شالقىما
سول كٷنٸ تٷس اۋا كەنەتتەن جاڭبىر قۇيدى. الا جازداي جاۋىن كٶرمەگەن الماتىنىڭ شٶلٸ بٸر قانعان شىعار, قۇداي بٸلەدٸ.
جاڭبىر استى دٸر-دٸر قاعىپ, مەكەنٸمٸزگە جەتە الماي جٷرگەن ەكەۋمٸزدٸڭ ويىمىز جالعىز بۇل عانا ەمەس. ايدىڭ-كٷننٸڭ امانىندا الماتىنىڭ ٸشٸندە اداسىپ جٷرمٸز. مەنٸ قويشى, وسى ٶڭٸردە تۋىپ-ٶسكەن باعاشارعا نە جوق دەيمٸن اداسارداي. ونىسىنا ەپتەپ قىسىلاتىن دا سيياقتى. الدىما تٷسٸپ الىپ ولاي بٸر جٷگٸرەدٸ, بىلاي بٸر جٷگٸرەدٸ. مەن تەلەفونىما سەنٸپ, ٷيدٸڭ نٶمٸرٸن تاۋىپ بەرەتٸن ارنايى باعدارلامادان ٸزدەيمٸن. «ەي, اداسقاندار, ٸزدەپ جٷرگەن ٷيلەرٸڭ مىنا جاقتا» دەگەندەي, بٸر جاققا سٸلتەيدٸ. وعان دا جەتٸپ بارساق, تٸپتٸ اداستىرىپ كەتتٸ. جٶن سۇرايتىنداي جاڭبىر استىندا كٸم سەندەلٸپ جٷرسٸن. دەدەكتەپ جٷرگەن ەكەۋمٸزدەن باسقا تٸرٸ جان كٶرٸنبەيدٸ. جاڭبىر بولسا شەلەكتەپ قۇيىپ تۇر. اياق كيٸمنٸڭ سىرتى دا, ٸشٸ دە سۋعا مالىندى. «قۇداي-اۋ, مىنا نəسكيمەن قالاي كٸرەمٸن. مٸنەزٸ جايلى ەستٸپ ەم, ۇرسىپ بەرسە قايتەمٸز» دەيمٸن ٸشتەي. «بٸرٸنشٸ رەت كەلٸپ تۇرعاندا ابىرويمەن كەتسەك جارار ەدٸ».
امال قالماعان سوڭ باعاشارىم كٶكەمٸزدٸڭ ٶزٸنە تەلەفونداتتى. تەلەفوننىڭ ار جاعىنان داۋىس ەستٸلگەن سوڭ «يə, يə» دەپ باسىن شۇلعي بەردٸ بۇل. Əلدەن سوڭ «تٷسٸندٸم» دەدٸ دە, تەلەفونىن قالتاسىنا سٷڭگٸتٸپ جٸبەرٸپ, əلدەبٸر كٶشەگە بۇرىلا بەردٸ. ارتىنان ەرمەگەندە قايتەمٸن. ۇزىنا بويى سوزىلىپ جاتقان ٷيدٸڭ الدىنا كەلگەندە «وسى جەردە اركا بولۋ كەرەك» دەدٸ. اركانى دا تاپتىق. «بالكوندا تۇرمىن دەدٸ». كٶرٸنبەيدٸ. تاعى بٸر اركا بار شىعار دەپ ۇزىنا بويى سوزىلىپ جاتقان ٷيدٸ جاعالادىق. تاپتىق-اۋ. شىنىندا, بالكوندا تۇر ەكەن. ٷيدٸڭ نٶمٸرٸن تەردٸك. «ال, بٸسسٸمٸللə…»
…Əدەبيەتتٸ وقيتىن قاۋىم باعاشار تۇرسىنبايۇلىن جاقسى بٸلۋٸ تيٸس. ەلدٸڭ باس əدەبي گازەتٸ «قازاق əدەبيەتٸندە» جۇمىس ٸستەدٸ. قازٸر باس گازەت – «ەگەمەن قازاقستاندا». جاس بولسا دا بٸرشاما دٷنيە جازىپ جٷر. اعالارىنىڭ العىسىنا بٶلەنٸپ-اق جٷر. كلاسسيك جازۋشىمىز Əبٸش اعانىڭ ٶزٸ بۇعان زۆونداپ, ريزاشىلىعىن بٸلدٸرگەن كٷنٸ باعاشاردان اسقان باقىتتى ادام جوق بولاتىن. ونىڭ الدىندا Əبدٸجəميل نۇرپەيٸسوۆتىڭ ٶزٸ بۇعان بولا جازۋشىلار وداعىنا ٸزدەپ كەلگەنٸن, بۇنى تابا الماي, وداقتىڭ تٶراعاسى نۇرلان ورازالينگە ماقتاۋىن اسىرىپ كەتكەنٸن ەستٸگەنٸمدە باعاشاردى قۇشاقتاپ اپ, ۇزاققا دەيٸن جٸبەرە الماي تۇرعاننان باسقا ەشتەڭە ايتا المادىم. باعاشارىمىز تۋرالى ايتقاندا وسى əڭگٸمەنٸڭ ٶزٸ جەتٸپ قالار…
مٸنە, سول باعاشار ەكەۋمٸز قازاقتىڭ تاعى بٸر كلاسسيگٸ تىنىمباي نۇرماعامبەتۇلىنىڭ ٷيٸنٸڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ تۇرمىز. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٷش ۇيىقتاسام تٷسٸمە كٸرمەگەن نəرسە. تٷسٸڭ نە, ويلاماعان دا دٷنيە. اياق استىنان بولدى بəرٸ. قاڭعالاقتاپ جٷرٸپ ۆوكزال جاققا بارىپ ەم, باعاشار دا سوندا جٷر ەكەن. «قازٸر تىنىمبايدىڭ ٷيٸنە بارامىن» دەدٸ. «مەن دە بارايىنشى» دەدٸم. «جٷر» دەدٸ. سودان جاڭبىرلاتىپ كەلگەنٸمٸز وسى.
ەسٸكتەن كٶكەمٸزدٸڭ ٶزٸ كٷتٸپ الدى.
كٸرگەن سوڭ «قوش كەلدٸڭدەر» دەپ بٸردەن قوناق بٶلمەگە ٶتكٸزدٸ. قوناق بٶلمەگە كٸرەبەرٸستە جەڭگەيدٸڭ ٷلكەيتٸلگەن سۋرەتٸ تۇر ەكەن. بىلتىر ٶمٸردەن ٶتكەنٸن ەستٸگەن ەدٸك. كٶكەمٸز ٷيدە جالعىز ەكەن.
قوناق بٶلمە دەگەنٸمنٸڭ ٶزٸ جۇمىس كابينەتٸ سەكٸلدٸ. ۇزىن ٷستەلدٸڭ ٷستٸندە كٸتاپتار شاشىلىپ جاتىر. تٶرگە وزۋعا دəرمەن جوق, كٸرەبەرٸستە قالت-قۇلت تۇرا قالدىق. باعاشار ماعان قاراعاندا ەركٸندەۋ. قايتكەندە دە سونى شاقىرىپ وتىر عوي.
– باعاشار, سەن قاي اۋىلدانسىڭ? – دەدٸ كٶكەمٸز قوناق بٶلمەگە كٸرە بەرە.
– ٸلە اۋدانىنىڭ جەتٸگەن دەگەن اۋىلىنانمىن. اتالارىمىز نارىنقول جاقتىكٸ. ٶزٸم الماتىدا وقىدىم, – دەدٸ باعاشار ەندٸ شىن ەركٸنسي.
– نارىنقول قازاقى جەر عوي. Əدەبيەت پەن ٶنەرگە جاقىن ٶڭٸر. دۇرىس, اينالايىن. ماقالالارىڭدى وقىپ تۇرام. سۆەتقالي دەگەن اقىن تۋرالى جاقسى جازىپسىڭ. نەسٸپبەككە ايتتىم, ماقالا دەگەن وسىلاي بولۋ كەرەك. ماقالادان سىنشىنىڭ ٶرەسٸ, بٸلٸمٸ, مəدەنيەتٸ كٶرٸنٸپ تۇرادى عوي. قارابايىر, بٸرەۋلەردٸ ماقتاۋعا ارنالعان ماقالالار بولادى. ول جəي نəرسە. باعىتىڭ دۇرىس. سىن ماقالالارىڭنىڭ ٶزٸ دە دۇرىس. باتىلدىق, – دەدٸ باعاشارعا قاراپ.
كٶكەمٸزدٸڭ ٶزٸ دە تٷرەگەپ تۇر. ٸلە əڭگٸمەسٸن جالعاي جٶنەلدٸ.
– Əدەبيەتكە شىن تالانتتار قۇدايدىڭ بەرگەنٸمەن كەلەدٸ. سوسىن əدەبيەتپەن اۋىراتىندار دا بولادى. ولار قاي ۋاقىتتا دا كٶپ بولادى. حٸح عاسىردى ورىس əدەبيەتٸنٸڭ التىن عاسىرى دەيمٸز. وندا دا əدەبيەتپەن اۋىرعاندار كٶپ بولعان. بٸراق تولستوي, چەحوۆ باستاعان توپ مىقتى بولدى, ولاردى جٸبەرمەدٸ. ال بٸزدە ونداي كٷش جوق. ولاردىڭ العا تٷسٸپ كەتەتٸنٸ سوندىقتان. سوعان بايلانىستى بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ تازا əدەبيەتكە, تازا مəدەنيەتكە كٶزقاراسى دۇرىس بولماي تۇر عوي. بۇل سالاعا بٶلٸپ جاتقان بيلٸكتٸڭ قاراجاتى از بولعان جوق. بٸراق تٸستەگەننٸڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتٸپ وتىر, – دەدٸ ەلدەكٸمگە ۇرسىپ وتىرعانداي. سوسىن قايتا شٷيلٸكتٸ. – Əي, اناۋ ساۋىنشىنىڭ ٶزٸ جەم مەن شٶپتٸ سٷت بەرەتٸن سيىرعا بەرەدٸ عوي. ونىڭ قاراۋىنداعى سيىرلاردىڭ بəرٸ بٸردەي سٷت بەرمەيدٸ عوي. قازٸر əيتەۋٸر بەتبۇرىستار بولىپ جاتىر. جاڭارۋ, جاڭعىرۋلاردان əدەبيەتتٸڭ حالىققا كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنگەندەرٸ بايقالىپ جاتىر. سوعان قۋانامىز, سودان ٷمٸتتەنەمٸز. باسقا نە ٸستەۋگە بولادى?! – دەدٸ كٶكەمٸز اشىنا سٶيلەپ بارىپ باسىلىپ.
سونسوڭ ٷستەلدٸڭ شەتٸندە بٸرٸنە بٸرٸ مٸنگەسٸپ تۇرعان كٸتاپتاردى قولىنا الدى.
– باعاشار, مىناۋ كٸتاپتار ساعان. مىناۋ جاڭادان شىققان كٸتابىم. «پەرٸشتەلەردٸڭ ٶلٸمٸ». وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن شىققان «اۋعاندىق قۇستار» دەگەن əڭگٸمەلەر جيناعىم. «عاسىر قاتەلٸگٸ» دەگەن كٸتابىم – ابىلاي حاننىڭ قايتا جەرلەنۋٸنٸڭ ٶتٸرٸك ەكەنٸن دəلەلدەپ بٸراز ٸزدەنگەندەگٸ دٷنيەلەر. ال ەندٸ جٷرٸڭدەر, كۋحنياعا بارىپ شəي ٸشەيٸك, – دەدٸ سونسوڭ.
ارتىنان ٸلەستٸك. ٷيدٸڭ كەڭ ەكەندٸگٸ كٸرە بەرٸستە بايقالعان. وڭ مەن سول جاققا بٸردەي بٶلمەلەر جايىلىپ كەتەدٸ ەكەن. اسحانانىڭ ٶزٸ دە ٷلكەن بوپ شىقتى. تەرەزەسٸ بٸردەن كٶز تارتتى. الاتاۋدىڭ بٸر بٷيٸرٸ تەرەزەنٸڭ كٶركٸن كەلتٸرٸپ تۇر.
– مىنا بالا قاي بالا? – دەدٸ مەنٸ نۇسقاپ.
– كٶكە, مەن ورالدانمىن,
– دەدٸم وتىرعان ورنىمنان بٸر قوزعالىپ قويىپ.
– Ə-ə, ورالدىڭ قاي جەرٸ?
– جاڭاقالا دەگەن اۋداننان.
– ە, بٸلەم, اينالايىن. سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ كەزٸندە كومانديروۆكاعا كٶپ شىقتىق قوي. Əدەبيەتتٸ ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن كٶپ جٷردٸك. سول كەزدە ورالدىڭ بٸراز اۋدانىندا بولدىم. جاقسى, قازاقى جەرلەر عوي, – دەدٸ نəۋمەز.
الدىعا شəي كەلسە, سٶيلەۋدەن تىنبايتىن əدەتپەن əڭگٸمە ٶربٸپ جٷرە بەردٸ. جازۋشىنىڭ əر قيمىلىن باعىپ وتىرمىن. بٸر ورنىندا وتىرمايدى. شəي قۇيادى. شəينەكتٸ قايتا وتقا قويادى. كٶكەنٸڭ ٶزٸنە شəي قۇيعىزىپ قويعانىمىزعا ەپتەپ قىسىلىپ تا وتىرمىز. بٸراق ەرتەڭگٷنٸ جٸگٸتتەرگە «تىنىمبايدىڭ قولىنان شəي ٸشكەم» دەپ ماقتانۋ ٷشٸن دە كەرەك. بٸر وتىرىپ, بٸر تۇرىپ كٶكەمٸز ٶزٸ سٶيلەپ جٷر. كٸتاپ شىعارۋ, باسپا مəسەلەسٸنە كٶپ شٷيلٸگە بەردٸ.
– چەحوۆتاردىڭ ٶزٸ باسپامەن كٷن كٶرگەن عوي. تولستوي جۋرنالعا شىققان العاشقى əڭگٸمەسٸنە 40 رۋبل الىپتى. سونىڭ ٷستٸنە 5 سوم قوسىپ جىلقى الدىم دەيدٸ. سوندا جۋرنالدىڭ قالاماقىسى بٸر جىلقىعا جەتٸپ تۇر عوي. نە دەگەن سۇمدىق! ال سەن ات تٷگٸلٸ, ەشكٸ الا المايسىڭ. ول كەزدە سونداي جاعداي بولعان. بٸز قازٸر ەشتەڭە المايمىز. بۇل دەگەنٸڭ – əدەبيەتتٸ ٶلتٸرۋ. جاعداي مۇنداي بولسا əدەبيەتكە كٸم كەلەدٸ?! – دەدٸ بٸر توق ەتكٸزٸپ.
– تاماقتان الىڭدار, جۇمىستان شىقتىڭدار عوي… سودان ەشنəرسەگە ارالاسقىڭ كەلمەيدٸ. قىزىق ەمەس.بۇل تاقىرىپتا بٸرەۋمەن əڭگٸمەلەسكەن دە قىزىق ەمەس. Əدەبيەتكە كەلۋدٸڭ بۇل جاعدايى باسقا, əۋەلٸ ادامدا تاعدىر بولۋ كەرەك, قۇداي بەرگەن تالانت بولۋ كەرەك. ول بولماسا قالاي?! – دەدٸ ەندٸ بٸردە. بايقاپ وتىرمىز, باسپالاردان كٶرگەن قۇقايى از ەمەس سەكٸلدٸ.
– ٶزٸڭدٸ جەتٸ-سەگٸز رەت الداعان ادامعا سەنەسٸڭ بە? – دەدٸ كٷلٸمسٸرەپ. – Əرينە, سەنبەيسٸڭ. ول شىن دەپ ايتىپ تۇرسا دا سەنبەيسٸڭ عوي, – دەدٸ قايتا قاباق شىتقانداي. – وسىنىڭ بəرٸن ايتساڭ, بٸتتٸڭ. «مىناۋ وڭبايتىن ادام ەكەن, بٸزدٸ جامانداپتى» دەپ شىعا كەلەدٸ, – دەدٸ سونسوڭ əلگٸ اشۋىنان باسىلعانداي بولىپ. اشۋ دەيتٸندەي قاتتى ٶكتەمدٸك تە جوق. بٸر ىسي باستاپ بٸر سۋىنا كەتەدٸ.
Əلدەن سوڭ جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاراي ويىستىق. «اۋعان قۇستار» تۋرالى ايتىپ باستادى باعاشار. كٶكەمٸز ٸلە جٶنەلدٸ:
– اۋعان ەلٸ – ترەگەدييالى ەل. ٶمٸر بويى سوعىس كٶرگەن ەل. ولار ٶزدەرٸن سوعىس ٷشٸن جاراتىلدىق دەپ ەسەپتەيدٸ ەكەن. ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ قورعاۋى, سول ٷشٸن قىرىلۋى – اۋعاننان اۋىپ كەلگەن قۇستاردىڭ ٶزدەرٸن ساقتاۋى ٷشٸن كٷرەسۋٸ عوي. وزبىرلىقپەن كٷرەسۋ. سول ٷشٸن جازدىم. ونى بەلگەر اۋداردى. «شال, مايا جəنە جەل» دەگەن پوۆەسٸمدٸ دە سٷيسٸنٸپ اۋداردى. ٶزٸ əلەمدٸك دəرەجەگە جەتكەن نوۆەللا دەپ ەسەپتەدٸ. شەتەلدە پوۆەست دەگەن جانر جوق ەكەن عوي. نە رومان, نە əڭگٸمە. ولار قالاماقىنى كٶلەمگە ەمەس, كٶركەمدٸككە وراي تٶلەيدٸ ەكەن. قانداي كەرەمەت! شىعارمانىڭ كٶركەمدٸگٸن باعالايدى! ال بٸزدە ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق دٷنيەنٸ بۇرقىراتىپ جازا بەرەدٸ…
…بٸر ساعاتقا جۋىق وتىرعان سوڭ اس قايىردىق. سول ۋاقىت ٸشٸندە جازۋشى بٸراز جايدى اقتاردى. اشىناتىن دٷنيەسٸ كٶپ ەكەن. ٶزٸنە سۇحبات الامىز دەپ كەلگەن جۋرناليستەردٸڭ جازۋشى شىعارماشىلىعىنان تٷك حابارسىز,دايىندىقسىز كەلەتٸنٸن ايتىپ بٸر كٷيٸندٸ. سۇحبات الامىز دەپ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ كەلگەن ەكٸ جۋرناليست تە تٷك وقىماپتى. سودان بەرٸ ەشكٸمدٸ جولاتپايدى ەكەن.
قولتاڭباسىمەن باعاشارعا 5 كٸتاپ, ماعان 2 كٸتاپ بەردٸ. مەن جازۋشىعا بٸر سۋرەت سىيلادىم. بىلتىر جۇمەكەن نəجٸمەدەنوۆتٸڭ 80 جىلدىعىنا وراي ٶتكەن كەشتە ەسەنعالي كٶكەمٸز بەن تىنىمباي كٶكەمٸزدٸڭ əڭگٸمەلەسٸپ تۇرعان كەزٸن سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الىپ ەدٸم. باعانا وسىندا كەلە جاتقاندا جولدان سۋرەت شىعاراتىن جەر ٸزدەپ, ەكٸ سۋرەت شىعارىپ العانبىز. ول ويدى دا باعاشار ايتتى. سۋرەتتٸ بەرٸپ تۇرىپ باعاشارعا تاعى بٸر مəرتە ريزا بولدىم.
– اينالايىندار, كەلٸپ تۇرىڭدار. سەندەرمەن əڭگٸمەلەسۋگە بولادى ەكەن, – دەدٸ قوشتاساردا. مىنا سٶزٸ تٸپتٸ مارقايتىپ جٸبەردٸ…
سول كٷن كەرەمەت كٷن بولدى.تٸرٸ كلاسسيكتٸ كٶردٸك. قولتاڭباسى-مەن كٸتابىن الدىق. قولىنان شəي ٸشٸپ, پالاۋىن جەدٸك. Əرينە, əڭگٸمە شəي ٸشكەندە ەمەس. تٸپتٸ, پالاۋ جەگەندە دە ەمەس. Əڭگٸمە – كٸمنٸڭ ٷيٸنەن شəي ٸشكەنٸمٸزدە! تٸپتٸ, əڭگٸمە وندا دا ەمەس شىعار…
P.S: وسى بٸر سəتتٸ جازعىم كەلمەگەن. جالعىز بۇل عانا ەمەس, كٶپ نəرسەنٸ جازعىڭ كەلمەيدٸ. ونىڭ بəرٸ – ٶمٸرٸڭدەگٸ ەڭ عاجايىپ شاقتار. جازساڭ, بٷلدٸرٸپ الاتىندايسىڭ. جاڭا جاۋعان اپپاق قاردىڭ بەتٸنە توپىراق شاشىپ جٸبەرەتٸندەي حəل. بəلكٸم, جازىلۋعا تيٸس نəرسەلەر وسىلاي بٸرتە-بٸرتە باستالاتىن شىعار. اقىرى قايدا اپاراتىنىن بٸر قۇداي بٸلەر.
…جازۋشىنىڭ «كەلٸنٸ» قاتتى əسەر ەتٸپ ەدٸ. جىلاپ وتىرىپ وقىعان از كٸتاپتىڭ بٸرٸ. كەيٸن-كەيٸن ستۋدەنت كەزدە قىزعا عاشىق بولدىق. عاشىق قىزعا جيٸ بارعىڭ كەلەدٸ. سونداي بٸر كەزدە ونىڭ قولىنا جۇققان قالامنىڭ سيياسىن كٶرەسٸڭ. «قولى سييا-سييا ما?» دەيدٸ كٷلٸپ. ول دا وقىپتى. بٸر كٷلٸپ الدىق. تٸپتٸ, ونىڭ «مەنٸڭ جازۋشىمدى» وقىعانىنا ٸشتەي قاتتى قۋاندىم با, نەمەنە. بəلكٸم, سونداي دا جاعدايلار بٸز سەكٸلدٸ عاشىقتاردى جاقىنداتا تٷسكەن شىعار. Əۋەلٸ سول «كەلٸندەگٸ» وقيعانى قانشا ارماندادىم. ول ارمانىم كٶپ ٶتپەي ورىندالسا دا كەيٸن ٶمٸرلٸك ارمانىما اينالدى. ارمانداردىڭ الدامايتىنىنا سەنەمٸن. ونىڭ بəرٸنە باعانادان بەرٸ ايتقان جازۋشى شىعارماشىلىعى سەندٸردٸ…
مۇنى تəپتٸشتەپ جازعانىمدى وقىسا, كٶكەمٸز بəلكٸم رەنجٸر دە. بٸراق, جازدىم! سەبەبٸ مەن قاتارداعى جازۋشىنىڭ ەمەس, ٶزٸمنٸڭ جازۋشىمنىڭ ٷيٸنە باردىم. جازۋشىمنىڭ əڭگٸمەسٸن تىڭدادىم. جازۋشىمنىڭ ساياق جٷرەتٸنٸن ەسكەرٸپ, سول ٷشٸن ودان كٶبٸنٸڭ حاباردار ەمەس ەكەنٸن ويلاپ, بارعانىما ٸشتەي ماقتانعىم دا كەلگەن شىعار, əيتەۋٸر جازدىم…
اسىلان بٸرجانۇلى,
"ۇلان" گازەتٸ
