«Asyr sap at ústinde ósken elmiz,
Naizany najaǵaiǵa teńegenbiz.
Dalanyń daýylyna bizder teńbiz,
Altaidan Aq Edilge jebegenbiz.
Soǵystyq jeti júz jyl jeti jurtpen,
Tarih-aý, óziń aitshy, kimnen kembiz?»,- dep aqyn Qalijan Bekhojin jyrlaǵandai,aitar oiyńdy kózińnen uǵar esti janýar jylqy malyn serigim dep tanyp, jaýgershilik zamanynda, Uly Otan soǵysynyń otty jyldarynda atty ásker sapynda ǵajaiyp erlik kórsetken, jaýdyń qolyn eliniń jaǵasyna jetkizbegen, halqyn dushpannyń ashy tabasyna qaldyrmaǵan, janyn ary úshin qurban etken, adal ul bop anadan týyp, el tiregine ainalǵan batyrlarymyz senimdi serigi – tulparyna qaryzdar. Qazaq poeziiasynyń dúldúli Iliias Jansúgirov qazaq pen jylqynyń egiz uǵym ekenin óz óleńinde bylaisha tebirene jyrlapty: «Janyna elimizdiń jylqy jaqqan, Jylqyǵa jetpegen kóz jaýtań qaqqan. Minseń – at, ishseń – qymyz, jeseń – qazy, Qashannan qazaq halqy jylqy baqqan. Atty artyq kórgen elmiz mingen taqtan, Qyzyq-aq bizdiń báige qyrda shapqan. Shydarma qazaq jany ushyp ketpei, Attarǵa shań shyǵaryp kele jatqan».
Qazaq – jylqy minezdi, rýhy ot, namysy shoq batyr halyq dep beker aitpasaq kerek-ti. «Osy basqa halyq qaidan jaralsyn, meili, maimyldan bolsyn, shataǵym joq. Dál bizdiń qazaq halqy jylqydan, tulpardan týǵan» dep jazýshy Asqar Súleimenovtiń sózimen tarqatar bolsaq, ushqan qustyń qanaty, júgirgen ańnyń tuiaǵy talatyn saiyn dalany alakóz jaýdan astyndaǵy serigimen birlese qorǵap, tarih sahnasyna at ústinde shyqqan, tulpardyń tuiaǵymen saiyn dalasyna menshiktep mór basqan qazaq úshin jylqynyń orny bólek. Jaýgershilik zamanda úidiń beldeýinde aty bailaýly, naizasy tigýli turmai, elin qorǵaýǵa jaiaý bara almai, joldastarynan qalyp qoiýdy ár jigit ózine namys sanaǵan. Shabýylǵa shyqqanda shashasyna shań juqpai jol bastaǵan Qobylandynyń Taibýryly, Alpamystyń Baishubary, Er Tarǵynnyń Tarlany, Isataidyń Aqtabany tarihi zerdemizden oiyp turyp oryn alǵan, jadymyzǵa tereń ornaǵan keiipkerler. Qazaq úshin jylqy túlik bitkenniń tóresi. Basqa túlikter adamǵa qyzmet etýge ǵana jaratylǵan bolsa, jylqy – erdiń qanaty. Bai tilimizde jylqyǵa qatysty uǵymdar óte mol. Urpaǵyn órbiter ulyn «at ustarym» degen qazaq ulynyń alǵash atqa otyrǵanyn atap ótý rásimi – «toqymqaǵar» toiynan bastap, adamnyń pániden baqiǵa attanǵanynyń belgisi «at tuldaýǵa»deiingi búkil tirshilikti jylqy malymen, qazanatpen bailanystyrǵan. Erdiń biik bolmysynqazekem «Jylqynyń da jylqysy bar, qazanat deidi, Jigittiń de jigit bar azamat deidi» degen bir-aq aýyz sóben túiindep ashqan. «Azamat boldy» degen uǵymnyń ózin «At jalyn tartyp mindi» dep jatamyz. Joly bolǵan jigitti «Aty ozyp tur» deimiz. Urpaq almasady degen oidy «At tuiaǵyn tai basar» degen tirkespen jetkize beremiz. Kósheli adamnyń balasyn, úrim-butaǵyn «Tulpardyń tuiaǵy» desek, jubyn jazbai birge óskenderdi «Tai-qulyndai tebisken», attyń minezin jaqsy biletin epti de alǵyr adamdy «At qulaǵynda oinaidy», iske belsene kirisip, naqty maqsat qoia bilgen jandy «At quiryǵyn shart túidi», baiyrǵy qurby-qurdas, syrlas jandardy «Úzeńgi joldas» dep sipattasaq, «Qazaq jylqy minezdi» dep halqymyzdyń psihologiialyq bolmysyn aitqyndaimyz. Ózgege peiilimizdi bildirip, alǵaýsyz tilegimizdi aqtarǵanda da jylqy malyna qatysty sóz tirkesterin paidalanýymyz zańdylyq. Talabyń oń, qadamyń sátti bolsyn degendi «Quiysqanyń berik bolsyn», ulyń aitýly azamat bolsyn degen aq peiilimizdi «At ustaryń ózińe tartsyn», ábden babynda turǵan, alymdy da shalymdy qairatty adamdy «Báige atyndai jaralǵan» dep tańǵalsaq, symbatty denesi kóz tartar jandy «Qulyn múshesi buzylmaǵan» dep túiemiz.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń 2017 jyldyń 12 sáýirinde jariialanǵan «Bolashaqqa baǵdar:rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń jalǵasy retinde shyqqan «Uly dalanyń jeti qyry» atty saraptamalyq maqalanyń birinshi bólimi «Atqa miný mádenieti» dep atalýy beker bolmasa kerek-ti. «Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolit dáýirine tiesili «Botai» qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úiretilgenin dáleldedi», - degen Elbasy qazanattyń qazaqtyń ómirindegi salmaǵyn saralap, jylqynyń ereksheligin daralap «Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beinesi – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy, sonymen qatar, atty áskerdiń paida bolýyna bailanysty qalyptasqan kóshpendiler álemi «mádeni kodynyń» airyqsha elementi» dep túiindepti.
Qazaqstannyń barlyq aimaqtarynan kezdesetin arii, saq, ǵun kezeńderiniń eskertkishteri (b.z.b. 1-myńjyldyq – b.z. 2 ǵ.) ejelgi Qazaqstanda jylqynyń qolǵa úiretilip qana qoimai, bul maldyń erekshe qasterlenip, ádet-ǵuryptyq rásimderdiń ajyramas bir bóligine ainalǵanyn kórsetedi.Álemde alǵash ret eki dońǵalaqty arbany oilap tapqan ariiler oǵan ushqyr tulparlaryn qos-qostan jegip alyp, sary dalanyń sadaqty sardarlaryna ainaldy.Saqtardyń balalary men áielderine deiin at ústinde soǵysý tásilderin jas kezinen jetik meńgerip, kórgen jurttyń záresin ushyrǵan.«Olar attaryna da mystan keýdeni jaýyp turatyn saýyt kigizedi, – dep jazady ejelgi grek tarihshysy Gerodot, – al júgenderin, shylbyryn altynmen áshekeileidi».
Belgili zertteýshi, etnograf, jylqy taqyrybyn tereńinen zerttep júrgen ǵalym Ahmet Toqtabai búginde dúniejúzinde 65 million jylqy jáne 250-den astam jylqy tuqymy baryn aitady. «Jylqy bizdiń qazaq jerinen shyqqan. Bul jái aityla salǵan sóz emes. Oǵan Kókshetaý oblysyndaǵy Botai qonysynan tabylyp jatqan jylqy súiekteri dálel. Álemdik arheologiiada dál osylai bir qonystan júz myńdaǵan jylqynyń súieginiń tabylýy bolmaǵan. Osy qonysty kóptegen ǵalym zerttep, arheolog Viktor Zaibert otyz jyldan astam ýaqyt qazyp jatyr. Arheologiialyq jáne paleologiialyq zertteýler júrgize kele tabylǵan jylqylardyń qazaqtyń jabysynan ainymaityny belgili boldy», - dep jazǵan ǵalym «Qazaqtyń barlyq shekarasy jylqy tuiaǵymen syzylǵan jáne qorǵalǵan. Qazaqtyń tarihy — jylqynyń tuiaǵymen jazylǵan shejire desek te bolady. Osyndai alyp territoriiamyzdy qorǵaýǵa kómektesti. Jylqy sol zamanda atom qarýy siiaqty boldy desem, artyq aitpaimyn. Sebebi, ol myńdaǵan shaqyrymdy baǵyndyratyn kúshke ie edi. Dálirek aitsaq, jylqy kóbeiip ketkende bizdiń arǵy atalarymyz jaiylym men jailaý izdep, basqalardyń jerin tartyp alyp, shekarany keńeitken. Keiin ielik etken jerlerin jylqymen qorǵaǵan», - dep tujyrymdaidy.
Eldik nyshanda arǵymaq beinesin paidalaný geraldister tilinde arystannyń júrektiligin, qyrannyń qyraǵylyǵyn bildiredi. Memleketimizdiń qasietti rámizderiniń biri bolyp tabylatyn Eltańbamyzda bederlengen qanatty pyraq beinesi zańǵar biikke samǵaýdy, keleshekke umtylýdy, armandaýdy bildirse, shiratylǵan múiiz qaisarlyqty, qairatty, ses pen aibatty aishyqtaitynyn bilemiz.
Taǵdyry qashanda halqymen bite qainasqan jylqy malynyń basynan talai teperishter ótkeni de ras-tyn. 1925-1933 jyldary Qazaq ólkelik partiia komitetiniń hatshysy bolǵan Filipp Goloshekinniń «qazaqtardyń jylqysy men túiesin qurtpasa jel sekildi aýyp kete beredi» degen surqiia saiasatynyń kesirinen jylqy malyn jappai qyrý naýqany qoldan uiymdastyrylsa, 1953-1964 jyldary KOKP Ortalyq Komitetiniń bas hatshysy N.Hrýshevtiń «traktor turǵanda jylqy malynyń qajeti joq» degen sózin qaǵidaǵa ainaldyrǵandar dala sáigúlikterin qurtý jolynda shabýyl bastady. Endi ol kúnder qaityp kelmesin deiik.
Biylǵy jyldyń qańtar aiynda Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda aitylǵan atqa miný mádenietin jalpaq jurt túsinetin mádeni dúniege ainaldyrý bastamasyn qoldaǵan Batys Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketaný mýzeii ujymy mýzeishiler arasynda atqa minýdi nasihattaý chellendjin bastadyq. Ata-babadan miras bolǵan bul murany saqtaý úshin ony qur bilip qoimai, jańǵyrtyp, qoldanysqa engizýdi maqsat ettik. BQO tarihi-ólketaný mýzeii atqa miný chellendjin aldymen Mańǵystaý, Aqtóbe, Qyzylorda oblystyq tarihi-ólketaný mýzeilerine estafeta retinde tabystadyq. Bastamamyzdy qoldaǵan Mańǵystaý oblystyq mýzeii arnaiy video túsirip, Pavlodar jáne Atyraý oblystyq mýzeilerine usyndy. Pavlodar oblysynyń mýzeishileri estafetany Aqmola jáne Qaraǵandy oblystyq mýzeilerine usyndy. Syr eliniń mýzeishileri estafetany Túrkistan oblystyq tarihi-ólketaný mýzeii jáne Jambyl oblystyq tarihi-ólketaný mýzeiine usyndy. Aqmola oblysynyń mýzeishileri arnaiy «Botai-Býrabai» ashyq aspan astyndaǵy arheologiialyq-etnografiialyq mýzeiinde ata-babamyzdyń jylqyny qolǵa úiretý tarihyn baiandady. Aqmolalyq mýzeishiler atqa miný mádenietin nasihattaý estafetasyn Soltústik Qazaqstan jáne Qostanai oblystyq tarihi-ólketaný mýzeiine joldady. Qaraǵandylyq mýzeishiler Qostanai jáne Shyǵys Qazaqstan oblystyq mýzeiine usyndy. Chellendjdi Qostanai jáne Soltústik Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketaný mýzeii de qoldady. Sóitip bul bastamamyzdy barlyq oblystyq mýzeiler qoldap, chellendj kezinde túsirilgen beinerolikter elge úlken áser etti.
Ata-babalarymyz ulan-baitaq jerimizdi sáigúlikpen qorǵap, bizge amanattap ketse, Qambar ata túligi men oǵan qatysty barlyq salt-dástúrimizdi saqtaý – bizge sert.
Mirbolat ERSAEV,
BQO tarihi-ólketaný mýzeiiniń direktory
