shalqyma
Sol kúni tús aýa kenetten jańbyr quidy. Ala jazdai jaýyn kórmegen Almatynyń shóli bir qanǵan shyǵar, Qudai biledi.
Jańbyr asty dir-dir qaǵyp, mekenimizge jete almai júrgen ekeýmizdiń oiymyz jalǵyz bul ǵana emes. Aidyń-kúnniń amanynda Almatynyń ishinde adasyp júrmiz. Meni qoishy, osy óńirde týyp-ósken Baǵasharǵa ne joq deimin adasardai. Onysyna eptep qysylatyn da siiaqty. Aldyma túsip alyp olai bir júgiredi, bylai bir júgiredi. Men telefonyma senip, úidiń nómirin taýyp beretin arnaiy baǵdarlamadan izdeimin. «Ái, adasqandar, izdep júrgen úileriń myna jaqta» degendei, bir jaqqa silteidi. Oǵan da jetip barsaq, tipti adastyryp ketti. Jón suraityndai jańbyr astynda kim sendelip júrsin. Dedektep júrgen ekeýmizden basqa tiri jan kórinbeidi. Jańbyr bolsa shelektep quiyp tur. Aiaq kiimniń syrty da, ishi de sýǵa malyndy. «Qudai-aý, myna nəskimen qalai kiremin. Minezi jaily estip em, ursyp berse qaitemiz» deimin ishtei. «Birinshi ret kelip turǵanda abyroimen ketsek jarar edi».
Amal qalmaǵan soń Baǵasharym kókemizdiń ózine telefondatty. Telefonnyń ar jaǵynan daýys estilgen soń «iə, iə» dep basyn shulǵi berdi bul. Əlden soń «túsindim» dedi de, telefonyn qaltasyna súńgitip jiberip, əldebir kóshege buryla berdi. Artynan ermegende qaitemin. Uzyna boiy sozylyp jatqan úidiń aldyna kelgende «osy jerde arka bolý kerek» dedi. Arkany da taptyq. «Balkonda turmyn dedi». Kórinbeidi. Taǵy bir arka bar shyǵar dep uzyna boiy sozylyp jatqan úidi jaǵaladyq. Taptyq-aý. Shynynda, balkonda tur eken. Úidiń nómirin terdik. «Al, bissimillə…»
…Ədebietti oqityn qaýym Baǵashar Tursynbaiulyn jaqsy bilýi tiis. Eldiń bas ədebi gazeti «Qazaq ədebietinde» jumys istedi. Qazir bas gazet – «Egemen Qazaqstanda». Jas bolsa da birshama dúnie jazyp júr. Aǵalarynyń alǵysyna bólenip-aq júr. Klassik jazýshymyz Əbish aǵanyń ózi buǵan zvondap, rizashylyǵyn bildirgen kúni Baǵashardan asqan baqytty adam joq bolatyn. Onyń aldynda Əbdijəmil Nurpeiisovtyń ózi buǵan bola Jazýshylar odaǵyna izdep kelgenin, buny taba almai, odaqtyń tóraǵasy Nurlan Orazalinge maqtaýyn asyryp ketkenin estigenimde Baǵashardy qushaqtap ap, uzaqqa deiin jibere almai turǵannan basqa eshteńe aita almadym. Baǵasharymyz týraly aitqanda osy əńgimeniń ózi jetip qalar…
Mine, sol Baǵashar ekeýmiz qazaqtyń taǵy bir klassigi Tynymbai Nurmaǵambetulynyń úiiniń tabaldyryǵynan attap turmyz. Osy ýaqytqa deiin úsh uiyqtasam túsime kirmegen nərse. Túsiń ne, oilamaǵan da dúnie. Aiaq astynan boldy bəri. Qańǵalaqtap júrip vokzal jaqqa baryp em, Baǵashar da sonda júr eken. «Qazir Tynymbaidyń úiine baramyn» dedi. «Men de baraiynshy» dedim. «Júr» dedi. Sodan jańbyrlatyp kelgenimiz osy.
Esikten kókemizdiń ózi kútip aldy.
Kirgen soń «qosh keldińder» dep birden qonaq bólmege ótkizdi. Qonaq bólmege kireberiste jeńgeidiń úlkeitilgen sýreti tur eken. Byltyr ómirden ótkenin estigen edik. Kókemiz úide jalǵyz eken.
Qonaq bólme degenimniń ózi jumys kabineti sekildi. Uzyn ústeldiń ústinde kitaptar shashylyp jatyr. Tórge ozýǵa dərmen joq, kireberiste qalt-qult tura qaldyq. Baǵashar maǵan qaraǵanda erkindeý. Qaitkende de sony shaqyryp otyr ǵoi.
– Baǵashar, sen qai aýyldansyń? – dedi kókemiz qonaq bólmege kire bere.
– Ile aýdanynyń Jetigen degen aýylynanmyn. Atalarymyz Narynqol jaqtyki. Ózim Almatyda oqydym, – dedi Baǵashar endi shyn erkinsi.
– Narynqol qazaqy jer ǵoi. Ədebiet pen ónerge jaqyn óńir. Durys, ainalaiyn. Maqalalaryńdy oqyp turam. Svetqali degen aqyn týraly jaqsy jazypsyń. Nesipbekke aittym, maqala degen osylai bolý kerek. Maqaladan synshynyń óresi, bilimi, mədenieti kórinip turady ǵoi. Qarabaiyr, bireýlerdi maqtaýǵa arnalǵan maqalalar bolady. Ol jəi nərse. Baǵytyń durys. Syn maqalalaryńnyń ózi de durys. Batyldyq, – dedi Baǵasharǵa qarap.
Kókemizdiń ózi de túregep tur. Ile əńgimesin jalǵai jóneldi.
– Ədebietke shyn talanttar Qudaidyń bergenimen keledi. Sosyn ədebietpen aýyratyndar da bolady. Olar qai ýaqytta da kóp bolady. HIH ǵasyrdy orys ədebietiniń altyn ǵasyry deimiz. Onda da ədebietpen aýyrǵandar kóp bolǵan. Biraq Tolstoi, Chehov bastaǵan top myqty boldy, olardy jibermedi. Al bizde ondai kúsh joq. Olardyń alǵa túsip ketetini sondyqtan. Soǵan bailanysty bizdiń biliktiń taza ədebietke, taza mədenietke kózqarasy durys bolmai tur ǵoi. Bul salaǵa bólip jatqan biliktiń qarajaty az bolǵan joq. Biraq tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketip otyr, – dedi áldekimge ursyp otyrǵandai. Sosyn qaita shúilikti. – Əi, anaý saýynshynyń ózi jem men shópti sút beretin siyrǵa beredi ǵoi. Onyń qaraýyndaǵy siyrlardyń bəri birdei sút bermeidi ǵoi. Qazir əiteýir betburystar bolyp jatyr. Jańarý, jańǵyrýlardan ədebiettiń halyqqa kerek ekenin túsingenderi baiqalyp jatyr. Soǵan qýanamyz, sodan úmittenemiz. Basqa ne isteýge bolady?! – dedi kókemiz ashyna sóilep baryp basylyp.
Sonsoń ústeldiń shetinde birine biri mingesip turǵan kitaptardy qolyna aldy.
– Baǵashar, mynaý kitaptar saǵan. Mynaý jańadan shyqqan kitabym. «Perishtelerdiń ólimi». Osydan biraz ýaqyt buryn shyqqan «Aýǵandyq qustar» degen əńgimeler jinaǵym. «Ǵasyr qateligi» degen kitabym – Abylai hannyń qaita jerlenýiniń ótirik ekenin dəleldep biraz izdengendegi dúnieler. Al endi júrińder, kýhniaǵa baryp shəi isheiik, – dedi sonsoń.
Artynan ilestik. Úidiń keń ekendigi kire beriste baiqalǵan. Oń men sol jaqqa birdei bólmeler jaiylyp ketedi eken. Ashananyń ózi de úlken bop shyqty. Terezesi birden kóz tartty. Alataýdyń bir búiiri terezeniń kórkin keltirip tur.
– Myna bala qai bala? – dedi meni nusqap.
– Kóke, men Oraldanmyn,
– dedim otyrǵan ornymnan bir qozǵalyp qoiyp.
– Ə-ə, Oraldyń qai jeri?
– Jańaqala degen aýdannan.
– E, bilem, ainalaiyn. Sovet ókimetiniń kezinde komandirovkaǵa kóp shyqtyq qoi. Ədebietti nasihattaý maqsatymen kóp júrdik. Sol kezde Oraldyń biraz aýdanynda boldym. Jaqsy, qazaqy jerler ǵoi, – dedi nəýmez.
Aldyǵa shəi kelse, sóileýden tynbaityn ədetpen əńgime órbip júre berdi. Jazýshynyń ər qimylyn baǵyp otyrmyn. Bir ornynda otyrmaidy. Shəi quiady. Shəinekti qaita otqa qoiady. Kókeniń ózine shəi quiǵyzyp qoiǵanymyzǵa eptep qysylyp ta otyrmyz. Biraq erteńgúni jigitterge «Tynymbaidyń qolynan shəi ishkem» dep maqtaný úshin de kerek. Bir otyryp, bir turyp kókemiz ózi sóilep júr. Kitap shyǵarý, baspa məselesine kóp shúilige berdi.
– Chehovtardyń ózi baspamen kún kórgen ǵoi. Tolstoi jýrnalǵa shyqqan alǵashqy əńgimesine 40 rýbl alypty. Sonyń ústine 5 som qosyp jylqy aldym deidi. Sonda jýrnaldyń qalamaqysy bir jylqyǵa jetip tur ǵoi. Ne degen sumdyq! Al sen at túgili, eshki ala almaisyń. Ol kezde sondai jaǵdai bolǵan. Biz qazir eshteńe almaimyz. Bul degeniń – ədebietti óltirý. Jaǵdai mundai bolsa ədebietke kim keledi?! – dedi bir toq etkizip.
– Tamaqtan alyńdar, jumystan shyqtyńdar ǵoi… Sodan eshnərsege aralasqyń kelmeidi. Qyzyq emes.Bul taqyrypta bireýmen əńgimelesken de qyzyq emes. Ədebietke kelýdiń bul jaǵdaiy basqa, əýeli adamda taǵdyr bolý kerek, Qudai bergen talant bolý kerek. Ol bolmasa qalai?! – dedi endi birde. Baiqap otyrmyz, baspalardan kórgen quqaiy az emes sekildi.
– Ózińdi jeti-segiz ret aldaǵan adamǵa senesiń be? – dedi kúlimsirep. – Ərine, senbeisiń. Ol shyn dep aityp tursa da senbeisiń ǵoi, – dedi qaita qabaq shytqandai. – Osynyń bərin aitsań, bittiń. «Mynaý ońbaityn adam eken, bizdi jamandapty» dep shyǵa keledi, – dedi sonsoń əlgi ashýynan basylǵandai bolyp. Ashý deitindei qatty óktemdik te joq. Bir ysi bastap bir sýyna ketedi.
Əlden soń jazýshynyń shyǵarmashylyǵyna qarai oiystyq. «Aýǵan qustar» týraly aityp bastady Baǵashar. Kókemiz ile jóneldi:
– Aýǵan eli – tregediialy el. Ómir boiy soǵys kórgen el. Olar ózderin soǵys úshin jaratyldyq dep esepteidi eken. Ózderin ózderi qorǵaýy, sol úshin qyrylýy – aýǵannan aýyp kelgen qustardyń ózderin saqtaýy úshin kúresýi ǵoi. Ozbyrlyqpen kúresý. Sol úshin jazdym. Ony Belger aýdardy. «Shal, maia jəne jel» degen povesimdi de súisinip aýdardy. Ózi əlemdik dərejege jetken novella dep eseptedi. Shetelde povest degen janr joq eken ǵoi. Ne roman, ne əńgime. Olar qalamaqyny kólemge emes, kórkemdikke orai tóleidi eken. Qandai keremet! Shyǵarmanyń kórkemdigin baǵalaidy! Al bizde eshkimge keregi joq dúnieni burqyratyp jaza beredi…
…Bir saǵatqa jýyq otyrǵan soń as qaiyrdyq. Sol ýaqyt ishinde jazýshy biraz jaidy aqtardy. Ashynatyn dúniesi kóp eken. Ózine suhbat alamyz dep kelgen jýrnalisterdiń jazýshy shyǵarmashylyǵynan túk habarsyz,daiyndyqsyz keletinin aityp bir kúiindi. Suhbat alamyz dep birinen soń biri kelgen eki jýrnalist te túk oqymapty. Sodan beri eshkimdi jolatpaidy eken.
Qoltańbasymen Baǵasharǵa 5 kitap, maǵan 2 kitap berdi. Men jazýshyǵa bir sýret syiladym. Byltyr Jumeken Nəjimedenovtiń 80 jyldyǵyna orai ótken keshte Esenǵali kókemiz ben Tynymbai kókemizdiń əńgimelesip turǵan kezin sýretke túsirip alyp edim. Baǵana osynda kele jatqanda joldan sýret shyǵaratyn jer izdep, eki sýret shyǵaryp alǵanbyz. Ol oidy da Baǵashar aitty. Sýretti berip turyp Baǵasharǵa taǵy bir mərte riza boldym.
– Ainalaiyndar, kelip turyńdar. Sendermen əńgimelesýge bolady eken, – dedi qoshtasarda. Myna sózi tipti marqaityp jiberdi…
Sol kún keremet kún boldy.Tiri klassikti kórdik. Qoltańbasy-men kitabyn aldyq. Qolynan shəi iship, palaýyn jedik. Ərine, əńgime shəi ishkende emes. Tipti, palaý jegende de emes. Əńgime – kimniń úiinen shəi ishkenimizde! Tipti, əńgime onda da emes shyǵar…
P.S: Osy bir sətti jazǵym kelmegen. Jalǵyz bul ǵana emes, kóp nərseni jazǵyń kelmeidi. Onyń bəri – ómirińdegi eń ǵajaiyp shaqtar. Jazsań, búldirip alatyndaisyń. Jańa jaýǵan appaq qardyń betine topyraq shashyp jiberetindei həl. Bəlkim, jazylýǵa tiis nərseler osylai birte-birte bastalatyn shyǵar. Aqyry qaida aparatynyn bir Qudai biler.
…Jazýshynyń «Kelini» qatty əser etip edi. Jylap otyryp oqyǵan az kitaptyń biri. Keiin-keiin stýdent kezde qyzǵa ǵashyq boldyq. Ǵashyq qyzǵa jii barǵyń keledi. Sondai bir kezde onyń qolyna juqqan qalamnyń siiasyn kóresiń. «Qoly siia-siia ma?» deidi kúlip. Ol da oqypty. Bir kúlip aldyq. Tipti, onyń «meniń jazýshymdy» oqyǵanyna ishtei qatty qýandym ba, nemene. Bəlkim, sondai da jaǵdailar biz sekildi ǵashyqtardy jaqyndata túsken shyǵar. Əýeli sol «Kelindegi» oqiǵany qansha armandadym. Ol armanym kóp ótpei oryndalsa da keiin ómirlik armanyma ainaldy. Armandardyń aldamaitynyna senemin. Onyń bərine baǵanadan beri aitqan Jazýshy shyǵarmashylyǵy sendirdi…
Muny təptishtep jazǵanymdy oqysa, kókemiz bəlkim renjir de. Biraq, jazdym! Sebebi men qatardaǵy jazýshynyń emes, ózimniń Jazýshymnyń úiine bardym. Jazýshymnyń əńgimesin tyńdadym. Jazýshymnyń saiaq júretinin eskerip, sol úshin odan kóbiniń habardar emes ekenin oilap, barǵanyma ishtei maqtanǵym da kelgen shyǵar, əiteýir jazdym…
Asylan BIRJANULY,
"Ulan" gazeti
