At báigesi - atam qazaqtyń ejelden enshisi bólinbegen ortaq dástúri. Qulaq estip, kóz kórmegen jerde báige bolsa oǵan kez kelgen qazaqtyń at qosýǵa qaqysy bar. Irili-ýaqty at báigesiniń sońǵy sáni alaman báigemen aiaqtalǵan. Dúldúl aqnymyz Iliias Jansúgirov: «Asyn jep, atyn shaýyp tarqaǵaly»- dep sondyqtan jyrlaǵan bolar. Asqa, toiǵa at qosýǵa eshkim shekteý qoia almaǵan.
Ulttyq dástúrimizge balta shapty degen keshegi keńes ókimetiniń kezinde de at báigesi qaǵajaý kórgen joq. Taǵy da Iliiastyń ǵajaiyp «Qulager» poemasyndaǵy myna bir joldarǵa nazar aýdaraiyq:
Búginde avtom da bar, atym da bar,
Báige alý samoletpen saltymda bar.
Bizde joq Saǵynaidyń sasyq asy,
Toiynda oktiabrdiń atym shabar.
Iá, keńestik kezeńde oktiabr meiramy, Uly Jeńis kúni bir de bir ret at shabyssyz ótpegeni tarihi shyndyq. Keiin tól toiy merekesinde de at shabatyn boldy. Aqsýat óńirindegi ańyzǵa ainalǵan sońǵy júirik – Erkejirenniń baǵyn ashqan tól toiy edi.
Egemendik aldyq dep bórkimizdi aspanǵa atyp júrgen búgingi zamanda kúnniń ashyq, aidyń amanynda qazaqtyń nómiri birinshi sporty – at báigesi áldekimderdiń saýdasyna túse bastady. «Baidyń asyn baiǵus qyzǵanady» degendei, bireý jasap jatqan toida báigege at qosý úshin «Kirý jarnasy» degen báleni tóleýiń kerek. Aqshań joq bolsa atyń báige jolyna shyqpaidy. Buryn «Aýyl itiniń quiryǵy qaiqy» degen sózdi jii estýshi edik, endi buǵan qosymsha «Aýyl atynyń joly ashyq» degendi estitin shyǵarmyz. Qazir bir aýylda báige bola qalsa, kórshiles aýyldyń júirigin qostyrmaityn jaman ádet shyqty. Biylǵy naýryz merekesinde Kókjyra aýyly kórshiles Ekpin aýylynyń atyn báigege qostyrmai «kápirlik» tanytty.
Atam qazaqtyń «Qymyzy kól, eti taý» bolǵan nebir uly astarynda «kirý jarnasy» degen múlde bolmaǵan. Máselen, ataqty Saǵynaidyń asynda 1300 at shapty degen ańyz bar. Sonda ákesine as berip otyrǵan kerei rýynyń ataqty pań Nurmaǵambeti kirý jarnasyna qazirgilershe bir jylqydan kirý jarnasyn alar bolsa, 1300 jylqy jinap alǵan bolar edi-aý. Biraq babamyz qazaq mundai teksizdikke eshqashan barmaǵan, oǵan jol da bermegen. As-toi bolmaǵan jaǵdaida atqumarlar birigip, óz qaltalarynan shama-sharqyna bailanysty aqsha shyǵaryp, at jarystyratyn bolǵan. Árine, mundai jaǵdaida aqsha qospaǵandardy báigege qatystyrmaidy. Oǵan ókpe de júrmeidi.
Qazirgi at báigesiniń bas júldesine mashina qoiǵan atqumarlar da kóp. Kirý jarnasyn shaǵaryp júrgneder de solar. Olar at qosýshylardyń esebinen báigege bergen sol mashinasynyń qunyn shyǵaryp ta alady. At sportyn saýdaǵa salǵan mundai jalǵan ataqqumarlyqtyń paidasynan ziiany basym. Atamyz qazaqtyń eń qasietti óneri - at sportyn saýdaǵa salmai-aq qoiǵanymyz abzal. Ulttyq dástúrdi kózdiń qarashyǵyndai saqtaý – búgingi urpaqtyń uly boryshy bolýǵa tiis.
Meiram ORALOV,
jýrnalist.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Tarbaǵatai aýdany,
Aqsýat aýyly.
