«اسىر ساپ ات ٷستٸندە ٶسكەن ەلمٸز,
نايزانى ناجاعايعا تەڭەگەنبٸز.
دالانىڭ داۋىلىنا بٸزدەر تەڭبٸز,
التايدان اق ەدٸلگە جەبەگەنبٸز.
سوعىستىق جەتٸ جٷز جىل جەتٸ جۇرتپەن,
تاريح-اۋ, ٶزٸڭ ايتشى, كٸمنەن كەمبٸز?»,- دەپ اقىن قاليجان بەكحوجين جىرلاعانداي,ايتار ويىڭدى كٶزٸڭنەن ۇعار ەستٸ جانۋار جىلقى مالىن سەرٸگٸم دەپ تانىپ, جاۋگەرشٸلٸك زامانىندا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدارىندا اتتى ەسكەر ساپىندا عاجايىپ ەرلٸك كٶرسەتكەن, جاۋدىڭ قولىن ەلٸنٸڭ جاعاسىنا جەتكٸزبەگەن, حالقىن دۇشپاننىڭ اششى تاباسىنا قالدىرماعان, جانىن ارى ٷشٸن قۇربان ەتكەن, ادال ۇل بوپ انادان تۋىپ, ەل تٸرەگٸنە اينالعان باتىرلارىمىز سەنٸمدٸ سەرٸگٸ – تۇلپارىنا قارىزدار. قازاق پوەزيياسىنىڭ دٷلدٷلٸ ٸليياس جانسٷگٸروۆ قازاق پەن جىلقىنىڭ ەگٸز ۇعىم ەكەنٸن ٶز ٶلەڭٸندە بىلايشا تەبٸرەنە جىرلاپتى: «جانىنا ەلٸمٸزدٸڭ جىلقى جاققان, جىلقىعا جەتپەگەن كٶز جاۋتاڭ قاققان. مٸنسەڭ – ات, ٸشسەڭ – قىمىز, جەسەڭ – قازى, قاشاننان قازاق حالقى جىلقى باققان. اتتى ارتىق كٶرگەن ەلمٸز مٸنگەن تاقتان, قىزىق-اق بٸزدٸڭ بەيگە قىردا شاپقان. شىدارما قازاق جانى ۇشىپ كەتپەي, اتتارعا شاڭ شىعارىپ كەلە جاتقان».
قازاق – جىلقى مٸنەزدٸ, رۋحى وت, نامىسى شوق باتىر حالىق دەپ بەكەر ايتپاساق كەرەك-تٸ. «وسى باسقا حالىق قايدان جارالسىن, مەيلٸ, مايمىلدان بولسىن, شاتاعىم جوق. دەل بٸزدٸڭ قازاق حالقى جىلقىدان, تۇلپاردان تۋعان» دەپ جازۋشى اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ سٶزٸمەن تارقاتار بولساق, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى, جٷگٸرگەن اڭنىڭ تۇياعى تالاتىن سايىن دالانى الاكٶز جاۋدان استىنداعى سەرٸگٸمەن بٸرلەسە قورعاپ, تاريح ساحناسىنا ات ٷستٸندە شىققان, تۇلپاردىڭ تۇياعىمەن سايىن دالاسىنا مەنشٸكتەپ مٶر باسقان قازاق ٷشٸن جىلقىنىڭ ورنى بٶلەك. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا ٷيدٸڭ بەلدەۋٸندە اتى بايلاۋلى, نايزاسى تٸگۋلٸ تۇرماي, ەلٸن قورعاۋعا جاياۋ بارا الماي, جولداستارىنان قالىپ قويۋدى ەر جٸگٸت ٶزٸنە نامىس ساناعان. شابۋىلعا شىققاندا شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي جول باستاعان قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, ەر تارعىننىڭ تارلانى, يساتايدىڭ اقتابانى تاريحي زەردەمٸزدەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان, جادىمىزعا تەرەڭ ورناعان كەيٸپكەرلەر. قازاق ٷشٸن جىلقى تٷلٸك بٸتكەننٸڭ تٶرەسٸ. باسقا تٷلٸكتەر ادامعا قىزمەت ەتۋگە عانا جاراتىلعان بولسا, جىلقى – ەردٸڭ قاناتى. باي تٸلٸمٸزدە جىلقىعا قاتىستى ۇعىمدار ٶتە مول. ۇرپاعىن ٶربٸتەر ۇلىن «ات ۇستارىم» دەگەن قازاق ۇلىنىڭ العاش اتقا وتىرعانىن اتاپ ٶتۋ رەسٸمٸ – «توقىمقاعار» تويىنان باستاپ, ادامنىڭ پەنيدەن باقيعا اتتانعانىنىڭ بەلگٸسٸ «ات تۇلداۋعا»دەيٸنگٸ بٷكٸل تٸرشٸلٸكتٸ جىلقى مالىمەن, قازاناتپەن بايلانىستىرعان. ەردٸڭ بيٸك بولمىسىنقازەكەم «جىلقىنىڭ دا جىلقىسى بار, قازانات دەيدٸ, جٸگٸتتٸڭ دە جٸگٸت بار ازامات دەيدٸ» دەگەن بٸر-اق اۋىز سٶبەن تٷيٸندەپ اشقان. «ازامات بولدى» دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸن «ات جالىن تارتىپ مٸندٸ» دەپ جاتامىز. جولى بولعان جٸگٸتتٸ «اتى وزىپ تۇر» دەيمٸز. ۇرپاق الماسادى دەگەن ويدى «ات تۇياعىن تاي باسار» دەگەن تٸركەسپەن جەتكٸزە بەرەمٸز. كٶشەلٸ ادامنىڭ بالاسىن, ٷرٸم-بۇتاعىن «تۇلپاردىڭ تۇياعى» دەسەك, جۇبىن جازباي بٸرگە ٶسكەندەردٸ «تاي-قۇلىنداي تەبٸسكەن», اتتىڭ مٸنەزٸن جاقسى بٸلەتٸن ەپتٸ دە العىر ادامدى «ات قۇلاعىندا وينايدى», ٸسكە بەلسەنە كٸرٸسٸپ, ناقتى ماقسات قويا بٸلگەن جاندى «ات قۇيرىعىن شارت تٷيدٸ», بايىرعى قۇربى-قۇرداس, سىرلاس جانداردى «ٷزەڭگٸ جولداس» دەپ سيپاتتاساق, «قازاق جىلقى مٸنەزدٸ» دەپ حالقىمىزدىڭ پسيحولوگييالىق بولمىسىن ايتقىندايمىز. ٶزگەگە پەيٸلٸمٸزدٸ بٸلدٸرٸپ, العاۋسىز تٸلەگٸمٸزدٸ اقتارعاندا دا جىلقى مالىنا قاتىستى سٶز تٸركەستەرٸن پايدالانۋىمىز زاڭدىلىق. تالابىڭ وڭ, قادامىڭ سەتتٸ بولسىن دەگەندٸ «قۇيىسقانىڭ بەرٸك بولسىن», ۇلىڭ ايتۋلى ازامات بولسىن دەگەن اق پەيٸلٸمٸزدٸ «ات ۇستارىڭ ٶزٸڭە تارتسىن», ەبدەن بابىندا تۇرعان, الىمدى دا شالىمدى قايراتتى ادامدى «بەيگە اتىنداي جارالعان» دەپ تاڭعالساق, سىمباتتى دەنەسٸ كٶز تارتار جاندى «قۇلىن مٷشەسٸ بۇزىلماعان» دەپ تٷيەمٸز.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلدىڭ 12 سەۋٸرٸندە جارييالانعان «بولاشاققا باعدار:رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ جالعاسى رەتٸندە شىققان «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ساراپتامالىق ماقالانىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸ «اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸ» دەپ اتالۋى بەكەر بولماسا كەرەك-تٸ. «ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرٸندەگٸ ەنەوليت دەۋٸرٸنە تيەسٸلٸ «بوتاي» قونىسىندا جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن دەلەلدەدٸ», - دەگەن ەلباسى قازاناتتىڭ قازاقتىڭ ٶمٸرٸندەگٸ سالماعىن سارالاپ, جىلقىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن دارالاپ «تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردٸڭ بەينەسٸ – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى, سونىمەن قاتار, اتتى ەسكەردٸڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كٶشپەندٸلەر ەلەمٸ «مەدەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتٸ» دەپ تٷيٸندەپتٸ.
قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنان كەزدەسەتٸن اريي, ساق, عۇن كەزەڭدەرٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ (ب.ز.ب. 1-مىڭجىلدىق – ب.ز. 2 ع.) ەجەلگٸ قازاقستاندا جىلقىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلٸپ قانا قويماي, بۇل مالدىڭ ەرەكشە قاستەرلەنٸپ, ەدەت-عۇرىپتىق رەسٸمدەردٸڭ اجىراماس بٸر بٶلٸگٸنە اينالعانىن كٶرسەتەدٸ.ەلەمدە العاش رەت ەكٸ دوڭعالاقتى اربانى ويلاپ تاپقان ارييلەر وعان ۇشقىر تۇلپارلارىن قوس-قوستان جەگٸپ الىپ, سارى دالانىڭ ساداقتى ساردارلارىنا اينالدى.ساقتاردىڭ بالالارى مەن ەيەلدەرٸنە دەيٸن ات ٷستٸندە سوعىسۋ تەسٸلدەرٸن جاس كەزٸنەن جەتٸك مەڭگەرٸپ, كٶرگەن جۇرتتىڭ زەرەسٸن ۇشىرعان.«ولار اتتارىنا دا مىستان كەۋدەنٸ جاۋىپ تۇراتىن ساۋىت كيگٸزەدٸ, – دەپ جازادى ەجەلگٸ گرەك تاريحشىسى گەرودوت, – ال جٷگەندەرٸن, شىلبىرىن التىنمەن ەشەكەيلەيدٸ».
بەلگٸلٸ زەرتتەۋشٸ, ەتنوگراف, جىلقى تاقىرىبىن تەرەڭٸنەن زەرتتەپ جٷرگەن عالىم احمەت توقتاباي بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸندە 65 ميلليون جىلقى جەنە 250-دەن استام جىلقى تۇقىمى بارىن ايتادى. «جىلقى بٸزدٸڭ قازاق جەرٸنەن شىققان. بۇل جەي ايتىلا سالعان سٶز ەمەس. وعان كٶكشەتاۋ وبلىسىنداعى بوتاي قونىسىنان تابىلىپ جاتقان جىلقى سٷيەكتەرٸ دەلەل. ەلەمدٸك ارحەولوگييادا دەل وسىلاي بٸر قونىستان جٷز مىڭداعان جىلقىنىڭ سٷيەگٸنٸڭ تابىلۋى بولماعان. وسى قونىستى كٶپتەگەن عالىم زەرتتەپ, ارحەولوگ ۆيكتور زايبەرت وتىز جىلدان استام ۋاقىت قازىپ جاتىر. ارحەولوگييالىق جەنە پالەولوگييالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزە كەلە تابىلعان جىلقىلاردىڭ قازاقتىڭ جابىسىنان اينىمايتىنى بەلگٸلٸ بولدى», - دەپ جازعان عالىم «قازاقتىڭ بارلىق شەكاراسى جىلقى تۇياعىمەن سىزىلعان جەنە قورعالعان. قازاقتىڭ تاريحى — جىلقىنىڭ تۇياعىمەن جازىلعان شەجٸرە دەسەك تە بولادى. وسىنداي الىپ تەرريتورييامىزدى قورعاۋعا كٶمەكتەستٸ. جىلقى سول زاماندا اتوم قارۋى سيياقتى بولدى دەسەم, ارتىق ايتپايمىن. سەبەبٸ, ول مىڭداعان شاقىرىمدى باعىندىراتىن كٷشكە يە ەدٸ. دەلٸرەك ايتساق, جىلقى كٶبەيٸپ كەتكەندە بٸزدٸڭ ارعى اتالارىمىز جايىلىم مەن جايلاۋ ٸزدەپ, باسقالاردىڭ جەرٸن تارتىپ الىپ, شەكارانى كەڭەيتكەن. كەيٸن يەلٸك ەتكەن جەرلەرٸن جىلقىمەن قورعاعان», - دەپ تۇجىرىمدايدى.
ەلدٸك نىشاندا ارعىماق بەينەسٸن پايدالانۋ گەرالديستەر تٸلٸندە ارىستاننىڭ جٷرەكتٸلٸگٸن, قىراننىڭ قىراعىلىعىن بٸلدٸرەدٸ. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قاسيەتتٸ رەمٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىن ەلتاڭبامىزدا بەدەرلەنگەن قاناتتى پىراق بەينەسٸ زاڭعار بيٸككە سامعاۋدى, كەلەشەككە ۇمتىلۋدى, ارمانداۋدى بٸلدٸرسە, شيراتىلعان مٷيٸز قايسارلىقتى, قايراتتى, سەس پەن ايباتتى ايشىقتايتىنىن بٸلەمٸز.
تاعدىرى قاشاندا حالقىمەن بٸتە قايناسقان جىلقى مالىنىڭ باسىنان تالاي تەپەرٸشتەر ٶتكەنٸ دە راس-تىن. 1925-1933 جىلدارى قازاق ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى بولعان فيليپپ گولوششەكيننٸڭ «قازاقتاردىڭ جىلقىسى مەن تٷيەسٸن قۇرتپاسا جەل سەكٸلدٸ اۋىپ كەتە بەرەدٸ» دەگەن سۇرقييا ساياساتىنىڭ كەسٸرٸنەن جىلقى مالىن جاپپاي قىرۋ ناۋقانى قولدان ۇيىمداستىرىلسا, 1953-1964 جىلدارى كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى ن.حرۋششەۆتٸڭ «تراكتور تۇرعاندا جىلقى مالىنىڭ قاجەتٸ جوق» دەگەن سٶزٸن قاعيداعا اينالدىرعاندار دالا سەيگٷلٸكتەرٸن قۇرتۋ جولىندا شابۋىل باستادى. ەندٸ ول كٷندەر قايتىپ كەلمەسٸن دەيٸك.
بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىندا ايتىلعان اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸن جالپاق جۇرت تٷسٸنەتٸن مەدەني دٷنيەگە اينالدىرۋ باستاماسىن قولداعان باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ ۇجىمى مۋزەيشٸلەر اراسىندا اتقا مٸنۋدٸ ناسيحاتتاۋ چەللەندجٸن باستادىق. اتا-بابادان ميراس بولعان بۇل مۇرانى ساقتاۋ ٷشٸن ونى قۇر بٸلٸپ قويماي, جاڭعىرتىپ, قولدانىسقا ەنگٸزۋدٸ ماقسات ەتتٸك. بقو تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ اتقا مٸنۋ چەللەندجٸن الدىمەن ماڭعىستاۋ, اقتٶبە, قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيلەرٸنە ەستافەتا رەتٸندە تابىستادىق. باستامامىزدى قولداعان ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزەيٸ ارنايى ۆيدەو تٷسٸرٸپ, پاۆلودار جەنە اتىراۋ وبلىستىق مۋزەيلەرٸنە ۇسىندى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ مۋزەيشٸلەرٸ ەستافەتانى اقمولا جەنە قاراعاندى وبلىستىق مۋزەيلەرٸنە ۇسىندى. سىر ەلٸنٸڭ مۋزەيشٸلەرٸ ەستافەتانى تٷركٸستان وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ جەنە جامبىل وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنە ۇسىندى. اقمولا وبلىسىنىڭ مۋزەيشٸلەرٸ ارنايى «بوتاي-بۋراباي» اشىق اسپان استىنداعى ارحەولوگييالىق-ەتنوگرافييالىق مۋزەيٸندە اتا-بابامىزدىڭ جىلقىنى قولعا ٷيرەتۋ تاريحىن باياندادى. اقمولالىق مۋزەيشٸلەر اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸن ناسيحاتتاۋ ەستافەتاسىن سولتٷستٸك قازاقستان جەنە قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنە جولدادى. قاراعاندىلىق مۋزەيشٸلەر قوستاناي جەنە شىعىس قازاقستان وبلىستىق مۋزەيٸنە ۇسىندى. چەللەندجدٸ قوستاناي جەنە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ دە قولدادى. سٶيتٸپ بۇل باستامامىزدى بارلىق وبلىستىق مۋزەيلەر قولداپ, چەللەندج كەزٸندە تٷسٸرٸلگەن بەينەروليكتەر ەلگە ٷلكەن ەسەر ەتتٸ.
اتا-بابالارىمىز ۇلان-بايتاق جەرٸمٸزدٸ سەيگٷلٸكپەن قورعاپ, بٸزگە اماناتتاپ كەتسە, قامبار اتا تٷلٸگٸ مەن وعان قاتىستى بارلىق سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاۋ – بٸزگە سەرت.
ميربولات ەرساەۆ,
بقو تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى
