قابٸلەتٸ كٷشتٸ تۇراقتى ەسكەر جاساقتاي الدى. ول ەسكەرٸ ارعى الىس اتاسى شىڭعىس حانداي جٷزدٸكتەر مەن مىڭدىقتارعا بٶلٸندٸ. ەرلٸگٸمەن ەرەكشە كٶزگە تٷسكەن ساربازىنا «جٷزباسى» مەن «مىڭباسى» قىلىپ تاعايىندادى. كەنەسارى قۇرالايدى كٶزگە اتاتىن مەرگەندەردەن ٸرٸكتەپ, مەرگەنباسى باسقاراتىن ەرەكشە جاساق قۇردى. ورىس ارميياسىنىڭ ٷلگٸسٸ بويىنشا حان ٶز ەسكەرلەرٸنە ەرەكشە ايىرىم بەلگٸلەرٸن ەنگٸزدٸ. دالا ٶلكەسٸنٸڭ بٸلگٸرٸ حٸح عاسىر ورتاسىنداعى اعىلشىن زەرتتتەۋشٸسٸ ت.ۆ. اتكينسون: «كەنەسارى قازاقتاردان تاماشا جاۋىنگەرلەر دايىنداي الدى. كٶپشٸلٸگٸ ماعان كەنەسارى جٸگٸتتەرٸنٸڭ قىلىشپەن, ايبالتامەن ٶتە جەڭٸل قيمىلداۋى قارسىلاستىڭ كٷشٸمەن سوعىسۋدا اسقان جەتٸستٸككە ەكەلدٸ. تاماشا وفيتسەرلەرٸ بار قازاقتار ەلەمدەگٸ ەڭ كٷشتٸ اتتى ەسكەردٸ قۇرا الار ەدٸ» – دەپ جازادى.

حان ساربازدارىنان شايقاس تاكتيكاسى مەن ەسكەري ٶنەردٸڭ امال-تەسٸلدەرٸن مەڭگەرۋدٸ تالاپ ەتتٸ. كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ ەسكەري ٶنەرگە ٷيرەتۋمەن ورىستىڭ, تاتاردىڭ جەنە باشقۇرتتاردىڭ بۇرىن تۇراقتى ورىس ارميياسىندا قىزمەت ەتكەن تەجٸريبەلٸ سولداتتارى اينالىستى. حان جاساعىندا قاتاڭ تەرتٸپ ورناتا بٸلدٸ. مەسەلەن, ساتقىندىق جاساعان نەمەسە ەسكەري كٷزەتتە ۇيىقتاپ قالعان ساربازدار ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلدٸ. كەنەسارى ەسكەرٸندە قارۋ-جاراق ساتىلىپ الىندى. قارۋ-جاراق ارنايى قويمالاردا ساقتالدى. العاش رەت شاعىن زەڭبٸرەك جاساۋ ٸسٸ جولعا قويىلدى. كەنەسارى قولى جاۋعا «ابىلايلاپ» ۇران سالىپ, اتويلاپ شاباتىن. ول جٶنٸندە 1885 جىلعى «ورىنبور پاراقشاسى» (ورەنبۋرگسكيي ليستوك) گازەتٸندە ا. جانتٶرين سۇلتان كەلتٸرگەن حالىق اڭىزىنىڭ جولدارى كۋە بولا الادى:

«بٸز كەنە حان تۇسىندا,

بۋراداي بۇلقىندىق.

قارلى بوران بۇرقاسىنى,

بٸزدەرگە تٷك بولمادى.

«حان ابىلايلاپ!» ۇرانداپ,

جاۋدىڭ جولىن بٶگەدٸك»

كەنەسارى بارلاۋشىلاردى ۇتىمدى پايدالانا بٸلگەن. ولار قازاق اۋىلدارىندا ساۋداگەر, مولدا كەيپٸندە جٷرگەن. جازالاۋشى ەسكەردٸڭ جوسپارىن الدىن الا بٸلٸپ, حانعا جەتكٸزٸپ وتىرعان. قازاق جەرٸندەگٸ كٶتەرٸلٸس وتىنان پاتشا ٷكٸمەتٸ دە ٷرەيلەنە باستايدى. رەسەي يمپەراتورى نيكولاي ٸ وسى كٶتەرٸلٸستٸ باسۋ مەسەلەسٸن كٷن تەرتٸبٸندە ۇستايدى. 1843 جىلى 27 ماۋسىمدا قازاق حانىنا قارسى ٸرٸ جورىق ۇيىمداستىرۋ جٶنٸندە ٶكٸم شىعارادى. ونىڭ بۇرىشتاماسىنا «بٸر مەملەكەتتە ەكٸنشٸ مەملەكەت بولۋى مٷمكٸن ەمەس» دەگەن كەرلٸ نۇسقاۋ جازادى. حاننىڭ باسى ٷشٸن ٷي باسى سالىعىنا تٷسەتٸن 3 مىڭ رۋبل تاعايىندايدى.

كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە قارسى 300 ادامنان تۇراتىن ەسكەري ستارشينا لەبەدەۆتىڭ وتريادى جٸبەرٸلەدٸ. 1843 جىلى سۇلتاندار ا. جانتٶرەۇلى مەن ب.ايشۋاقۇلى باستاعان ەكٸنشٸ توپ اتقا قونادى. بٸر ۋاقىتتا ومبىدان, پەتروپاۆلوۆسكٸدەن جەنە قارقارادان قوسىمشا ەسكەري وتريادتار قوسىلادى. پاتشا ەسكەرٸ جەرگٸلٸكتٸ جەردٸ جاقسى بٸلمەدٸ, سونداي-اق دالالىقتاردىڭ شايقاستى جٷرگٸزۋدەگٸ ەرەكشە تاكتيكاسى جازالاۋشىلاردىڭ كٷشٸن بارىنشا ەلسٸرەتتٸ. جەرگٸلٸكتٸ حالىق اراسىنان شىققان جول باستاۋشىلار حالىق باتىرىنىڭ جاۋ قولىنا تٷسپەۋٸنە بارىنشا كٶمەك كٶرسەتٸپ وتىردى.

1844 جىلى شٸلدەنٸڭ 20-سىنان 21-ٸنە كاراعان تٷنٸ كەنەسارى حان توبىل ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى اعىسىندا جانتٶرە سۇلتاننىڭ ەسكەرٸنە كٷيرەتە سوققى بەردٸ. كەنەسارىنىڭ جەڭٸس جٸگەرلەندٸرگەن نەگٸزگٸ كٷشتەرٸ 1844 جىلعى تامىزدا ەكاتەرينا ستانيتساسىنا شابۋىل جاسادى. بەكٸنٸستٸڭ ماڭىنداعى ەلدٸ مەكەندٸ ٶرتەپ جٸبەردٸ, 40 ادامدى تۇتقىنعا الدى, قىرۋار مالدى ايداپ ەكەتتٸ. سونىمەن قاتار مىلتىق, تاپانشا, قىلىش, نايزا سيياقتى كٶپتەگەن قارۋ-جاراق تٷرلەرٸن ولجالادى. ارنايى جٸبەرٸلگەن جازالاۋشى وترياد كەنەسارىنىڭ اۋىلىنا جەتە العان جوق. ٷكٸمەت باسىنداعىلاردى ابىرجۋشىلىق پەن ٷرەي بيلەدٸ.

دولگوۆ جەنە گەرن باستاعان ەلشٸلٸكتەردٸڭ كەنەسارى ورداسىنا كەلۋٸ. كەنەسارىمەن بولعان سوعىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى پاتشا ٷكٸمەتٸنە ەلەۋلٸ شىعىن كەلتٸردٸ. سوندىقتان 1845 جىلدىڭ اقپان ايىندا ورىنبور باسشىلىعى كەنەسارى حانعا دولگوۆ جەنە گەرن باستاعان ەلشٸلٸك جٸبەرۋدٸ قاجەت دەپ تاپتى. ولار كەنەسارىنى پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ تالابىن ورىنداۋعا كٶندٸرۋگە تيٸس بولدى. سونىمەن قاتار بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ دە كٶزدەدٸ: بٸرٸنشٸدەن, ولار كەنەسارى ەسكەرلەرٸنٸڭ قاي جەرلەردە قانشالىقتى مٶلشەردە ورنالاسقانىن دەل بٸلۋٸ تيٸس بولدى, ەكٸنشٸدەن, ىرعىز بەن تورعاي ٶزەندەرٸنٸڭ بويىندا تاعى قانداي بەكٸنٸس سالۋعا بولاتىنىن انىقتاپ قايتۋ ەدٸ. پاتشا ٷكٸمەتٸ مۇنداي شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى كٶتەرٸلٸستٸڭ ورتالىق ايماقتارىنا تولىق باقىلاۋ ورناتۋدى كٶزدەدٸ. 1845 جىلى دولگوۆ پەن گەرن باستاعان ەلشٸلٸك حاننىڭ ورداسىنا جەتتٸ. كەنەسارىعا ونىڭ ەيەلٸ كٷنٸمجان قايتارىلدى. جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا كەنەسارىعا قابىلداۋعا بولمايتىن شارت قويىلدى: كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن شەكتەۋلٸ ايماق شەگٸندە عانا كٶشٸپ جٷرۋگە رۇقسات بەرٸلدٸ. كەنەسارىنىڭ رەسەيگە تولىق باعىنۋى جەنە سوعىس قيمىلدارىن بٸرجولاتا توقتاتۋى تيٸس بولدى. ورىنبور ۆەدومستۆوسىنا قارايتىن قازاقتاردىڭ بارلىعى دا رەسەي يمپەريياسىنىڭ ازاماتتارى رەتٸندە ەربٸر ٷيدٸڭ 1 سوم 50 تيىن مٶلشەرٸندە تٷتٸن سالىعىن تٶلەپ تۇرۋى تيٸس ەكەندٸگٸ, حاننىڭ ورىنبور قازاقتارىنان زەكەت الۋىنا تىيىم سالىناتىندىعى ايتىلدى. كەنەسارىنىڭ قىلمىستى ٸستەردٸ قاراۋىنا رۇقسات ەتٸلمەيتٸنٸ ەسكەرتٸلدٸ. حاننىڭ قاشقىن ورىس پەن تاتار جەنە باشقۇرتتاردى جاسىرىن ۇستاۋىنا تىيىم سالىناتىنى, ولاردى رەسەيگە قايتارعا تيٸستٸ بولدى. كەنەسارىنىڭ رەسەيگە «ۇنامايتىن» شەت مەملەكەتتەرمەن جەنە جەكە تۇلعالارمەن قارىم-قاتىناستار جاساۋىنا رۇقسات ەتٸلمەيتٸنٸ دە ەسكەرتٸلدٸ. كەنەسارى دولگوۆ پەن گەرن ەلشٸلٸگٸنٸڭ قويعان شارتتارىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى ونىڭ حان لاۋازىمىن يەلەنۋگە قۇقىعى جوقتىعىن تۇسپالمەن تٷسٸندٸرۋ ەكەنٸن وپ-وڭاي ۇقتى. اقىرىندا جالپى قازاق كٶتەرٸلٸستەرٸنٸڭ باسشىسى قاراقوعا دەپ اتالاتىن شاعىن يەلٸكتە كٶشٸپ جٷرۋگە رۇقسات ەتٸلدٸ.

حان پاتشا ٷكٸمەتٸ قويعان بۇل تالاپتاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸن قابىل العان جوق. كەلٸسسٶزدەر تۇيىققا تٸرەلدٸ. پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ ەلشٸلٸگٸ كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتە المادى. ەلشٸلەر كەتكەننەن كەيٸن حان ەسكەري كەڭەس شاقىرىپ, ەندٸ جەتٸسۋ اۋماعىنا قاراي كٶشۋگە شەشٸم قابىلدادى. پاتشا ٷكٸمەتٸ سودان كەيٸن-اق ىرعىز ٶزەنٸ بويىندا ورال, ال تورعاي ٶزەنٸ بويىندا ورىنبور ەسكەري بەكٸنٸستەرٸن سالۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ. قازاقستاننىڭ پاتشالىق كەزەڭٸن زەرتتەۋشٸ ن. كونشيننٸڭ پٸكٸرٸ بويىنشا: «ورىس ٷكٸمەتٸنە قارسى كٷرەس وڭتٷستٸك دالالارىندا بٸرقاتار بەكٸنٸستەر سالعاننان كەيٸن قيىنداي تٷستٸ».

كەنەسارى ەسكەرلەرٸنٸڭ جەتٸسۋعا شەگٸنۋٸ. پاتشا ٷكٸمەتٸ كەنەسارى حاندى ورىنبور ٶلكەسٸنەن قالاي دا ىعىستىرىپ شىعارۋعا ۇمتىلدى. سونىڭ سالدارىنان كەنەسارى سارىارقانى تاستاپ, كٶتەرٸلٸس ورتالىعىن جەتٸسۋ جەرٸنە قاراي اۋىستىرۋعا مەجبٷر بولدى. سٸبٸردەگٸ ٶكٸمەت بيلٸگٸ ومبىدان گەنەرال ۆيشنەۆسكيي باسقارعان ەلەۋلٸ ەسكەر كٷشٸن زەڭبٸرەكتەرٸمەن قوسا جەتٸسۋعا جەدەل تٷردە جٸبەردٸ. ازىق-تٷلٸكتٸڭ تاپشىلىعى كەنەسارىنى ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسۋعا مەجبٷر ەتتٸ. كٷشٸ باسىم پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ قىسىم جاساۋىمەن كەنەسارى ٸلە ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاق بەتٸنە ٶتٸپ, ودان ەرٸ الاتاۋدىڭ ەتەگٸنە كٶشٸپ باردى. ال پاتشا ٷكٸمەتٸ وعان كٸشٸ جٷز بەن ورتا جٷز قازاقتارى تاراپىنان كٶمەككە كەلەتٸن جولدى كەسٸپ تاستادى. ۇلى جٷزدٸڭ سۇرانشى, بايسەيٸت, تويشىبەك سيياقتى باتىرلارى كەنەسارىعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ سيرەپ قالعان قاتارىن تولىقتىرىپ, ەدەۋip كٷشەيتتٸ. بەلگٸلٸ قازاق فولكلوريسٸ م.ج. كٶپەيۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا: «جەتٸسۋدا حانعا ەرەكشە قۇرمەت كٶرسەتكەن شاپىراشتى رۋىنىڭ قازاقتارى بولدى». حانعا ولار كيٸم-كەشەك, ازىق-تٷلٸك, قارۋ-جاراق پەن ادامداردان كٶمەك بەردٸ.

كەنەسارى قاسىمۇلى قىتايعا بارىپ, بوي تاسالاي تۇرۋدى دا ويلاپ, قۇدايمەندٸ سۇلتان باستاعان ەلشٸلٸگٸن قىتاي ٷكٸمەتٸنە جٸبەردٸ. الايدا ولار رەسەي يمپەريياسىمەن قارىم-قاتىناسىمىزدى بٷلدٸرٸپ الامىز دەگەن قاۋٸپپەن كەنەسارىنىڭ ٶتٸنٸشٸن قاناعاتتاندىرۋدان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتتى. بۇل تۋرالى ومبى وبلىستىق تاريحي ارحيۆٸنٸڭ قورىندا تٸركەلگەن قۇجاتتاردا: «ەلشٸلەر اراعا ەكٸ اي سالا ەكٸ قىتاي شەنەۋنٸگٸ مەن بٸر اۋدارماشىمەن كەرٸ ورالدى. ولار كەنەسارىعا قىتاي ٶز قول استىنا الا المايتىندىعىن جەتكٸزدٸ». ولارعا ورتالىق ازييانىڭ قازاقتارى مەن مۇسىلماندارى اراسىندا ٷلكەن ىقپالعا يە بولعان, كٷشتٸ دە باتىل حاننىڭ كەرەگٸ جوق ەدٸ. بۇل كەزدە قىتاي كٶتەرٸلٸسشٸلەر مەن بٸر دٸندەگٸ ۇيعىر مەن دٷنگەن كٶتەرٸلٸستەرٸنە الاڭداۋلى بولاتىن.

قازاق-قىرعىز ەسكەري قاقتىعىسى. كٶتەرٸلٸسشٸلەر قىرعىز جەرٸنە جاقىن كەلدٸ. بۇل كەزدە قىرعىزدار قوقان حاندىعىنىڭ ىقپالىندا بولاتىن. حان سولتٷستٸك قىرعىز رۋلارىن بيلەۋشٸ ماناپتارىنىڭ ٶزٸنە باعىنۋىن تالاپ ەتتٸ. بۇل تالاپتار پاتشا ٷكٸمەتٸمەن جەنە قوقان حاندىعىمەن ودان ەرٸ كٷرەس جٷرگٸزۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرۋ قاجەتتٸگٸنەن تۋعان ەدٸ. حان قىرعىزدارعا ارناعان ٷندەۋٸندە بىلاي دەپ جازدى: «مەنٸڭ مۇندا كەلگەنٸمنٸڭ ماقساتى, سەندەرمەن جاۋلاسۋ, قان تٶگٸسۋ ەمەس, قايتا قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ باسىن قوسىپ, ولاردى كٷشەيتۋ, قوقاننىڭ قول استىنان بٶلٸپ الۋ, قوقاندىقتاردىڭ قىسىمىنان قۇتقارۋ بولىپ تابىلادى».

قازاق-جوڭعار قىرعىن سوعىسى كەزٸندە قىرعىزدار قازاقتاردىڭ جاعىندا شايقاسقان بولاتىن. بٸراق قىرعىزداردا شىڭعىسحان ۇرپاقتارىنا باعىنۋ دەستٷرٸ قالىپتاسپاعان ەدٸ. سوندىقتان دا ولاردىڭ حانعا باعىنۋى, سٶيتٸپ ٶزدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنەن ايىرىلۋى, ەرينە, قىرعىز اقسٷيەكتەرٸنٸڭ ويىنا كٸرٸپ تە شىقپاعانى ەبدەن تابيعي نەرسە ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, قىرعىزدار ابىلاي حاننىڭ قىرعىز اۋماعىنا جاساعان جورىقتارىن دا ۇمىتا قويعان جوق بولاتىن. قىرعىزدار پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ سٸبٸر ەكٸمشٸلٸگٸ تاراپىنان ەدەۋٸر قولداۋ تاباتىنىن دا سەزدٸ. ۆيشنەۆسكيي قىرعىزداردى كەنەسارىنىڭ اۋىلدارىنا شابۋىل جاساۋعا اشىقتان-اشىق ايداپ سالدى. الاتاۋ قىرعىزدارى قوقان حاندىعىنىڭ قولداۋىنا سٷيەندٸ. قىرعىز ماناپتارى ٸرٸ تايپا ٶكٸلدەرٸن قۇرىلتاي جينالىسىنا شاقىردى. ىقپالى كٷشتٸ ورمان ماناپ بارلىق قىرعىزداردىڭ بيلەۋشٸسٸ بولىپ تاعايىندالدى. قۇرىلتايعا جينالعان ماناپتار كەنەسارى حاننىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋدان اشىقتان-اشىق باس تارتتى. كەنەسارى حاننىڭ قىرعىزدارعا قارسى اتتانعان ەكٸ مىڭ ساربازى جەڭٸلٸس تاپتى. ونىڭ بٸر مىڭى قىرعىنعا ۇشىرادى, ەكٸنشٸ جارتىسى اش-جالاڭاش, قارۋ-جاراقسىز, جاياۋ-جالپىلاپ كەرٸ قايتتى. قازاق ساربازدارىنىڭ بٸرقاتارى تۇتقىنعا الىندى. مۇنىڭ ٶزٸ قىرعىزدار تاراپىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن باتىلدىق پەن قاتىگەزدٸك بولىپ شىقتى. ارحيۆ قۇجاتتارىنان باسقا 1846 جىلعى قازاق ساناعىنا قاتىسقان پولياك جەر اۋدارۋشىسى ا. يانۋشكەۆيچتٸڭ كٷندەلٸك جازباسىندا بىلاي كەلتٸرٸلگەن: «ۇرىس دالاسىندا مىڭعا جۋىق ادام قايتىس بولىپ, ەكٸ مىڭعا جۋىق ادام تۇتقىنعا تٷستٸ, ولاردىڭ ٸشٸندە بەس سۇلتانعا تٶلەم تالاپ ەتتٸ».

بۇل قىرعىزدار تاراپىنان بۇرىن سوڭدى ەستٸمەگەن قاتٸگەزدٸك ەرٸ حاندى كەمسٸتۋ ەدٸ. تۇتقىنعا تٷسكەندەردٸ جاۋ قولىنا قالدىرا الماعان حان ەرەكەتٸ تۋرالى ومبى مەملەكەتتٸك تاريحي ارحيۆٸنٸڭ قۇجاتتارىندا بىلاي كٶرسەتٸلگەن: «تۇتقىنداردى بوساتۋ ٷشٸن كەنەسارى اۋىلدان قولدا بار مٷلٸكتەردٸ جيناي باستادى جەنە ولاردى تۇتقىنداردى ساتىپ الۋعا تٶلەدٸ. ٷي باسىنان جينالعان سالىق جەنە مىڭداعان كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ كيٸممەن جەنە باسقا دا قاجەتتٸلٸكتەرمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرۋ اقىرىندا اۋىلداردىڭ تونالۋىنا ەكەلدٸ....».

كٶپتەگەن شەكارالىق اۋداندارداعى بٸرقاتار قاقتىعىستاردان كەيٸن جەنە بەيبٸت كەلٸسٸمدەردەن سوڭ قازاق حانى 1847 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە قولاستىنداعى 10 مىڭ جاۋىنگەرٸمەن كٶرشٸلەردٸڭ جەرٸنە جىلجىدى. ٶزدەرٸنە تانىس ەمەس تاۋلى ايماقتا سوعىسقان قازاقتار قورشاۋدا قالدى. سوڭعى شاقىرىلعان ەسكەري كەڭەستە حاننىڭ جاقتاستارى قورشاۋدى بٸر جەردەن بۇزىپ شىعىپ, ۇزاپ كەتۋدٸ ۇسىندى. بٸراق حان ودان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتتى. سونداعى حاننىڭ سٶزٸن بالاسى سىزدىق سۇلتان بىلاي جەتكٸزدٸ: «ەگەر مەن ٶزٸم جاۋىنگەر بولسام قاشىپ كەتەر ەدٸم, بٸراق مەن وندا حالىق الدىندا حان بولا المايمىن».

سۇلتان رٷستەم مەن ۇلى جٷزدٸڭ ىقپالدى بيٸ سىپاتاي مەن بايزاق جاساقتارىنىڭ كەنەتتەن شەگٸنٸپ كەتۋٸ كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ جاعدايىن قيىنداتىپ جٸبەردٸ. م.ج. كٶپەيۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا قازاقتار مەن اراداعى داۋلى جەرلەردٸ جەرگٸلٸكتٸ قازاقتارعا بەرۋ تۋرالى جاسىرىن ۋەدە بەرٸلەدٸ... قىرعىزدار تاۋ بۇلاقتارىن كەرٸ بۇرىپ جٸبەرۋ ارقىلى قورشاۋعا تٷسكەندەر مەن ولاردىڭ اتتارىن سۋسىز قالدىردى ٷش تەۋلٸك بويى باتىر حان ٶزٸنٸڭ شىن بەرٸلگەن 1000 جۋىق باتىرى مەن 500-گە جۋىق قارۋىمەن الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ بٸرنەشە شابۋىلىنا تويتارىس بەردٸ. توقماق ماڭىنداعى, جەرگٸلٸكتٸ حالىق قاندى جەر دەپ اتاپ كەتكەن, مايتٶبەگە تاياۋ جەردە تەڭ ەمەس سوڭعى ۇرىستا كەنەسارى 30-دان استام قازاق سۇلتاندارىمەن جەنە ٶزٸنە شىن بەرٸلگەن جاۋىنگەرلەرٸمەن تۇتقىنعا تٷستٸ.

قازاقتاردىڭ جەڭٸلۋٸ مەن حان ٶلٸمٸ. كەنەسارىنىڭ قولعا تٷسكەنٸنە كٶزدەرٸ جەتكەننەن سوڭ, حاننىڭ تاعدىرىن شەشۋ ٷشٸن قىرعىز ماناپتارى كەڭەس ٶتكٸزٸپ, ونى ٶلتٸرۋدٸ قاجەت دەپ شەشەدٸ. كەنەسارى ٶزٸن ٶلتٸرەر الدىندا تاعى دا ولارعا كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, قوقان مەن رەسەيگە قارسى سوعىسۋعا شاقىردى. بٸراق ولار ٶز تۇتقىنىن تىڭداعىسى دا كەلمەي, سوڭى جازانى ورىنداۋمەن ۇلاستى. قازاق جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ سوڭعى كٷندەرٸ تۋرالى جازبا قالدىرعان ل. مەيەر. «ولار قىرعىزدارمەن ٷش تەۋلٸك بويى ەرلٸكپەن شايقاستى, سٸبٸر قىرعىزدارى كٶمەككە كەلٸپ جەتەر دەگەن ٷمٸتتٸ بولدى. بٸراق پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸمەت بيلٸگٸنٸڭ باسشىلارى ولاردىڭ كەلەتٸن جولىن بٶگەپ, توسقاۋىل قويىپ ٷلگەرگەن ەدٸ. ٷشٸنشٸ تەۋلٸك دەگەندە كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ قورشاۋدى بۇزىپ شىعىپ, قۇتىلىپ كەتە الدى. حاننىڭ كٶپتەگەن سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸ تٷگەلدەي دەرلٸك ٶلتٸرٸلدٸ. حاننىڭ ٶزٸ بٸرنەشە سۇلتاندارمەن بٸرگە تۇتقىنعا الىندى جەنە ازاپتى جازانىڭ سالدارىنان قازا تاپتى». بۇل تۋرالى سوڭىن الا جازعان م. كراسوۆسكيي دە: «كەنەسارى شۋ ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعىنداعى اڭعارلاردىڭ بٸرٸندە قازٸرگٸ توقماق بەكٸنٸسٸنە جاقىن جەردە قاراقىرعىزداردىڭ قورشاۋىندا قالدى, بٸراق ولارعا ەرلٸكپەن قارسى تۇرعان ول قولعا تٷسٸپ, ايۋاندىقپەن ٶلتٸرٸلدٸ», – دەپ كەلتٸرەدٸ.

كٶپ ۇزاماي جالپى قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ باس سٷيەگٸ بۇرالاڭ سوقپاقتارمەن توم گۋبەرنيياسى ارقىلى ومبىعا جٸبەرٸلٸپ, باتىس سٸبٸر گەنەرال-گۋبەرناتورى پ.د. گورچاكوۆقا جەتكٸزٸلدٸ. بۇل جٶنٸندە ا.دوبروسمىسلوۆ بىلاي جازدى: «كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸن كنياز گورچاكوۆتىڭ قولىنا تيدٸ. سٶيتٸپ ول باتىس سٸبٸر باس باسقارماسىنداعى «كەنەسارى كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى ٸس» جانىندا ساقتاۋعا بۇيرىق بەردٸ». ونىڭ بۇل پٸكٸرٸ ورىس عالىمى ن. سەرادانىڭ ويىمەن ۇشتاسادى. ول حاننىڭ سوڭعى كٷندەرٸ تۋرالى بىلاي دەيدٸ: «مەن ەر تٷرلٸ تورعاي وبلىسىنىڭ قازاقتارىنان كەنەسارى تۇتقىنعا الىنعاننان كەيٸن, ونى ازاپتى ٶلٸمگە جٸبەرەر الدىندا قىرعىزدار قىرىق تٷن بويى قوينىنا سۇلۋ قىزداردى سالىپ, باتىردان ۇرپاق الىپ قالۋدى كٶزدەدٸ... كەنەسارى ەشقانداي قىزعا بويىن بۇرماعان».

م.ج. كٶپەيۇلىنىڭ جازۋىنشا, بارلىعى دا قاسيەتتٸ حاننىڭ قاھارىنا ٸلٸكتٸ. كەنەسارىنىڭ جەنە ونىڭ جاقىن سەرٸكتەرٸنٸڭ كٶزٸن جويۋعا قاتىسقان قىرعىز ماناپتارىنىڭ بەرٸن سٸبٸر ٷكٸمەتٸ قىمبات سىيلىقتارمەن ماراپاتتادى. الايدا سولاردىڭ بارلىعى دا تىنىش ٶمٸر سٷرە العان جوق, كەيبٸرٸ «جۇمباق جاعدايدا» قازا تاپتى. حالىقتىڭ سٷيٸكتٸ حانىنىڭ قاپىلىستا قالاي قازا تاپقانىن اقىن نىسانباي جامانقۇلۇلى «ناۋرىزباي-قانشايىم» داستانىندا قايعىلى سارىندا باياندايدى.

كەنەكەم مەنٸڭ كەتكەن سوڭ,

زامانىم قالدى تارىلىپ.

حالىق يەسٸ حانداردان,

جەتٸم قالدىق ايرىلىپ.

بالداعى التىن اق بەرەن,

تاسقا تيدٸ مايرىلىپ.

كەمشٸلٸك تٷستٸ باسىما,

كٶرٸنگەننەن قايمىعىپ…

كەنەسارى كەتكەن سوڭ,

يەسٸز قالدى تاعىمىز.

 (كاسىمباەۆ ج.ك. پوسلەدنيي پوحود حانا كەنەسارى ي ەگو گيبەل. – الماتى, 2002. – س.142. )

حح عاسىردىڭ باسىندا حاندى ۇناتىپ قالعان ورىس زەرتتەۋشٸسٸ يا.پولفەروۆ نىسانباي اقىننىڭ قايعىلى ٶلەنٸڭ ەستٸگەندەر جايىندا: «تاڭداۋشىلاردىڭ قارا تورى جٷزٸنەن جاس سورعالاپ, كەي كەزدەردە ىڭىرسىپ تا كەتەتٸن. بۇل قايعىلى ەنمەن تابيعات تا قوسا جىلاعانداي بولدى».

كٶتەرٸلٸستٸڭ تاريحي ماڭىزى جەنە ونىڭ سالدارى. قازاقتاردىڭ كەزەكتٸ كٶتەرٸلٸسٸ جەڭٸلٸس تاپتى. ەلسٸز قارۋلانعان حان جاساعى مىقتى دايىندالعان تۇراقتى ورىس ەسكەرٸنە قارسى تۇرا المادى. حٸح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا پاتشا ٷكٸمەتٸ پولياك, بەلورۋس, ۋكراين جەنە ليتۆالىقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەرٸن باسا وتىرىپ بٸرشاما تەجٸربيە جيناقتاعان بولاتىن. كەنەسارىنىڭ باستى قاتەسٸ بٸر مەزگٸلدە بٸرنەشە مايداندا ەرەكەت ەتە سوعىسۋى ونىڭ رەسەيگە, قىرعىز ماناپتارىنا جەنە قوقان حاندىعىنا, قارسى سوعىسۋى ەسكەرٸنٸڭ قۋاتىن ەلسٸرەتتٸ. سۇلتاندار ەۋلەتٸ مەن ٸرٸ رۋ باسشىلارىنىڭ ٶزارا اۋىز بٸرشٸلٸگٸنٸڭ بولماۋى دا كٶتەرٸلٸستٸڭ جەڭٸلۋٸنە ەسەر ەتتٸ. 1839 جىلى عۇبايدوللا ۋەليەۆ ۇستانىپ بەرەزوۆ قالاسىنا جەر اۋدارىلدى, تەك 1847 جىلى كٶتەرٸلٸس اياقتالعان سوڭ عانا ساياسي قاماۋدان بوساتىلدى. كٶتەرٸلٸستٸڭ جەڭٸلٸسكە ۇشىراۋى پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ قىرعىز جەرلەرٸن, جەتٸسۋدىڭ اۋماعىن جەنە وڭتٷستٸك قازاقستاندى باسىپ الۋىنا جول اشتى. سونداي-اق بۇحارا, قوقان جەنە حيۋا حاندىقتارىن قوسىپ الۋدىڭ العىشارتتارى جاسالدى. 1854 جىلى سەمەي وبلىسى قۇرىلدى. ٸشكٸ وكرۋگتەر سٸبٸر قازاقتارى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا قالدى. ەندٸگٸ جەردە اعا سۇلتان بولىپ «قارا سٷيەكتەر» دە سايلانا الاتىن بولدى. سٶيتٸپ ۇلى دالادا 600-جىلداي قالىپتاسىپ قالعان شىڭعىسحاننىڭ تەرتٸبٸ كٷيرەدٸ. سول جىلى ەرتٸستٸڭ وڭ جاعالاۋىندا سەمەيدٸڭ ٸشكٸ وكرۋگٸ قۇرىلدى. نەگٸزگٸ حالقى جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردان تۇراتىن بۇل وكرۋگتٸ باسقارۋ ورىس وفيتسەرٸنە جٷكتەلسە, ال ونىڭ ورىنباسارلىعىن «قارا سٷيەكتەن» شىققان اعا سۇلتان اتقاردى.

كەنەسارى قاسىمۇلى قازاق حالقىنىڭ ەسٸندە تالانتتى ەسكەري قولباسشى, اسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ رەتٸندە قالدى. حان بيلٸگٸ ٸس جٷزٸندە جويىلعان جاعدايدىڭ ٶزٸندە ول قازاقتىڭ ٷش جٷزٸنٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸن قايتادان قالپىنا كەلتٸردٸ. قازاق حالقىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك جولىندا كٷرەستە ۇلتتىق رۋحىن وياتا الدى.

حٸح عاسىردىڭ ورتاسىندا بەلگٸلٸ قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋشٸ م.كراسوۆسكيي كەنەسارىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى مەن رٶلٸ تۋرالى بىلاي دەپ جازدى: «ەگەر كەنەسارى قاسىمۇلى تٸرٸ قالسا, بٸزگە قازاق دالانىڭ باعىنىشتى بولۋىنىڭ تاعدىرى بەلگٸسٸز ەدٸ». رەسەي ەسكەري تاريحىنىڭ ٸرٸ مامانى ا.ي. يۆانين قازاق باسشىسىنىڭ اتىنا مىناداي ماقتاۋ بٸلدٸرەدٸ: «ەدٸلدٸكتٸڭ ورناۋىن تالاپ ەتكەن, كەنەسارى ٶلگەنشە رەسەيدٸڭ جاۋى بولدى, سوندىقتان دا ونى «دالانىڭ سوڭعى باتىرى» دەپ اتاسام ٶز وتانىمنىڭ الدىندا كٷنەلٸ ەمەسپٸن». گەنشتاب وفيتسەرٸنٸڭ بٸرٸ ۆ. پوتتو كەنەسارىنى تاۋ قوزعالىسىنىڭ يمامى شەمٸلمەن سالىستىرىپ, «رەسەي بيلٸگٸن قاتتى تەڭسەلتكەن» تۇلعا رەتٸندە سيپاتتايدى. كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر كەنەسارىنىڭ ۇلى ابىلاي زامانىنداعى ەگەمەندٸ مەملەكەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن جاساعان ەرەكەتتەرٸن جوعارى باعالادى. ال ونىڭ قىزمەتتەسٸ, كاپيتان ن. فوماكوۆ ونى: «ابىلاي حاننىڭ اقىلدى, باتىل ۇرپاعى... ٶزٸنە قارسى بولعان بارلىق سٸبٸر وتريادىنىڭ قاستاندىق ەرەكەتٸن بۇل ەلدە كٶشباسى رەتٸندە تانىمال بولعاندىقتان تٷككە تۇرعىسىز رەتٸندە كٶرسەتتٸ», – دەپ جازدى. بٸر ەسكە قالارلىعى كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن بولعان قازاق كٶتەرٸلٸسٸ باسىلعان سوڭ, شىڭعىس ۇرپاقتارى حالىق قوزعالىسىنا باسشىلىق جاسامادى. بۇل جايىن ل. مەيەر بىلايشا كەلتٸردٸ: «وسى كەزدەن كەيٸن حالىقتىڭ قورعاۋشىسى قاراپايىم حالىق بولدى... ال سۇلتاندار ەڭ سوڭعى ورىنعا كەلتٸردٸ نەمەسە ورىس شەنەۋنٸگٸ بولىپ شىعا كەلدٸ».

****

حاننىڭ ەكٸ ەيەلٸنەن – كٷنٸمجان مەن جانىمنان سەگٸز ۇل قالدى: جاپار, تايشىق, احمەت, ومار, وسپان, ەبۋبەكٸر, سىزدىق جەنە جەكەي. ولاردىڭ بەرٸ قوقان تەرريتوريياسىنا ٶتۋگە مەجبٷر بولدى. بٸرشاما ۋاقىت قوقاندىق ەسكەر ساپىندا قىزمەت ەتٸپ, رەسەيگە قارسى سوعىستى. بٸرشاما ۋاقىتتان كەيٸن رەسەي يمپەريياسىنىڭ ەسكەرٸ كٷشٸنە قارسى تۇرا المايتىندىعىن تٷسٸنٸپ, ولارعا باعىنۋعا مەجبٷر بولدى. ول سونىمەن قاتار گەنەرال كولپاكوۆسكييدٸڭ وتريادىنا قارسى سوعىستى. بٸر ورىس وفيتسەرٸ كەنەسارى حاننىڭ مىلتىعىن بٸرشاما ۋاقىت قولىندا ساقتاپ, 1882 جىلى ومبىداعى ورىس گەوگرافييالىق قوعامىنىڭ باتىس-سٸبٸر بٶلٸمٸنٸڭ مۋزەيٸنە سىيلايدى. كەنەسارىنىڭ مىلتىعى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ومبى وبلىستىق ٶلكەتانۋ مۋزەيٸندە جەنە ونى قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتٸك مۋزەيٸنە ەكەلۋ ٶز شەشٸمٸن كٷتٸپ جاتىر.

سٶز جوق, حان كەنەسارى قاسىمۇلى ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸ مىسالىندا قازاق باتىرلارى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ بٸرنەشە ۇرپاقتارى تەربيەلەنٸپ شىقتى. سونىمەن بٸرگە ونىڭ باس سٷيەگٸ تابىلىپ ەلگە قايتارىلسا ەكەن. جالپى حالىققا مەلٸم, بولعار حالقىنىڭ كٶرٸپكەل سەۋەگەي ەيەلٸ ۆانگا قازا بولار الدىندا كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸ ەلگە قايتارىلعان ۋاقىتتا قازاقستان ەلٸ بۇدان ەرٸ دامي تٷسەتٸنٸن ايتىپ كەتٸپتٸ. ال وسى تۇلعا تۋرالى باسقا ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸ جامان سٶيلەسە, ول - دٶرەكٸلٸك. بٸزدٸڭ نامىسىمىزعا تيەدٸ. Cوندىقتان ايتارىمىز: «اتامباەۆ مىرزا, حان كەنەگە تٸل تيگٸزبەڭٸز»! 

 ز.ە. قابىلدينوۆ,

ش.ش. ۋەليحانوۆ ات. تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى