اتاعىنا ٷش ەل تالاسقان ۇلى ماجار

اتاعىنا ٷش ەل تالاسقان ۇلى ماجار

ٶنەر يەسٸ سۋرەتكەرلەر قوعامعا نەگە قادٸرسٸز? توعىشار قاۋىمنىڭ تالعامىنىڭ تىم تٶمەندٸگٸ قاشانعا دەيٸن جالعاسپاق? وسىنداي ويلار بۇدان ەكٸ عاسىرداي بۇرىن فەرەنتس ليست تەرٸزدٸ تۇلعالاردىڭ تٷن ۇيقىسىن تٶرت بٶلگەن ەكەن. بۇل ساۋالدار بٷگٸنگٸ زامانىمىزدا دا ٶزەكتٸ بولىپ وتىر عوي. مۇنى تاريحتىڭ قايتالانعىشتىعى دەيمٸز بە, ەلدە ۋاقىت تٸپتٸ دە ەشتەڭەنٸ ٶزگەرتپەگەن بە? ەرينە, بۇل بٶلەك بٸر ەڭگٸمەنٸڭ جٷگٸ. ال ليستكە كەلسەك, ول ٶزٸنٸڭ ەستەتيكالىق تەمٸرقازىعىنا ادال بولىپ ٶتتٸ. «ٶنەردٸ ەگويستٸك ماقساتتار مەن بايانسىز داڭققا جەتۋدٸڭ قولايلى قۇرالى دەپ قاراماۋ كەرەك, - دەپ جازادى ليست, - ونى ادامداردى بٸر-بٸرٸمەن جاقىنداستىرىپ, بٸرٸكتٸرەتٸن كٷش دەپ قاراۋ كەرەك. ٶز ٶمٸرٸڭدٸ تالانتتىڭ يدەالى بولۋى تيٸس ارتيستٸڭ بيٸك بٸلٸمٸ تۋرالى ۇعىم-تٷسٸنٸككە سەيكەس ەتٸپ قۇرۋ; قوعامدىق پٸكٸردٸ ٶز ٶمٸرٸڭنٸڭ شاراپاتتىلىعىمەن جەنە پاراساتتىلىعىمەن جاۋلاۋ; ەسەمدٸككە سٷيٸنە بٸلۋ تەرٸزدٸ ٸزگٸلٸككە سونشا جاقىن سەزٸم وتىن ەر جٷرەكتە تۇتاتىپ, سٶندٸرمەۋگە كٷش سالۋ, - مٸنە, سۋرەتكەردٸڭ ٶز الدىنا قويۋى تيٸس مٸندەتتەرٸ وسىلار. بۇل قيىن, بٸراق ورىنداۋعا بولاتىن نەرسە». 

يە, ورىنداۋعا بولاتىنىن ليست ٶز ٶمٸرٸمەن دەلەلدەدٸ. ٶزٸڭٸز شىعارماسىن ۇناتاتىن سازگەردٸڭ (اقىن-جازۋشىنىڭ, سۋرەتشٸنٸڭ) ٶمٸر جولىن دا بٸلۋگە قىزىعۋ تابيعي نەرسە بولسا كەرەك. بٸر بايقاعانىمىز, ۇلى سازگەرلەردٸڭ تاعدىرىندا ۇقساستىقتار از ەمەس. كەدەي وتباسىندا ٶمٸرگە كەلۋ, كٶبٸنەسە ەكەلەرٸنٸڭ مۋزىكاعا باۋلۋى, 5-6 جاسىنان مۋزىكالىق قابٸلەتٸنٸڭ تانىلۋى, جاقسى ۇستازعا جولىعۋ, ۆەنا قالاسىنا كەلۋ... وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. كٸشكەنتاي فەرەنتس تە سونداي بولدى. ول تٸپتٸ ۆۋندەركيند اتانعان. 1811 جىلى 22 قازاندا ۆەنگەر جەرٸندە ليست دٷنيەگە كەلگەن كٷنٸ اسپاننان قۇيرىقتى جۇلدىز اعىپ ٶتكەن ەكەن. جۇلدىزى جانىپ تۋعان دەگەنٸمٸز وسى شىعار. بٸر قىزىعى, كەيٸن بۇل جۇلدىزدى پەرزەنتتٸ ٷش بٸردەي مەملەكەت ٶزدەرٸنە مەنشٸكتەگٸسٸ كەلٸپ, داۋلاسارداي بولدى. بٸرەۋٸ – فرانتسييا. «شەككەن ازابىم مەن كٶرگەن قىزىعىمنىڭ كۋەسٸ – فرانتسييانى ٶز ەلٸم ەمەس دەپ قالاي ايتامىن» دەگەن ليستتٸڭ ٶز سٶزٸ بار. ەكٸنشٸسٸ – گەرمانييا. مۇندا ول ٶزٸنٸڭ ەڭ ەيگٸلٸ شىعارمالارىن جازىپ, داڭققا بٶلەندٸ. ٷشٸنشٸسٸ – ۆەنگرييا. العاشقىدا ليستتٸ ۆەنگرييامەن بالالىق شاعىنىڭ كٶمەسكٸ ەلەستەرٸ عانا بايلانىستىرسا, ەسەيە كەلە ناعىز وتانىنا سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ ارتا تٷسكەن. ەسٸرەسە ۆەنگرييا سۋ تاسقىنىنا ۇشىراپ,  حالقى كٷيزەلگەن كەزدە قاتتى ۋايىمداعان. سول كەزدەگٸ تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى, وتباسىندا نەمٸس تٸلٸندە سٶيلەپ ٶسكەن فەرەنتس ٶزٸنٸڭ تاريحي تامىرىنىڭ قايدان شىققانىن كەش تە بولسا جاقسى تٷسٸنگەندەي. 

ون جاستاعى فەرەنتس ۆەنگەر جەرٸن ارتقا تاستاپ, ۆەناعا اتتانىپ بارا جاتقاندا, بٸر شارۋا ەيەل: «ايتپادى دەمەڭدەر, ول ەلٸ مۇندا حرۋستال كٷيمەگە مٸنٸپ ورالادى!» دەگەن بولجام ايتادى. ال, ارادا جىلدار ٶتكەندە ليستتٸڭ ٶنەرٸن تاماشالاۋعا مٷمكٸندٸك العان بٸر قارت شارۋا قولىنداعى ستاقانىن كٶتەرٸپ سازگەردٸڭ الدىنا كەلەدٸ. «سٸزدٸڭ اتىڭىز كٸم ەكەنٸن بٸزگە مىرزامىز ايتتى; قولىڭنان نە كەلەتٸنٸن ٶزٸڭ كٶرسەتتٸڭ; ال شىن مەنٸندە كٸم ەكەنٸڭدٸ بٸز ٶزٸمٸز ۇقتىق, ۆەنگەرلەردٸڭ ۇلى قۇدايى قولداسىن سەنٸ!» دەپ ريزالىعىن بٸلدٸرەدٸ. 

ٶز وتانى ليستتٸ تٸرٸسٸندە-اق ۇلتتىق باتىرىنداي قۇرمەتتەدٸ, مراموردان مٷسٸنٸن ورناتتى, ۆەنگەر سەيمٸ سازگەردٸڭ مۋزىكا ويناعانىن تىڭداۋ ٷشٸن ٶز جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتتى دەپ جازادى ونىڭ ٶمٸر جولىنىڭ بٸلگٸرلەرٸ. حرۋستال كٷيمەمەن ورالدى دەگەن سول ەمەس پە!

بٸز ف. ليستتٸڭ ٷش قىرىنا توقتالىپ كٶرەيٸك. بٸرٸنشٸسٸ, ۇلى پيانيست-ورىنداۋشىلىعى. ەرٸپتەن بۇرىن نوتا جازۋدى ٷيرەنگەن, سەگٸز جاسىنان كٷي ورىنداۋ شەبەرلٸگٸمەن جۇرتتى تاڭداندىرعان فەرەنتس ون بەسكە كەلمەي جاتىپ ۆەنا, پراگا, پاريج, لوندون حالقىن ٶزٸنە قاراتتى. «جاڭا موتسارت», «ورفەي» اتاندى.

پاريجدەگٸ يتاليان وپەرا تەاترى. جاس فەرەنتس وركەسترمەن بٸرگە كونتسەرت بەرۋدە. اۋىق-اۋىق سٷيەمەلدەپ قوياتىن وركەستر بٸر سەت دامىلداپ, ليست جەكە ٶزٸ ورىندايتىن بٶلٸگٸنە كٶشكەن. سەلدەن سوڭ وركەستر قايتادان قوسىلا جٶنەلۋٸ كەرەك ەدٸ, مۋزىكانتتار كٸبٸرتٸكتەپ قالدى. سٶيتسە, ليستتٸڭ عاجايىپ ورىنداۋ شەبەرلٸگٸنە ەلتٸپ, قايدا وتىرعاندارىن ۇمىتا جازداعان بولسا كەرەك.

ليست ەۋروپانىڭ تالاي قالالارىن ارالاپ, ٶنەر كٶرسەتتٸ. رەسەيدە دە بٸرنەشە رەت بولدى. ورىستىڭ  مۋزىكا سىنشىلارىنىڭ بٸرٸ: «ليست پيانيزمنٸڭ جاڭا دەۋٸرٸن اشتى. ول فورتەپيانونىڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكسٸز ەكەنٸن دەلەلدەدٸ» دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرگەن. بٸراق, تازا ورىنداۋشىلىق ليستتٸڭ ودان دا مول شىعارماشىلىق قۋاتىن ٸسكە اسىرۋىنا كەدەرگٸ بولۋى مٷمكٸن ەدٸ. وسىنى تٷسٸنگەننەن بە ەكەن, ليست 1847 جىلدان باستاپ, قالعان عۇمىرىندا پيانيست رەتٸندە كونتسەرت قويۋدان بويىن اۋلاق سالادى. وسى جەردە ونىڭ ەكٸنشٸ  - سازگەرلٸك قىرىنا كەلەمٸز. ليست ۆەنگەر ۇلتتىق مۋزىكا مەكتەبٸن ەلەمگە تانىتتى. قايتالانباس حالىقتىق قاينارلاردى ەۋروپالىق كەسٸبي مۋزىكا جەتٸستٸكتەرٸمەن بايىتىپ, مۋزىكاداعى ەلەمدٸك رومانتيزمنٸڭ جارقىن بەتتەرٸن جازدى. تاقىرىپتىق, جانرلىق جاعىنان جاڭالىق ەكەلدٸ. ونىڭ «عۇندار شايقاسى» سيياقتى سيمفونييالىق پوەمالارى, ەيگٸلٸ «ۆەنگەر راپسودييالارى», رومانستارى, تسيكلدٸك پەسالارى, «فاۋست» جەنە «دانتە» سيمفونييالارى, ت.ب. شىعارمالارى ٶشپەس مۇراعا اينالدى.

مۋزىكا ماماندارى باسقاشا ايتۋى دا مٷمكٸن, ال ٶز باسىم قاراپايىم تىڭداۋشى رەتٸندە ايتارىم, ەگەر سٸز ليست شىعارمالارىمەن تانىسۋعا دەن قويساڭىز, ونىڭ «ۆەنگەر راپسودييالارىنان» باستاڭىز دەر ەدٸم. ماعان №2 ۆەنگەر راپسوديياسى ەرەكشە ۇنايدى.

ليست ەدەبيەتتٸ ٶتە جاقسى بٸلگەن. بايروندى, گەتەنٸ, دانتەنٸ سٷيٸپ وقىپ, گيۋگو, لامارتين, شاتوبريان, تاعى باسقالارمەن جاقسى تانىس بولعان. ٶزٸ بٸرنەشە تٸلدە سٶيلەگەن.  سازگەردٸڭ شىعارمالارى ەدەبيەت پەن مۋزىكا بايلانىسىنىڭ ايقىن ٷلگٸسٸ تەرٸزدٸ. 

ف. ليستتٸڭ ٷشٸنشٸ قىرىنا كەلسەك, ول – اعارتۋشى ۇستازدىق. سازگەر ٶمٸر بويى ٶزدٸگٸنەن بٸلٸم الۋدان جالىقپاي, ٶزگەگە دە قامقور بولا بٸلٸپتٸ. ون ەكٸ جاسىندا پاريج كونسەرۆاتوريياسىنا كەلگەنٸندە, جات ەلدٸك بولعانى ٷشٸن قابىلدانباي قالعانىنا ليست  قاتتى قىنجىلادى. سول كەزدە ٶزٸنە-ٶزٸ بەرگەن سەرتٸ بار: «كٸمدە-كٸم مەنەن ٶنەر-بٸلٸم ٷيرەنەمٸن دەپ كەلسە دە, بەرٸن تەگٸن ٷيرەتەمٸن» دەگەن. سودان بولار, ونىڭ شاپاعاتىن تالاي زامانداستارى كٶردٸ. قاي ەلدەن, قاي جەردەن, قانداي جاس تالاپكەردٸڭ ەسٸمٸٸن ەستٸسە دە, سوعان مەن بەرٸپ, ناسيحاتتاپ, قولداپ جٷردٸ. بۋداپەشتتە العاشقى مۋزىكالىق جوعارى وقۋ ورنىن اشقىزدى. ٷش جٷزدەن استام شەكٸرتتەرٸنٸڭ ٸشٸنەن كٶپتەگەن ٶنەر قايراتكەرلەرٸ شىقتى. ليستتٸڭ ورىس مۋزىكاسىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلگەنٸ, ناسيحاتتاعانى, «موگۋچايا كۋچكا» اتالعان توپتاعى ورىس سازگەرلەرٸمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانى بەلگٸلٸ.

ليست مۋزىكا تاقىرىبىندا كٸتاپتار مەن توپتاما ماقالالاردى جازىپ تۇردى. ول ٶزٸنٸڭ دوسى شوپەن تۋرالى تۇڭعىش مونوگرافييانىڭ اۆتورى. «سۋرەتكەردٸڭ قوعامداعى ورنى جەنە  ٶمٸر سٷرۋ جاعدايلارى تۋرالى» دەپ اتالاتىن جازبالارىنىڭ بٸرٸندە سازگەر: «مەن ٶنەردٸڭ كٶز الدىمدا قانداي كٷيگە تٷسكەنٸن: تٶزۋگە كەلمەيتٸن كەسٸپكە دەيٸن تٶمەندەتٸلٸپ, تاڭداۋلىلار قوعامىنىڭ كٶڭٸلٸن كٶتەرۋگە قىزمەت ەتۋگە ارنالىپ كەتكەنٸن كٶرٸپ, ٶكٸندٸم ەرٸ جيرەندٸم» دەپ جازادى. 

بالا كەزٸندە «كٸم بولعىڭ كەلەدٸ?» دەگەن سۇراققا, بەتحوۆەننٸڭ سۋرەتٸن كٶرسەتٸپ: «مىنا ادام سيياقتى بولامىن» دەيتٸن فەرەنتس ليست بەتحوۆەننٸڭ ەسٸمٸن ٶمٸر بويى قۇرمەتتەپ ٶتتٸ. بوننداعى كونتسەرتتەرٸنەن تٷسكەن قارجىنى بەتحوۆەننٸڭ ەسكەرتكٸشٸن ورناتۋعا جۇمسادى. ونىڭ بارلىق سيمفونييالارىن فورتەپيانو تٸلٸنە كٶشٸرٸپ شىقتى. ۆەيمار قالاسىن مەدەني ورتالىققا اينالدىرۋعا ۇمتىلدى. ۆەيمار تەاترىندا ٸرٸ سازگەرلەردٸڭ 43 وپەراسىن قويۋعا جەتەكشٸ بولدى, ديريجەرلٸك جاسادى. 1865 جىلدان باستاپ, ليست ۆاتيكانداعى شٸركەۋدە اببات اتاندى.

ف.ليست ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا قۇرمەت-قوشەمەتتەن كەندە بولماسا دا, جالعىزدىق سالقىنىن سەزٸندٸ. گرافينيا ماري د اگۋمەن اجىراسقان, كارولينا ۆيتگەنشتەينگە قوسىلۋدان كٷدەر ٷزگەن, ٷش بالاسىنىڭ ەكەۋٸ دٷنيەدەن ٶتٸپ, بٸرەۋٸمەن اراسى الىستاپ كەتكەن.

1886 جىلى 31 شٸلدەدە, بٸراز كٷننەن بەرٸ اۋىرعان ليستتٸڭ سوڭعى ايتقان سٶزٸ: «تريستان» بولدى. وسىنىڭ الدىندا دوسى ۆاگنەردٸ ەسكە الىپ, ونىڭ  «تريستان مەن يزولدا» قويىلىمىنا بارعان بولاتىن.

سازگەر بايرەيتتە جەرلەندٸ. ونى ۆەنگەر جەرٸنە قايتا ەكەلۋگە نيەت ەتكەندەردٸڭ ارمانى ورىندالا قويعان جوق. ليستتٸڭ قابٸرٸندە جوعارىدا اتالعان, ونى ٶزٸنە مەنشٸكتەيتٸن ٷش ەلدٸڭ بەلگٸسٸ بار ازاگٷلدەر ٷنەمٸ جاتادى دەپ جازادى كٶرگەندەر.

قايىربەك شاعىر

«كەنتاۆر» گازەتٸ, 8 ماۋسىم, 2007 ج.