Ataǵyna úsh el talasqan uly majar

ATAǴYNA ÚSh EL TALASQAN ULY MAJAR

Óner iesi sýretkerler qoǵamǵa nege qadirsiz? Toǵyshar qaýymnyń talǵamynyń tym tómendigi qashanǵa deiin jalǵaspaq? Osyndai oilar budan eki ǵasyrdai buryn Ferents List tárizdi tulǵalardyń tún uiqysyn tórt bólgen eken. Bul saýaldar búgingi zamanymyzda da ózekti bolyp otyr ǵoi. Muny tarihtyń qaitalanǵyshtyǵy deimiz be, álde ýaqyt tipti de eshteńeni ózgertpegen be? Árine, bul bólek bir áńgimeniń júgi. Al Listke kelsek, ol óziniń estetikalyq temirqazyǵyna adal bolyp ótti. «Ónerdi egoistik maqsattar men baiansyz dańqqa jetýdiń qolaily quraly dep qaramaý kerek, - dep jazady List, - ony adamdardy bir-birimen jaqyndastyryp, biriktiretin kúsh dep qaraý kerek. Óz ómirińdi talanttyń idealy bolýy tiis artistiń biik bilimi týraly uǵym-túsinikke sáikes etip qurý; qoǵamdyq pikirdi óz ómirińniń sharapattylyǵymen jáne parasattylyǵymen jaýlaý; ásemdikke súiine bilý tárizdi izgilikke sonsha jaqyn sezim otyn ár júrekte tutatyp, sóndirmeýge kúsh salý, - mine, sýretkerdiń óz aldyna qoiýy tiis mindetteri osylar. Bul qiyn, biraq oryndaýǵa bolatyn nárse». 

Iá, oryndaýǵa bolatynyn List óz ómirimen dáleldedi. Ózińiz shyǵarmasyn unatatyn sazgerdiń (aqyn-jazýshynyń, sýretshiniń) ómir jolyn da bilýge qyzyǵý tabiǵi nárse bolsa kerek. Bir baiqaǵanymyz, uly sazgerlerdiń taǵdyrynda uqsastyqtar az emes. Kedei otbasynda ómirge kelý, kóbinese ákeleriniń mýzykaǵa baýlýy, 5-6 jasynan mýzykalyq qabiletiniń tanylýy, jaqsy ustazǵa jolyǵý, Vena qalasyna kelý... osylai jalǵastyra berýge bolady. Kishkentai Ferents te sondai boldy. Ol tipti výnderkind atanǵan. 1811 jyly 22 qazanda venger jerinde List dúniege kelgen kúni aspannan quiryqty juldyz aǵyp ótken eken. Juldyzy janyp týǵan degenimiz osy shyǵar. Bir qyzyǵy, keiin bul juldyzdy perzentti úsh birdei memleket ózderine menshiktegisi kelip, daýlasardai boldy. Bireýi – Frantsiia. «Shekken azabym men kórgen qyzyǵymnyń kýási – Frantsiiany óz elim emes dep qalai aitamyn» degen Listtiń óz sózi bar. Ekinshisi – Germaniia. Munda ol óziniń eń áigili shyǵarmalaryn jazyp, dańqqa bólendi. Úshinshisi – Vengriia. Alǵashqyda Listti Vengriiamen balalyq shaǵynyń kómeski elesteri ǵana bailanystyrsa, eseie kele naǵyz Otanyna súiispenshiligi arta túsken. Ásirese Vengriia sý tasqynyna ushyrap,  halqy kúizelgen kezde qatty ýaiymdaǵan. Sol kezdegi tarihi jaǵdailarǵa bailanysty, otbasynda nemis tilinde sóilep ósken Ferents óziniń tarihi tamyrynyń qaidan shyqqanyn kesh te bolsa jaqsy túsingendei. 

On jastaǵy Ferents venger jerin artqa tastap, Venaǵa attanyp bara jatqanda, bir sharýa áiel: «Aitpady demeńder, ol áli munda hrýstal kúimege minip oralady!» degen boljam aitady. Al, arada jyldar ótkende Listtiń ónerin tamashalaýǵa múmkindik alǵan bir qart sharýa qolyndaǵy staqanyn kóterip sazgerdiń aldyna keledi. «Sizdiń atyńyz kim ekenin bizge myrzamyz aitty; qolyńnan ne keletinin óziń kórsettiń; al shyn máninde kim ekenińdi biz ózimiz uqtyq, vengerlerdiń uly Qudaiy qoldasyn seni!» dep rizalyǵyn bildiredi. 

Óz Otany Listti tirisinde-aq ulttyq batyryndai qurmettedi, mramordan músinin ornatty, Venger seimi sazgerdiń mýzyka oinaǵanyn tyńdaý úshin óz jumysyn ýaqytsha toqtatty dep jazady onyń ómir jolynyń bilgirleri. Hrýstal kúimemen oraldy degen sol emes pe!

Biz F. Listtiń úsh qyryna toqtalyp kóreiik. Birinshisi, uly pianist-oryndaýshylyǵy. Áripten buryn nota jazýdy úirengen, segiz jasynan kúi oryndaý sheberligimen jurtty tańdandyrǵan Ferents on beske kelmei jatyp Vena, Praga, Parij, London halqyn ózine qaratty. «Jańa Motsart», «Orfei» atandy.

Parijdegi Italian opera teatry. Jas Ferents orkestrmen birge kontsert berýde. Aýyq-aýyq súiemeldep qoiatyn orkestr bir sát damyldap, List jeke ózi oryndaityn bóligine kóshken. Sálden soń orkestr qaitadan qosyla jónelýi kerek edi, mýzykanttar kibirtiktep qaldy. Sóitse, Listtiń ǵajaiyp oryndaý sheberligine eltip, qaida otyrǵandaryn umyta jazdaǵan bolsa kerek.

List Eýropanyń talai qalalaryn aralap, óner kórsetti. Reseide de birneshe ret boldy. Orystyń  mýzyka synshylarynyń biri: «List pianizmniń jańa dáýirin ashty. Ol fortepianonyń múmkindigi sheksiz ekenin dáleldedi» degen pikir bildirgen. Biraq, taza oryndaýshylyq Listtiń odan da mol shyǵarmashylyq qýatyn iske asyrýyna kedergi bolýy múmkin edi. Osyny túsingennen be eken, List 1847 jyldan bastap, qalǵan ǵumyrynda pianist retinde kontsert qoiýdan boiyn aýlaq salady. Osy jerde onyń ekinshi  - sazgerlik qyryna kelemiz. List venger ulttyq mýzyka mektebin álemge tanytty. Qaitalanbas halyqtyq qainarlardy eýropalyq kásibi mýzyka jetistikterimen baiytyp, mýzykadaǵy álemdik romantizmniń jarqyn betterin jazdy. Taqyryptyq, janrlyq jaǵynan jańalyq ákeldi. Onyń «Ǵundar shaiqasy» siiaqty simfoniialyq poemalary, áigili «Venger rapsodiialary», romanstary, tsikldik pesalary, «Faýst» jáne «Dante» simfoniialary, t.b. shyǵarmalary óshpes muraǵa ainaldy.

Mýzyka mamandary basqasha aitýy da múmkin, al óz basym qarapaiym tyńdaýshy retinde aitarym, eger siz List shyǵarmalarymen tanysýǵa den qoisańyz, onyń «Venger rapsodiialarynan» bastańyz der edim. Maǵan №2 venger rapsodiiasy erekshe unaidy.

List ádebietti óte jaqsy bilgen. Bairondy, Geteni, Danteni súiip oqyp, Giýgo, Lamartin, Shatobrian, taǵy basqalarmen jaqsy tanys bolǵan. Ózi birneshe tilde sóilegen.  Sazgerdiń shyǵarmalary ádebiet pen mýzyka bailanysynyń aiqyn úlgisi tárizdi. 

F. Listtiń úshinshi qyryna kelsek, ol – aǵartýshy ustazdyq. Sazger ómir boiy ózdiginen bilim alýdan jalyqpai, ózgege de qamqor bola bilipti. On eki jasynda Parij konservatoriiasyna kelgeninde, jat eldik bolǵany úshin qabyldanbai qalǵanyna List  qatty qynjylady. Sol kezde ózine-ózi bergen serti bar: «Kimde-kim menen óner-bilim úirenemin dep kelse de, bárin tegin úiretemin» degen. Sodan bolar, onyń shapaǵatyn talai zamandastary kórdi. Qai elden, qai jerden, qandai jas talapkerdiń esimiin estise de, soǵan mán berip, nasihattap, qoldap júrdi. Býdapeshtte alǵashqy mýzykalyq joǵary oqý ornyn ashqyzdy. Úsh júzden astam shákirtteriniń ishinen kóptegen óner qairatkerleri shyqty. Listtiń orys mýzykasyna erekshe kóńil bólgeni, nasihattaǵany, «Mogýchaia kýchka» atalǵan toptaǵy orys sazgerlerimen dostyq qarym-qatynasta bolǵany belgili.

List mýzyka taqyrybynda kitaptar men toptama maqalalardy jazyp turdy. Ol óziniń dosy Shopen týraly tuńǵysh monografiianyń avtory. «Sýretkerdiń qoǵamdaǵy orny jáne  ómir súrý jaǵdailary týraly» dep atalatyn jazbalarynyń birinde sazger: «Men ónerdiń kóz aldymda qandai kúige túskenin: tózýge kelmeitin kásipke deiin tómendetilip, tańdaýlylar qoǵamynyń kóńilin kóterýge qyzmet etýge arnalyp ketkenin kórip, ókindim ári jirendim» dep jazady. 

Bala kezinde «Kim bolǵyń keledi?» degen suraqqa, Bethovenniń sýretin kórsetip: «Myna adam siiaqty bolamyn» deitin Ferents List Bethovenniń esimin ómir boiy qurmettep ótti. Bonndaǵy kontsertterinen túsken qarjyny Bethovenniń eskertkishin ornatýǵa jumsady. Onyń barlyq simfoniialaryn fortepiano tiline kóshirip shyqty. Veimar qalasyn mádeni ortalyqqa ainaldyrýǵa umtyldy. Veimar teatrynda iri sazgerlerdiń 43 operasyn qoiýǵa jetekshi boldy, dirijerlik jasady. 1865 jyldan bastap, List Vatikandaǵy shirkeýde abbat atandy.

F.List ómiriniń sońynda qurmet-qoshemetten kende bolmasa da, jalǵyzdyq salqynyn sezindi. Grafinia Mari d Agýmen ajyrasqan, Karolina Vitgenshteinge qosylýdan kúder úzgen, úsh balasynyń ekeýi dúnieden ótip, bireýimen arasy alystap ketken.

1886 jyly 31 shildede, biraz kúnnen beri aýyrǵan Listtiń sońǵy aitqan sózi: «Tristan» boldy. Osynyń aldynda dosy Vagnerdi eske alyp, onyń  «Tristan men Izolda» qoiylymyna barǵan bolatyn.

Sazger Baireitte jerlendi. Ony venger jerine qaita ákelýge niet etkenderdiń armany oryndala qoiǵan joq. Listtiń qabirinde joǵaryda atalǵan, ony ózine menshikteitin úsh eldiń belgisi bar azagúlder únemi jatady dep jazady kórgender.

Qaiyrbek Shaǵyr

«Kentavr» gazeti, 8 maýsym, 2007 j.